جىلقى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جۇرەگىڭدى ۋىلجىتىپ جىبەرەدى. «تەگىمىز – تۇركى, تۇلەگىمىز – جىلقى» دەپ وسكەن ەلمىز. ىقىلىم زاماننان بەرى جىلقى مالى ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى مەن ومىرشەڭ ونەرىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ كەتكەنى قاشان؟ ەرتەرەكتە اتام قازاق بايلىعىن جىلقىسىنىڭ سانىمەن باعالاعان. كۇندەلىكتى تۇرمىستا دۇنيەنىڭ ولشەمى دە وسى جىلقىعا بايلانىستى بولعان. ايتالىق, قالىڭ مالدان باستاپ ادامنىڭ قۇنىنا دەيىن.
بۇگىندە سان عاسىر بويى يگىلىگىن كورىپ كەلگەن جىلقى بالاسىنىڭ تۇقىمى ازىپ بارا جاتسا دا سەلت ەتەر ەمەسپىز. ماسەلەن, وبلىستا قازىر 180 مىڭعا جۋىق جىلقى بار. بىراق تۇقىمى جۇقالاپ ايتقاندا, ازىپ بارادى. قۇناننىڭ تۇرقى تايداي, تايىڭ جاباعىداي. سەبەپ, ۇيىرگە تۇسەر ايعىر جوق.
– قازىر جەكە شارۋا ايعىر ۇستاعىسى كەلمەيدى, – دەيدى بۇلاندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مامىربەك ەسىلتاي, – ءوزىڭىز ەسەپتەپ قاراڭىز, مەنىڭ ەكى-ءۇش بيەم بار ەكەن دەيىك. ەكى-ءۇش بيەگە ارقىراتىپ ايعىر ۇستامايمىن عوي. ودان بيە ۇستاعان الدەقايدا ءتيىمدى. ايعىر ق ۇلىندامايدى, بيەدەن جىل سايىن ءتولىن الاسىڭ, قىسى-جازى جەگىپ, كولىك رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. ال, ورتاق تابىنعا قوسۋ ءۇشىن تۇرقى كەلىسكەن, تۇقىمى جاقسى ايعىردى تابا المايسىڭ. تاپقان كۇننىڭ وزىندە ءبىر ايعىردىڭ قۇنى ميلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى. ساتىپ الۋعا ءبىر ءۇيدىڭ شاماسى جەتپەيدى. دەمەك, اۋىل بولىپ ورتاق اقشا جيناپ قوسىلۋ كەرەك. ونىڭ وزىندە دە جالعىز ايعىر ازدىق ەتەدى.
قازىر جۇزگە جۋىق ءۇي ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جىلقى ۇيىرىندە 200-دەن استام بيە بار. بۇرىن جىلقى ۇيىرىندە شامامەن ون ەكى-اق باس بيە بولعان. ەندى 300 باس بيەگە قانشا ايعىردىڭ كەرەك ەكەنىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. مەملەكەت تاراپىنان قارا مالدىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋعا قانشالىقتى قارەكەت جاسالىپ جاتقانىمەن, جىلقى مالىنىڭ تۇقىمىن جاقسارتايىقشى دەپ تۇرعان كىسىنى كورمەپپىن.
وسى تاقىرىپتى ىندەتە زەرتتەدىك. شىنىمەن اسىل تۇقىمدى ايعىردى تابۋ قيامەت ەكەن. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا «جايتاپوۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە عانا ۇيىرگە سالار ايعىر ساتىلادى ەكەن. كەز كەلگەن مالساق جانعا شىلبىرىنان ۇستاتپايتىن مۇعالجار تۇقىمى. شارۋاشىلىق سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى ارقا دالاسىندا وسىرۋگە ابدەن قولايلى جاڭا تۇقىم شىعارعان. جىلىنا 300 باسقا جۋىق ۇيىرگە سالاتىن ايعىر ساتادى. جاقسى باستاما. تەك وبلىستاعى 180 مىڭ جىلقىعا ازدىق ەتەدى. بۇدان باسقا اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتاتىن شارۋاشىلىقتى تابا المادىق.
تىعىرىقتان شىعار ەندىگى امال, بىزدىڭشە, مۇعالجار, جابى, كوشىم جىلقىلارىنان ىرىكتەپ, تابيعي كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى ايرىقشا ەرەكشەلىگى بار مال تۇقىمىنىڭ قورىن جاساۋ. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپتان ءبىر ۇسىنىس بار. جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ, وعان قوسا, مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلداعى مالساق قاۋىمنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جىلقى زاۋىتىن اشۋ. بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىندا زامانىندا اتاق-داڭقى كۇللى وداققا تاراعان №47 جىلقى زاۋىتى بولىپ ەدى. وتپەلى كەزەڭدە «بايتال تۇگىل باس قايعى» بولىپ, جابىلىپ قالدى. قازىر مەملەكەت تاراپىنان قامبار اتاعا قامقورلىق جاساۋدىڭ جالعىز-اق تالپىنىسى بار. ماسەلەن, ۇيىرگە سالاتىن اسىل تۇقىمدى جىلقى ساتىپ العان شارۋاشىلىققا مەملەكەت تاراپىنان 100 مىڭ تەڭگە بولىنەدى. بۇل تىم از. ويتكەنى جوعارىدا اسىل تۇقىمدى ايعىردىڭ ورتاشا قۇنى ميلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلاتىنىن ايتتىق.
وندا دا ەتتى تۇقىمدى كوبەيتۋگە كوڭىل اۋدارىلسا. جىل ون ەكى اي بويى دالادا ەركىن جايىلاتىن جىلقى ەتى وتە ساپالى. پايداسى شاش-ەتەكتەن. ەندىگى ارادا جىلقى مالىنىڭ بار قاسيەتىن, تيىمدىلىگىن, تابىستىلىعىن تۇپكىلىكتى زەرتتەيتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى. مىنە, سول كەزدە ەت, قىمىز ءوندىرۋ ءتارىزدى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمى تابىلار ەدى. قازىر قازى-قارتانى فرانتسۋزدار, قىمىزدى نەمىس, كوكپاردى قىرعىزدار يەمدەنىپ جۇرگەنىن كورگەندە, قازاق ءتول مالىنان تولايىم ايىرىلىپ قالعانداي وكىنىش وزەگىڭدى ورتەيدى.
اسىلىندا, وزىندىك قۇنى ەڭ ارزان ت ۇلىك وسى جىلقى. ءمۇيىزدى ءىرى قارا ءتارىزدى سولتۇستىك وڭىردە التى اي بويى قولعا قاراپ تۇرمايدى. قاڭتار-اقپاندا تاي-جاباعى ءبىر-ەكى اي ۇستالعانىمەن, قىسى جۇمساق جىلدارى تەبىندەپ شىعادى. قازىر جىلقى ەتى قىمباتتادى. بۇل قالاداعى تۇتىنۋشىلارعا قولايسىز بولعانىمەن, اۋىلدا مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اعايىنعا وتە ءتيىمدى. بيىلعى سوعىم ماۋسىمىندا كوكشەتاۋدا سەمىز بيەنىڭ قۇنى 600 مىڭعا جۋىقتادى. ەكى ەلى قازى بايلاعان قۇنان-بايتالدارىڭىز 500 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. ەلى عانا قازىسى بار تاي 330-340 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. اۋىلدىق جەردە جۇمىس كوزى جوق دەگەنىمىزبەن, كەز كەلگەن وتباسى ون بيە ۇستاسا, اۋزىنان اق ماي اعاتىنى شىندىق.
تاياۋدا وبلىستىق پروكۋراتۋرا 1 ميلليون 500 مىڭ گەكتار جەردىڭ يگەرىلمەي جاتقانىن انىقتادى. ءار مالعا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بار-جوعى سەگىز-اق گەكتار جەر كەرەك ەكەن. راس, جەر قۇنارىنا بايلانىستى ءار وڭىردە ءارتۇرلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق نەگىزىنەن وسى. سوندا يگەرىلمەي جاتقان جاڭاعى جەردە قانشا جىلقى وسىرۋگە بولار ەدى؟ ەگەر مال باسى وسسە, ەت ونىمدەرى دە بۇگىنگىدەن الدەقايدا ارزاندايدى عوي.
– جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, شىنىن ايتقاندا, كوتەرىلمەي جۇرگەن تاقىرىپ, – دەيدى قاسىم يتقۇسوۆ, – باعانى سۇرانىس قالىپتاستىراتىنى شىندىق قوي. ەگەر جىلقى مالىنىڭ تۇقىمى جاقسارىپ, باسى وسسە, مال باققانعا دا, تۇتىنۋشىعا دا وتە پايدالى. ءبىزدىڭ وبلىستىڭ مالساق قاۋىمى ءۇشىن مال ونىمدەرىن ساتۋ ونشالىقتى قيىنعا سوقپايدى. ويتكەنى ءبىز نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ بەلدەۋىندەمىز عوي.
ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسىن باعىپ, ەتتى مولايتۋدان باسقا بۇگىندە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان تۇلپارلاردىڭ تاعدىرى دا اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىنا تاۋەلدى. سپورتتىق جىلقىلاردىڭ گەنەتيكاسىن جاقسارتسا, قازاقتىڭ قازاناتىنىڭ دا باعى جانار ەدى. قۇلاگەردىڭ شابىسىن كورگەن ەلدە قامبار اتانىڭ تۇقىمىنا قامقورلىق جاسالىپ جاتسا, جاراسىمدى ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى
