اباي • 07 اقپان، 2020

اباي سىنى

375 رەت كورسەتىلدى

اباي قازاقتىڭ قاي كەزدە دە رۋحىن كوتەرىپ، ۇلىلىعىمەن دانەكەر بولىپ كەلەدى. بيىل دا قازاقتى قاناتتاندىرىپ، قابىرعالى ەل ەكەنىمىزدى كورسەتىپ وتىر.

ەندىگى جەردە ءبىز دارا دا دانىشپان اقىن­نان قانداي تاعىلىم الۋىمىز كەرەك دەگەن وي كوش باسىندا تۇرۋى ءتيىس. ياعني، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عا­سىر­داعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا «اباي بىزگە نەنى اماناتتادى؟ اباي بىزدەن نەنى تالاپ ەتتى؟ اباي بىزدەن نەنى كۇتىپ ەدى؟ اباي ەلدىڭ قاي ىسىنە ءسۇيسىنىپ ەدى؟ سول سۇيسىنگەن ىسىنەن ۇيرە­نە الدىق پا؟ اباي قازاقتىڭ قاي ىسىنە كۇيىنىپ ەدى؟ سول كۇيىنگەن ىسىنەن جيرەنە الدىق پا؟» دەگەن سۇراقتارعا ارقايسىمىز ءوز ىسىمىزبەن جاۋاپ بەرە الساق، قانە!

ءيا، الداعى كۇرمەۋلى سۇراقتارعا تۇيمەدەي بولسا دا، جاۋاپ بەرە الساق، ۇتىلماس ەدىك، ۇتار ەدىك. تياناقتى جۇمىسىمىزبەن كورىنسەك، توي دەپ دۋىلداماي، ءبارىن وي تەرەڭىندە قورعاسىنداي قورىتىپ، ناتيجەسى بارەكەلدى دەگىزسە، ارتىمىزدا جاقسى ۇلگى، ساباق الار ءسوز قالارى انىق.

ايتا بەرگەننەن ابىروي كەلمەيدى، جۇرت جالىعىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل دا ويلانار تۇسىمىز سەكىلدى.

جاقسىنىڭ شاراپاتى قاشاندا ۇرپاعىنا نۇر بولىپ قۇيىلادى، ساۋلە بولىپ توگىلەدى، شاشۋ بولىپ شاشىلادى.

بيىلعى اباي جىلى دا وسىنداي ەرەكشەلىگىمەن كورىنەرى حاق.

جاقسىنىڭ شاراپاتى دەگەننەن وي ءوربىتىپ، ءسال كەيىنگە شەگىنىس جاساساق دەيمىز. وتكەن عاسىرداعى، بەس جىلعا سوزىلعان سۇراپىل سوعىس بىتكەن جىلى، تامىز ايىندا (1945جىلى) دارا دا دانا دانىشپاننىڭ ءجۇز جىلدىعى اتالىپ وتىلگەنى تاريحتان ءمالىم.

جاقىندارىنان، اياۋلىلارىنان، سۇيىكتى­لەرىنەن ايىرىلىپ، جارالى كەلگەندەردىڭ تىلەۋىن تى­لە­گەن جۇرتىمىزدىڭ ۇلكەن-كىشىسىن سول اباي تو­يى سەرپىلتىپ، سەرگىتىپ، ە، تاۋبە ءتاڭىرىم دەگىز­گە­نىن كونە كوزدەردىڭ اۋزىنان تالاي ەستىدىك. سول كونە كوزدەر اباي مەن جامبىلدىڭ جىرلارىن  جات­قا اي­تىپ وتىراتىن. ابايدىڭ سىنى بويىنان كورىن­­گەن­دەردى تەكسىز دەگەنگە دەيىن بارۋشى ەدى. كوپ قازاق­­تىڭ تورىندە اباي شىعارمالارى تۇراتىن.

1961 جىلى جارىق كورگەن، اتا-انالارىمىزدىڭ قولىنان تۇسپەيتىن «اباي قۇنانباەۆ» دەگەن ورنەكتى اقسارى كىتاپ ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ دە سەرىگىمىز بولىپ كەلەدى.

كسرو كۇيرەپ، ەلىمىز ازاتتىعىن الىپ، اۋمالى-توك­پەلى زاماننىڭ اراسىنان ءوز جولىمىز­­دى ىز­­دە­گەن كەزدە، تاعى دا اباي رۋحى دەم بەردى. 1995 جى­لى بۇلار قايتەر ەكەن دەپ باسباققان سۇعاناق سۇق كوزدەردىڭ الدىندا ىرگەلى جۇرت ەكەنىمىزدى كور­سەتىپ، الەمدىك دەڭگەيدە تۇڭعىش رەت اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزدىك.

بۇرىن وزگەگە سۇيەنبەسە تۇگى جوق دەپ، ءتۇڭىلىپ جۇرگەندەر «قازاق تا ادام بالاسى» (اباي) دەگەنگە كوزدەرىن جەتكىزىپ، كوڭىلدەرىن يلاندىردى. تورتكۇل الەمنەن كەلگەندەر العاش رەت قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن، تاعامىن، تارتۋىن، سالت-ساناسىن، ادەت-عۇرپىن كورىپ، تەرەڭ تاريحىنان مول ماعلۇمات ۇعىپ، بايتاق دالامىزعا كوز سالىپ، ۇلىسىن ۇلىقتاي الاتىن ۇيتقىلىق قاسيەتىمىزگە بۇل نەتكەن كەرەمەت دەپ تاڭداي قاقتى.

ەندى مىنە، ابايدىڭ 175 جىلدىق تويى ەلوردادان باستاۋ الدى. بۇل توي الدىمەن قازاقتىڭ باعى بولۋمەن بىرگە، اباي ونەگەسىنە ادال بولۋدى ارقايسىمىزعا جۇكتەپ وتىرعانى ايداي اقيقات. بۇل ىستە ەڭ الدىمەن اباي ايتقان، مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدار ماقالاسىندا دايەكتەلگەن – بەس اسىلدى تانىپ قانا قويماي، ونى بۇلتاقسىز ورىنداۋ مىندەتى موينىمىزعا ءىلىنىپ وتىر. ورىنداماعان ۇتىلادى، ۇتىلىپ قانا قويماي قاقپانعا تۇسكەن قابانداي تۇتىلادى.

ءبىر تانىسىم: «توي قارساڭىندا ابايدىڭ ولەڭدەرىنە وي جىبەرىپ، قارا سوزىنە ۇڭىلسەم، قازاقتى سىناعانى ەتىمنەن ءوتىپ، سۇيەگىمە جەتتى»، دەپ «اتانى بالا اڭديدى،اعانى ءىنى، يتقورلىق نەمەنە ەكەن سۇيتكەن كۇنى. ارىن ساتقان مال ءۇشىن انت ۇرعاننىڭ، ايتقان ءسوزى قۇرسىن، شىققان ءۇنى. الىس-جاقىن قازاقتىڭ ءبارى قاڭعىپ، اياماي ءبىرىن-ءبىرى ءجۇر عوي اڭدىپ... انت ءىشىپ كۇندە بەرگەن جانى قۇرسىن، ارىن ساتىپ تىلەنگەن مالى قۇرسىن. قىسقا كۇندە قىرىق جەرگە قويما قويىپ، قۋ تىلىمەن قۋلىق ساۋعان زاڭى قۇرسىن. ءبىر اتقا ءجۇز قۇبىلعان، ءجۇزى كۇيگىر، ءوز ۇيىندە شەرتيگەن پاڭى قۇرسىن»، «ساۋداسى – ار مەن يمانى، قايرات جوق بويىن تىيعالى، ەڭبەكپەن ەتتى اۋىرتپاي، قۇر تىلمەنەن جيعانى. ءولىمسىز ىسكە شەپ-شەبەر، مايدانعا تۇس­پەي نەسى ونەر. سيىرشا، تويسا ماس بولىپ، ورەگە كەلىپ سۇيكەنەر. كۇلمەڭدەپ كەلەر كوزدەرى، قال­جىڭباس كەلەر وزدەرى. كەكەكتەپ، سەكەك ەتەم دەپ، شوشقا تۋار سوزدەرى»، «قۇيرىعى شايان، بەتى ادام، – بايقاماي سەنبە قۇربىعا! جىلماڭى سىرتتا، ءىشى ارام، كەز بولار قايدا سورلىعا»، «مال مەن باقتىڭ دۇشپانى، كەسەلدى پىسىق كوبەيدى. كۇشىك يتتەي ءۇرىپ ءجۇر، كىسىدەن كەممىن دەمەيدى... بۇل سوزىمدە جالعان جوق، ايتىلماي ءسوزىم قالعان جوق، ابايلاڭىز، بايقاڭىز – ەلدىڭ جايى سولاي-دى»، دەگەن ولەڭ جولدارىن وقىپ، وسىدان ساباق الساق دەگەن ويىن ءبىلدىرىپ، ابايدىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدارىنىڭ ەرەكشە تۇستارىنا بويلاپ، ونى «ادامزات – بۇگىن ادام، ەرتەڭ توپىراق»، «اتىمدى ادام قويعان سوڭ، قايتىپ نادان بولايىن؟» دەگەن جولدارداعى بايلامدار قاتتى ويعا قالدىراتىنىن اتاپ، ەندىگى جەردە اباي الەمىن ءوزى عانا – بويلاپ قويماي، ۇرپاعىنا دا ۇقتىرسام دەگەن نيەتىن كولدەنەڭ تارتتى.

ونىڭ ءسوزىن كوكەيدىڭ كوپ تارازىسىنا ولشەي كەلىپ، ابايدى ۇققان «قۇل» ۇلت ۇلى، جۇرت كىسىسى بولماي تۇرا الماس دەگەن تۇجىرىمعا تابان تىرەدىك.

 

سۇلەيمەن مامەت

 

سوڭعى جاڭالىقتار

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار