قوعام • 04 اقپان، 2020

قامبار اتا قامقورلىققا ءزارۋ

49 رەتكورسەتىلدى

سوڭعى كەزدە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا مەيلىنشە ءمان بەرىلە باستادى. قازىر وبلىستا 430 مىڭعا جۋىق ءىرى قارا بولسا، سونىڭ 75 مىڭى عانا اسىل تۇقىمدى. بار-جوعى 17 پايىزدى قۇرايدى. وسى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ 70 پايىزى ەتتى باعىتتاعى اقباس، انگۋس، گەرەفورد. الەمدىك تاجىريبەدە باعىمداعى مالدىڭ 30-35 پايىزى اسىل تۇقىمدىعا اينالدى. قارا مالدىڭ قاراسى كوبەيگەنىمەن، قامبار اتا ت ۇلىگىنىڭ جايى قامقورلىققا ءزارۋ بولىپ تۇر.

جىلقى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جۇرە­گىڭدى ۋىلجىتىپ جىبەرەدى. «تەگىمىز – تۇركى، تۇلەگىمىز – جىلقى» دەپ وسكەن ەلمىز. ىقىلىم زاماننان بەرى جىلقى مالى ۇلتىمىزدىڭ تۇر­مىس-سالتى، ادەت-عۇرپى، مادە­نيەتى مەن ومىرشەڭ ونەرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ كەتكەنى قاشان؟ ەرتەرەكتە اتام قازاق بايلىعىن جىلقىسىنىڭ سانىمەن باعالاعان. كۇندەلىكتى تۇرمىستا دۇنيەنىڭ ولشەمى دە وسى جىلقىعا بايلانىستى بولعان. ايتالىق، قالىڭ مالدان باستاپ ادامنىڭ قۇنىنا دەيىن.

بۇگىندە سان عاسىر بويى يگى­لى­­گىن كورىپ كەلگەن جىلقى بالا­سى­نىڭ تۇقىمى ازىپ بارا جاتسا دا سەلت ەتەر ەمەسپىز. ماسە­لەن، وبلىستا قازىر 180 مىڭعا جۋىق جىلقى بار. بىراق تۇقىمى جۇقا­لاپ ايتقاندا، ازىپ بارادى. قۇ­نان­­نىڭ تۇرقى تايداي، تايىڭ جا­با­عىداي. سەبەپ، ۇيىرگە تۇسەر ايعىر جوق.

– قازىر جەكە شارۋا ايعىر ۇس­تاعىسى كەلمەيدى، – دەيدى بۇلان­دى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مامىر­بەك ەسىلتاي، – ءوزىڭىز ەسەپتەپ قاراڭىز، مەنىڭ ەكى-ءۇش بيەم بار ەكەن دەيىك. ەكى-ءۇش بيەگە ارقى­راتىپ ايعىر ۇستامايمىن عوي. ودان بيە ۇستاعان الدەقايدا ءتيىمدى. ايعىر ق ۇلىندامايدى، بيەدەن جىل سايىن ءتولىن الاسىڭ، قىسى-جازى جەگىپ، كولىك رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ال، ورتاق تابىنعا قوسۋ ءۇشىن تۇرقى كەلىسكەن، تۇقىمى جاقسى ايعىردى تابا المايسىڭ. تاپقان كۇننىڭ وزىندە ءبىر ايعىردىڭ قۇنى ميلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى. ساتىپ الۋعا ءبىر ءۇيدىڭ شاماسى جەتپەيدى. دەمەك، اۋىل بولىپ ورتاق اقشا جيناپ قوسىلۋ كەرەك. ونىڭ وزىندە دە جالعىز ايعىر ازدىق ەتەدى.

قازىر جۇزگە جۋىق ءۇي ءتۇتىن تۇ­تەتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جىلقى ۇيىرىندە 200-دەن استام بيە بار. بۇرىن جىلقى ۇيىرىندە شامامەن ون ەكى-اق باس بيە بولعان. ەندى 300 باس بيەگە قانشا ايعىردىڭ كەرەك ەكەنىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. مەملەكەت تاراپىنان قارا مال­دىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋعا قانشالىق­تى قارە­كەت جاسالىپ جاتقانى­مەن، جىلقى مالىنىڭ تۇقى­مىن جاقسار­تا­يىق­شى دەپ تۇرعان كىسىنى كورمەپپىن.

وسى تاقىرىپتى ىندەتە زەرت­تەدىك. شىنىمەن اسىل تۇقىم­دى ايعىردى تابۋ قيامەت ەكەن. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا «جاي­تاپوۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە عانا ۇيىرگە سالار ايعىر ساتىلادى ەكەن. كەز كەلگەن مالساق جانعا شىلبىرىنان ۇستاتپايتىن مۇعالجار تۇقىمى. شارۋاشىلىق  سىڭىرە بۋدانداس­تىرۋ ارقىلى ارقا دالاسىندا وسىرۋ­گە ابدەن قولايلى جاڭا تۇقىم شىعارعان. جىلىنا 300 باسقا جۋىق ۇيىرگە سالاتىن ايعىر ساتادى. جاقسى باستاما. تەك وبلىستاعى 180 مىڭ جىل­قىعا ازدىق ەتەدى. بۇدان باسقا اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتاتىن شارۋاشىلىقتى تابا المادىق.

تىعىرىقتان شىعار ەندىگى امال، بىزدىڭشە، مۇعالجار، جابى، كوشىم جىلقىلارىنان ىرىكتەپ، تابيعي كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى ايرىقشا ەرەكشەلىگى بار مال تۇقىمىنىڭ قورىن جاساۋ. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپتان ءبىر ۇسىنىس بار. جىلقى شارۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋا­شىلىقتاردىڭ، وعان قوسا، مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلداعى مالساق قاۋىمنىڭ سۇ­رانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جىلقى زاۋىتىن اشۋ. بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىندا زامانىندا اتاق-داڭقى كۇللى وداققا تاراعان №47 جىلقى زاۋىتى بولىپ ەدى. وتپەلى كەزەڭدە «بايتال تۇگىل باس قايعى» بولىپ، جابىلىپ قال­دى. قازىر مەملەكەت تاراپىنان قامبار اتاعا قامقورلىق جا­ساۋ­دىڭ جالعىز-اق تالپىنىسى بار. ماسەلەن، ۇيىرگە سالاتىن اسىل تۇ­قىمدى جىلقى ساتىپ العان شارۋا­شىلىققا مەملەكەت تاراپىنان 100 مىڭ تەڭگە بولىنەدى. بۇل تىم از. ويتكەنى جوعارىدا اسىل تۇقىمدى ايعىر­دىڭ ورتاشا قۇنى ميل­ليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلاتىنىن ايتتىق.

وندا دا ەتتى تۇقىمدى كو­بە­يتۋ­گە كوڭىل اۋدارىلسا. جىل ون ەكى اي بويى دالادا ەركىن جا­­يى­لا­تىن جىلقى ەتى وتە ساپالى. پاي­دا­سى شاش-ەتەكتەن. ەن­دىگى ارادا جىل­قى مالىنىڭ بار قاسيە­تىن، تيىم­دىلىگىن، تابىس­تىلىعىن تۇپ­كىلىكتى زەرتتەيتىن ارنايى عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتىن اشسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى. مىنە، سول كەزدە ەت، قى­مىز ءوندىرۋ ءتارىزدى وزەكتى ما­سە­­لە­لەردىڭ شەشىمى تابىلار ەدى. ق­ازىر قازى-قارتانى فرانتسۋزدار، قى­مىز­دى نەمىس، كوكپاردى قىر­عىز­دار يەم­دە­نىپ جۇرگەنىن كور­گەندە، قازاق ءتول ما­لىنان تولايىم ايى­رىلىپ قال­عانداي وكىنىش وزەگىڭدى ورتەيدى.     

اسىلىندا، وزىندىك قۇنى ەڭ ارزان ت ۇلىك وسى جىلقى. ءمۇ­يىزدى ءىرى  قارا ءتارىزدى سولتۇستىك وڭىر­دە التى اي بويى قولعا قا­راپ تۇرمايدى. قاڭتار-اق­پان­دا تاي-جاباعى ءبىر-ەكى اي ۇستال­عانىمەن، قىسى جۇمساق جىل­دارى تەبىندەپ شىعادى. قازىر جىلقى ەتى قىمباتتادى. بۇل قالاداعى تۇتىنۋشىلارعا قولاي­سىز بولعانىمەن، اۋىلدا مال سۇ­مە­سىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اعا­يىنعا وتە ءتيىمدى. بيىلعى سو­عىم ماۋسىمىندا كوكشەتاۋدا سەمىز بيەنىڭ قۇنى 600 مىڭعا جۋىق­تادى. ەكى ەلى قازى بايلاعان قۇنان-بايتالدارىڭىز 500 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. ەلى عانا قازى­سى بار تاي 330-340 مىڭ تەڭگە كولە­مىندە. اۋىلدىق جەردە جۇ­مىس كوزى جوق دەگەنىمىزبەن، كەز كەل­گەن وتباسى ون بيە ۇستاسا، اۋزىنان اق ماي اعاتىنى شىندىق.

تاياۋدا وبلىستىق پروكۋراتۋرا 1 ميلليون 500 مىڭ گەكتار جەردىڭ يگەرىلمەي جاتقانىن انىقتادى. ءار مالعا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بار-جوعى سەگىز-اق گەكتار جەر كەرەك ەكەن. راس، جەر قۇنارىنا بايلانىس­تى ءار وڭىردە ءارتۇرلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق نەگىزىنەن وسى. سوندا يگەرىلمەي جاتقان جا­ڭا­عى جەردە قانشا جىلقى وسى­رۋ­گە بولار ەدى؟ ەگەر مال باسى وسسە، ەت ونىمدەرى دە بۇگىنگىدەن الدە­قايدا ارزاندايدى عوي.

– جىلقى تۇقىمىن اسىلدان­دى­رۋ، شىنىن ايتقاندا، كوتە­رىل­مەي جۇرگەن تاقىرىپ، – دەي­دى قا­سىم يتقۇسوۆ، – باعانى سۇ­رانىس قالىپ­تاستىراتىنى شىن­دىق قوي. ەگەر جىلقى مالى­نىڭ تۇقىمى جاق­سارىپ، باسى وسسە، مال باققان­عا دا، تۇ­تىنۋشىعا دا وتە پايدالى. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ مالساق قاۋى­­مى ءۇشىن مال ونىمدەرىن ساتۋ ونشا­لىقتى قيىنعا سوقپايدى. ويت­كەنى ءبىز نۇر-سۇلتان قالا­سىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ بەل­دەۋىندەمىز عوي.

ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسىن باعىپ، ەتتى مولايتۋدان باسقا بۇ­گىن­دە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر­عان تۇلپارلاردىڭ تاع­دىرى دا اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىنا تاۋەلدى. سپورت­تىق جىل­قىلاردىڭ گەنەتيكا­سىن جاق­سارتسا، قازاقتىڭ قازانا­تى­نىڭ دا باعى جانار ەدى. قۇلاگەردىڭ شابىسىن كورگەن ەلدە قامبار اتانىڭ تۇقىمىنا قامقورلىق جاسالىپ جاتسا، جاراسىمدى ەمەس پە؟!

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار