ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر سەگمەنتىنىڭ قارسىلىعى تەك ۋاقىتشا عانا قۇبىلىس ەكەن. قازىر ەلگە كەلىپ جاتقان كولىكتەردىڭ بەلگىلى ءبىر توپتارىنىڭ جولىن شەكتەمەسەك, وتاندىق كولىك يندۋسترياسىنىڭ دامۋىنا جول اشاتىن مۇمكىندىكتىڭ دە جولىن كەسىپ تاستايمىز. سوڭعى ايداعى ترەند تاقىرىپ – شەتەلدەن جەتكىزىلگەن اۆتوكولىكتەرگە بايلانىستى داۋدىڭ اۋانى قىرىق قۇبىلىپ, ساياسي رەڭككە يە بولا باستاعانىن كوزىمىز كوردى. شەتتەن كولىك تاسىمالداۋشىلار بارلىق باجدار مەن الىمداردىڭ الىنىپ تاستالۋىن جانە اكەلگەن تەمىر تۇلپارلارىنىڭ ەركىن جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن ساقتاۋدى اشىق تالاپ ەتە باستادى. ال ۇكىمەت قىرعىزستان, ارمەنيادان كەلگەن كولىكتەردى قايتا تىركەۋگە الۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدا. «18» دەگەن سانى بار سارى ءنومىر بەرىپ, ءبىر جىلدا جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋگە مۇددەلى.
ءيا, كولىك ءسان-سالتانات قانا ەمەس, قاجەتتىلىك. جەرگىلىكتى جۇرگىزۋشىلەردىڭ سۇرانىسىن باتىس اۋىپ نەمەسە ەاەو ەلدەرىنەن كەلگەن ەسكى كولىكتەر قاناعاتتاندىرىپ تۇر. بۇل ماسەلەنىڭ ەلدىك شەڭبەردەن حالىقارالىق ماسەلەگە اينالعانىنا دا كۋا بولدىق. ارمەنيانىڭ ۆيتسە-پرەمەرى مگەر گريگوريان ەكى ەل اراسىنداعى كولىكتەن تۋعان تۇيتكىلدەردى بىرلەسىپ تالقىلاۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتىپ قالدى. وسى ەلدىڭ Verelq.am پورتالىندا ەاەو اياسىندا ارمەنياعا بەرىلگەن جەڭىلدىك كەزەڭى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعانىن, الايدا ونى سەرىكتەس ەلدەر كوممەرتسيالىق ماقساتقا پايدالانىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەاەو ەلدەرىنە اۆتوموبيل ەكسپورتى شەكتەۋلى بولۋى كەرەك دەپ جازدى. ۆيتسە-پرەمەردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, جاعدايدى رەتتەۋدىڭ جولدارىن ىزدەگەن ءجون. «قازاقستانعا بايلانىستى جاعدايدى تەرەڭ تالداۋ كەرەك. قازىر وسى ەلدىڭ دەلەگاتسياسى ارمەنيادا ءجۇر, ولار وسى پروتسەستى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا كەلدى. مەنىڭ ويىمشا, جاقىن ارادا شەشىم تابىلادى», دەدى ول.
ساراپشىلار كولىكتى تىركەۋ جونىندەگى قازىرگى ەرەجەلەر مەن زاڭ نورمالارىنىڭ قولدانىسقا ەنگەنىنە بىرنەشە جىل بولعانىن ايتادى. ونى بىلمەدىك دەۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى بارمايدى. «تاۋەلسىز اۆتوموبيليستەر وداعى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى ەدۋارد ەدوكوۆ اپتا ورتاسىندا الماتىدا وتكەن ءباسپاسوز جيىنىندا كولىكتى تىركەمەي ءجۇرۋدىڭ زاڭسىز ەكەنىن ءتيىستى ورىندار ەسكەرتۋگە مىندەتتى ەمەس, بىراق تىركەلمەگەن كولىكتەر كوبەيە باستاعانى بايقالعاندا شەكارادان وتكەن ءار كولىككە قۇلاققاعىس رەتىندە ەسكەرتۋ قاعاز بەرگەندە قازىرگىدەي جاعداي ورىن الماس ەدى دەگەن پىكىر ايتتى.
ءيا, شەتەلدەن كەلگەن كولىكتى تىركەۋدىڭ قىمبات ەكەنى وسىعان دەيىن دە بەلگىلى بولعان. «سوندىقتان زاڭدا قالاي كورسەتىلسە, ماسەلەنى سولاي شەشۋ كەرەك. ايتپەسە بۇل تاعى دا قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى ە.ەدوكوۆ.
«كولەڭكەلى» يمپورت كولەمى اۋقىمدى
بىراق ماسەلەنىڭ تەك باعاعا عانا تىرەلىپ تۇرماعانى بەلگىلى بولىپ قالدى. اۆتوكولىك ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنا كولەڭكەلى جولمەن كەلەتىن كولىكتەردىڭ شامادان تىس كوبەيىپ, ءبىزدىڭ ەل ەسكى كولىكتەردىڭ پوليگونىنا اينالعانىن ايتادى. مەملەكەتكە ولاردى باقىلاۋدا ۇستاۋ مۇلدەم قيىنداپ كەتكەن. «قازاۆتووندىرىس» قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى ارتۋر ميسكارياننىڭ ايتۋىنشا, كولەڭكەلى اۆتوكولىك يمپورتىنداعى قاراجات جىلىنا 130 ملن دوللاردى نەمەسە 50 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر رەسمي يمپورتتى سانى جاعىنان دا, ساپا تۇرعىسىنان دا باعالاي الساق, بۇل جىلىنا 242 ملرد تەڭگە بولادى.
ء«بىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا, قازاقستانعا جىلىنا جالپى قۇنى 130 ملن دوللاردى قۇرايتىن كولىكتەر زاڭسىز كىرگىزىلەدى. 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا 29 مىڭ ادام قازاقستاندا قۇراستىرىلعان كولىكتەردى تاڭداعان, بۇل – جالپى نارىقتىڭ 56 پايىزى. 21 مىڭنان اسا وتانداسىمىز شەتەلدىك كولىكتى ءجون كورىپتى. سونىڭ ىشىندە, رەسەيدەن كەلەتىن كولىكتەردىڭ ۇلەسى 15-17 پايىزدى قۇرايدى», دەيدى ا.ميسكاريان.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2019 جىلى اۆتوكولىك ءوندىرىسى داعدارىسقا دەيىنگى كورسەتكىشتى ەڭسەرىپ, وتاندىق زاۋىتتاردىڭ كورسەتكىشى 50 مىڭدىق مەجەدەن استى. «قازىرگى تاڭدا كولىك ءوندىرىسى باياۋ بولسا دا, بۇرىنعى قالپىنا ورالىپ كەلەدى. 2020 جىلعى ءوندىرىس كولەمى ەلدەگى ۆاليۋتا نارىعى مەن شيكىزات ساتۋ نارىعىنا, سونىمەن قاتار ساتىپ الۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى بولماق. الدىن الا بولجام بويىنشا بيىل 60 مىڭنان اسا اۆتوكولىك قۇرالى شىعارىلادى دەپ وتىرمىز», دەدى ول.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستانعا اكەلىنىپ جاتقان شەتەلدىك كولىكتەردىڭ ءبارى سۇرانىسقا يە ەمەس. ساراپتاما ناتيجەسى كورسەتكەندەي, كەيبىرىنىڭ ءبىزدىڭ نارىقتاعى ۇلەسى تومەندەپ كەلەدى. تەك Reno, Volkswagen, Nissan ماركالى كولىكتەرگە سۇرانىس جوعارى. ال قازاقستاندىق اۆتوكولىك زاۋىتتارىنىڭ ساتىلىمى بىلتىر 44,3 مىڭ بىرلىكتەن اسىپ, 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 48 پايىزعا جوعارىلادى.
ا.ميسكارياننىڭ ايتۋىنشا, ەلگە جەتكىزىلگەن كولىكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى زاڭدىق جانە تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى اينالىپ وتكەن. «بىرىنشىدەن, بۇل شەكتەۋلەر ىشكى نارىقتى قورعاۋ, جول قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋ جانە تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى بۇزۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ ماقساتىندا ەنگىزىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەاەو ەلدەرىنەن قازاقستانعا نەگىزىنەن مىنىلگەن, وتە ەسكى اۆتوكولىكتەر اكەلىنەدى. ءبىز حالىق اراسىندا وتاندىق ءوندىرىستىڭ جاڭا كولىكتەرىنە سۇرانىس ارتىپ كەلە جاتقانى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇل ەكى ءتۇرلى نارىق سەگمەنتتەرى جانە ولار ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى», دەيدى ول.
ء«بىز 2014 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا ەلگە قانشا كولىك جەتكىزىلگەنىن بىلمەيمىز. ءىىم شەتەلدىك نومىرمەن جۇرگەندەرى 170 مىڭ دەيدى. جاقىندا ارمەنيانىڭ مەملەكەتتىك سالىق كوميتەتىنىڭ باسشىسى 2019 جىلى ەلدەرىنە 189 مىڭ كولىكتىڭ جەتكىزىلگەنىن ايتتى. ارمەنيا جىلىنا 50 مىڭ اۆتوكولىكتى شەكاراسىنان وتكىزە الادى. ياعني, شەكارانى دا, زاڭدى دا اينالىپ وتكەن 139 مىڭ كولىك رەسەيدىڭ وڭتۇستىگى ارقىلى بىزگە جەتكەن» دەيدى ا. ميسكاريان.
ساراپشى ىشكى نارىقتا ءارتۇرلى باعالىق سەگمەنتتەردە قازاقستاندا قۇراستىرىلعان كولىكتەردىڭ ارتىقشىلىقتارى جايلى ايتىپ ءوتتى. ولار ءتىپتى ارمەنيا مەن قىرعىزستاننان اكەلىنگەن اۆتوكولىك يەلەرىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن دەڭگەيگە جەتىپ قالىپتى. ەڭ ارزانى 2 ميلليون 700 مىڭ تەڭگە, بۇل – LADA Granta.
وتاندىق اۆتووندىرۋشىلەر بىرتىندەپ حالىقتىڭ كەڭ توپتارى ءۇشىن شىعارىلاتىن مودەلدەر قاتارىن ۇلعايتپاق. مىسالى, بۇرىن بانكتەردىڭ نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كولىكتى يەسىنە جەتكىزۋ مەرزىمى 4-5 اي بولاتىن. قازىر 15-20 كۇن. شەشىلمەگەن ءبىر ماسەلە – قوسالقى بولشەكتەردى ەلىمىزدە شىعارۋ مۇمكىندىگى جوق. مۇمكىندىگىمىز ازىرگە سىرلاۋ مەن دانەكەرلەۋگە عانا جەتەدى, وزگەسى يمپورتتان كەلەدى.
وزبەكستان دا باسەكەلەس
ساياساتتانۋشى ءۋاليحان تولەشوۆ ارمەنيا, قىرعىزستان جانە رەسەيدەن كەلگەن كولىكتەردى باقىلاۋعا الىپ, ۋاقىتشا تىركەۋ تۋرالى شەشىمدى قولدايتىنىن ايتادى. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. كەز كەلگەن ەلدىڭ ىشكى نارىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان شەشىمى ەكىنشى تاراپتان قولداۋ تابۋى ءتيىس. «بۇل قازاقستاندىق كولىك نارىعى وكىلدەرىنە ەس جيىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دۇرىس شەشىم. ەندىگى ماقسات قۇراستىرىلعان كولىكتەردىڭ قوسالقى بولشەكتەرىنىڭ تىم بولماسا 10 پايىزىن وزىمىزدە شىعارۋعا قول جەتكىزۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن اقش نەمەسە جاپونيانىڭ كولىك يندۋسترياسى وكىلدەرىنىڭ كومەگىمەن كولىك كلاستەرىن اشۋعا قول جەتكىزۋ ارقىلى الەمدىك تەحنولوگيالىق تىزبەككە قوسىلۋ. بۇرىن بىزگە رەسەي نەمەسە قىرعىزستان باسەكەلەس بولسا, ەندى وزبەكستان قوسىلدى. ساراپشىلاردىڭ «قازاقستانعا وزبەكستاننىڭ شيكىزات كوزىنە اينالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر» دەگەن پىكىرىنە ۇكىمەت قۇلاق اسۋى ءتيىس. بۇل كولىك يندۋسترياسىنداعى سوڭعى مۇمكىندىگىمىز. بۇگىن قولعا الماساق ەرتەڭ كولىك قۇراستىراتىن زاۋىتتار باسەكەگە شىداماي جابىلادى», دەيدى ول.
قازاقستان اۆتوكولىك قۇراستىرىپ شىعارعالى بەرى اعىل-تەگىل پايداعا كەنەلىپ كورمەپتى. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ نارىقتىڭ مايلى جىلىگى رەسەيلىكتەر مەن ۋكراينالىقتاردىڭ قولىندا. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا وزبەكتەر قوسىلدى. ويتكەنى بۇل ەلدەردىڭ ۇكىمەتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەلەستەرىنە ءوز نارىعىندا ەشقانداي شەكتەۋ قويماعان. ال ءبىزدىڭ ەلدە كولىك قۇراستىرۋشىلار مەن ۇكىمەت تاندەمى بار. ۇكىمەت ء«وندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن» اقشانى بەرە سالدى. مىسالى, وزبەكستانعا تاسىمالدانعان, قازاقستاندا جاسالعان اۆتوكولىكتىڭ ءاربىر داناسىنان وزىندىك قۇنىنىڭ 7 پايىزىنا تەڭ كەدەندىك باج الىنادى, ال ولاردان بىزگە كەلەتىندەرىنە ەشقانداي سالىق سالىنبايدى. سوندىقتان وزبەكستاندىق اۆتوكولىكتەر تمد, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ەشقانداي كەدەرگىسىز اعىلىپ كەلىپ جاتىر. تەك 2014 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سۇيەنىپ, وزبەكتىڭ «پلاستماسسا تۇلپارلارىنىڭ» ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋ جولىن جاپقانداي بولعان ەدىك. بىراق مۇنىمىزدان دا تۇك شىققان جوق. 2018 جىلدان باستاپ وزبەكستاندا شىعارىلعان كولىكتەردى قازاقتىڭ كەز كەلگەن قالاسىنان كورەتىن بولدىق. بۇل ەڭ الدىمەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ءوز تاۋارىن, ءوزىنىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىن قورعاي المايتىنىن, قورعاۋ كەرەگىن ەندى عانا مويىنداي باستاعانىن بايقاتىپ تۇر.
كەشەگى كەدەن وداعى, بۇگىن ەاەو جۇمىس ىستەي باستاعالى وزبەكستان مەن ۋكراينادان قانشا كولىك قازاقستان اۋماعىنا كىرگىزىلگەنىن جانە ونىڭ قانداي جولمەن كەلىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. سالىستىرا كەتۋ ءۇشىن ايتساق, ۋكراينا مەن وزبەكستاندا قۇراستىرىلعان كولىكتەردىڭ قوسالقى بولشەكتەرى كورەيا مەن پولشادان جەتكىزىلەدى. دەمەك, بۇل ەلدەردە ءاربىر بولشەك ءۇشىن ساۋدالاسۋعا, سول ارقىلى باعانى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بار. ال بىزگە ولار دايىن كۇيىندە جەتكىزىلەدى. سەبەبى دايىن كەلگەن كولىكتى قۇراستىرۋعا باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
2018 جىلدان باستاپ وزبەكستاندا كولىك سايماندارىن جاسايتىن ءوندىرىس وشاقتارى كوپتەپ اشىلا باستاعانىن, ونىڭ ينۆەستورى مەملەكەت ەكەنىن ساراپشىلار ءجيى ايتىپ ءجۇر. 2019 جىلى ماشينانىڭ سىرتقى قورابىن, دوڭگەلەگىن, ورىندىعى نەمەسە قۇتقارۋ جاستىقشاسىن دايىنداۋعا كورەيالىقتەر مەن اقش ينۆەستورلارى ىقىلاس تانىتتى. وزبەك ۇكىمەتىنىڭ ءوز اۆتوكولىگىن سىرتقا تاسىمالداۋدا ودان كەدەندىك باج الىنباۋىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىگى بار. سول ارقىلى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باعا جاعىنان باسەكەلەستىگى مىقتى بولۋىنا جاعداي جاسايدى. ءارى شەتتەن كەلگەن كولىكتەردىڭ جولىن جاۋىپ تاستاپ وتىر. وعان قوسا وسى سالاعا ينۆەستيتسيا سالامىن دەۋشىلەردى قولداپ, ولاردىڭ كلاستەرلىك جەلىمەن جۇمىس ىستەۋىنە دە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
الماتى
