شالاباەۆ قايدا ءجۇر ەكەن؟
كەزىندە پاريج-مەدون وبسەرۆاتورياسىندا كىزمەت اتقارىپ, اسپانداعى جۇلدىزداردان سىر تارتقان الماس شالاباەۆ, فرانتسۋز حالقىنىڭ اتاقتى استرونومى گەنري كرەتيەن اتىنداعى حالىقارالىق ينتەرناتسيونالدىق جوعارى دارەجەلى ستيپەنديانىڭ لاۋرەاتى اتاندى. پاريجدە الماتىلىق جىگىت استرونوميا عىلىمى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. عىلىم بيىگىنە جارقىراپ شىققان سول الماستىڭ كەيىننەن نەگە ەكەنىن, اتى-ءجونىن ەش جەردەن كەزدەستىرە المادىق...
ەۋروپاعا اشىلعان تەرەزە...
باتىستىق اۋديتورياعا قولى جەتپەگەندەر, رەسەيلiك بۇقارانى قاراتقاندى ءجون كورەدi.
17 ميلليوندىق قازاقستاننان گورi, 200 ميلليونعا جۋىق ورىس تiلدi كورەرمەنi بار اۋماقتا تانىمال بولعاننىڭ مەركانتيلدiك ەسەبi تاعى بار. بiراق ونەر سالاسىنىڭ ەميگراتسياسى بۇكىل الەمدە بار پروتسەسس. مىسالى, ايگiلi گولليۆۋدتىڭ تەڭ جارىمى لاتىن امەريكاسى, ەۋروپادان شىققان كينو جۇلدىزدارى. انشiلەر دە الەمنiڭ ءار تۇكپiرiنەن جينالعان. سوڭعى بىرەر جىلداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىنىڭ كوبى اقش ازاماتتارى. بىراق ولاردىڭ ءتۇبىن تارقاتساڭ ءبىرى – جاپونيا, ەكىنشىسى كورەيادان كەلگەن بولىپ شىعادى.
1980-2000 جىلدار اراسىندا باعىن سىناماق بولىپ ماسكەۋ, سونان سوڭ گولليۆۋد اسقاندار ءبىزدىڭ ەلدە دە كوپ ەدى...
1990-جىلدارى ماسكەۋ اسىپ كەتكەن قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى باقىت كەنجەەۆ ەلگە كەلگەن ءبىر ساپارىندا «بۇل ساپار ماعان ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلە قويمادى: ۇيقىسىراپ جاتىپ, ءبىر جاققا اۋناپ تۇسكەندەي عانا اسەر الدىم», دەگەن. ءوزى ايتقانداي, «ۇيىقتاپ جاتىپ, رەسەيگە قاراي اۋناپ كەتكەن» باقىت قازىر كانادادا تۇرادى. شيرەك عاسىردان بەرى جات جەردە جۇرگەن جەرلەسىمىزدىڭ پوەزياسىندا كوشپەندىلەردىڭ سارىنى ءالى سەزىلەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا ء«ارتۇرلى ەلدەر اراسىندا شاشىلىپ جۇرگەن جايىم بار: رەسەيگە ءجيى كەلىپ تۇرامىن; تۇرعىلىقتى جەرىم – كانادا; امەريكالىق قىزعا ۇيلەندىم, ەندى سوندا كوشكەلى جاتىرمىن. جالپى, مەن ءوزىمدى «الەم ازاماتىمىن» دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭ يدەالدارىمنىڭ ءبىرى – شوقان ءۋاليحانوۆ. ول دا قازاق جانە ورىس وفيتسەرى, مەن سەكىلدى «الەم ازاماتى» دەسە بولعانداي» دەگەن جازبا قالدىرىپتى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە دۇنيەگە كەلگەن اقىننىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىر الماتىدا تۇرادى. وسىدان ءبىراز بۇرىن باقىت كەنجەەۆ ماسكەۋدە وتكەن شىعارماشىلىق كونكۋرستا باس بايگەنى جەڭىپ الدى. كونكۋرس شەتەلدە جۇرگەن ورىس ءتىلدى اقىنداردى كوتەرمەلەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەكەن. ماسكەۋلىك جۋرناليستەردىڭ ء«سىز قازاق اقىنىسىز. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدان كوشپەندىلەردىڭ سارىنى سەزىلىپ تۇرادى. ورىس ءتىلدى اقىنداردى كوتەرمەلەۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان كونكۋرستا باس بايگەنى جەڭىپ الدىڭىز. ءسىزدىڭ تاريحي وتانىڭىزدا انا ءتىلىڭىزدىڭ جاعدايى اسا ءماز ەمەس دەگەندى ءجيى ەستيمىز» دەگەن قيتۇرقىلاۋ سۇراعىنا «قازاقتىڭ كوپتەگەن زيالىلارى سەكىلدى مەن دە قازاق ءتىلىن بىلمەيمىن. وعان قاتتى كۇيزەلەمىن. ورىس ءتىلدى ورتادا وسكەن سوڭ ءتىلىم قازاقشا شىقپاعان. مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل وتە كۇردەلى مىندەت. قازاقستان سەكىلدى حالىق سانى از, ونىڭ ۇستىنە پوليەتنيكالىق مەملەكەت ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى مىندەتى – ۇلتتىق مادەنيەتتى, سونىڭ ىشىندە ادەبيەتتى دامىتۋ دەپ ەسەپتەيمىن. ياعني, قازاق ءتىلدى كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋىن قارجىلاندىرۋ, الەمدىك ادەبيەتتى تانىتۋ ءۇشىن قازاقتىڭ جاس جازۋشىلارىن شەتەلگە وقۋعا جىبەرۋ, سول ارقىلى قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن دامىتۋعا كومەكتەسۋ كەرەك. جاسىراتىن تۇگى جوق, وعان قولداۋدىڭ قاجەت ەكەنى راس. قازاقستان فينليانديا, نورۆەگيا, شۆەتسيا سەكىلدى شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ساياساتىن ۇستانۋى ءتيىس. بۇل مەملەكەتتەردە جازۋشىلار, ۇلتتىق ءتىل مەن مادەنيەتتى دامىتۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن ءومىر سۇرەدى. مەن قولىمنان كەلسە, شەتەلدە تۇرىپ جاتقان, شىعارمالارىن ورىس تىلىندە جازاتىن قازاق اقىندارىن كوتەرمەلەيتىن كونكۋرستار ۇيىمداستىرار ەدىم. قازاقستاننىڭ باسشىلارى وسىعان كوڭىل بولسە ەكەن» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
2000-جىلداردىڭ باس كەزىندە تاۋەلسىز تارلان سىيلىعىندا ء«ۇمىت» نوميناتسياسى بويىنشا جۇلدەگەر اتانعان مارات يسەنوۆ – پەتەربۋرگتە. ال قازاقتىڭ تالانتتى اقىن قىزى ايگەرىم ءتاجى وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن الەمنىڭ ورىس ءتىلدى اقىندارى باس قوسقان «دەبيۋت» كونكۋرسىندا جۇلدەگەر اتاندى: قازىر ولاردىڭ ارقايسىسى – جەكە تۇلعا, جەكە الەم. «قازاق جەرىنەن تۇلەپ ۇشىپ, ماسكەۋدە تانىلعاندار قازاق قوعامى ءۇشىن تىم قاشىق جاتقان جىلۋى جوق, تەك جارقىراپ كورىنەتىن بەلگىسىز گالاكتيكا ءتارىزدى ەمەس پە؟» دەگەن پىكىردى لوندوندا جۇرگەن جەرلەسىمىز شوقان لاۋمۋلين مۇلدەم قوستامايدى ەكەن. ول الماتىعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە تالانتتاردى تانىماۋ قازاقستاندىقتارعا عانا قاتىستى ماسەلە ەكەنىن ايتادى. «نەگە تانىمال ەمەس» دەگەنگە كەلەر بولساق, قازاقستاندا پوەزيا وقىلمايدى. سەبەبى سول عانا», – دەيدى ش.لاۋمۋلين.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءبىر ماقالاسىندا ءوز ەلىندە مويىندالا الماعان شىعارمانىڭ جات جەردە باعى جانادى دەگەنگە سەنبەيتىنىن ايتىپتى. 1990 جىلدار مەن 2000 جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ قازاق كينولارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كونكۋرستىق جانرعا ويىسىپ كەتتى. «قازاق كينوگەرلەرى باتىستى تانىمالدىلىقتىڭ باسپالداعى دەپ قابىلدادى. ال باتىستىڭ كينوسىنشىلارى كونكۋرس قورجىنىنا كەلىپ تۇسكەن قازاق كينوسىن ءساتسىز تۋىندىلاردىڭ ەتالونى دەپ قابىلداپ, ءساتسىز كينولاردان ساباق الۋ ءۇشىن ساراپتاما قۇرالىنا اينالدىرادى», دەيدى ولجاس.
سوڭعى كەزدە حالىقتىق باعىتتاعى رەجيسسەر اتانىپ جۇرگەن ەركىن راقىشەۆ «كونكۋرس ءۇشىن جازىلاتىن شىعارمالاردىڭ كۇنى وتتى»دەگەن ويدى العا تارتادى. «بىراق سولاردىڭ قاتىسقان كونكۋرستارىنىڭ دەڭگەيى وتە تومەن دارەجەدە ەكەنى ەندى بەلگىلى بولىپ جاتىر. الەمدە «ا» كاتەگورياسىنداعى 20 فەستيۆال بار. كونكۋرستىق كينولاردىڭ بىردە-ءبىرى سول بايگەگە قاتىسا الماعان. ءبارى تومەنگى دەڭگەيدەگى جارىستارعا بارىپ, «لاۋرەات اتانىپ» قايتقان. سودان سوڭ سول كونكۋرستاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ ەكىنشى قىرى تاعى بار. ول – قاتىسقانداردىڭ بارىنە لاۋرەات دەگەن اتاق بەرەدى. ءبىر ادامدى كوپ ۋاقىت الداۋعا بولادى. ال كوپشىلىكتى الداۋ مۇمكىن ەمەس. سوڭعى كەزدەرى قوعامدا «شەتەلدەگى كونكۋرستان بايگە الىپ قايتتى» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كۇلكى تۋدىرا باستادى. كينو – ەڭ الدىمەن حالىق ءۇشىن ءتۇسىرىلۋى كەرەك. كينونىڭ باعاسىن حالىق بەرۋى كەرەك.
«كەزىندە «قىز جىبەك» ءفيلمى دە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ سىنىنىڭ استىندا قالدى. قازىر كينوعا, وعان تۇسكەن ارتىستەردىڭ جەكە باسىنا قاتىستى ءشوپ-شالامداردىڭ ءبارى قۋراپ كەتتى دە, تەك حالىقتىق تۋىندى عانا قالدى. «مەنىڭ اتىم – قوجا» جايلى دا وسىنى ايتامىن. مەن قولىمنان كەلسە, ادەبيەتتەگى, كينوداعى حالىقشىلدىق باعىتتى ودان ءارى تەرەڭدەتە بەرۋگە باسىمدىق بەرەر ەدىم», دەيدى ەركىن راقىشەۆ.
كوشپەندىلىك قازاقتىڭ قانىندا بار. قازاق دالاسىندا تۋىپ مىسىردى بيلەگەن بەيبارىس, ءۇندىستاندى بيلەگەن بابىر سوعان دالەل. جەر بەتىندە ينتەگراتسيانىڭ ىقپالىنا ىلىنبەگەن بىردە-ءبىر نۇكتە جوق. تالانتتاردىڭ ەكسپورتى دا ينتەگراتسيانىڭ زاڭدىلىعى. سوندىقتان, «ولار نەگە ەلدەن كەتەدى؟» دەپ سارى ۋايىمعا سالىنا بەرمەي, شەتەل اۋىپ كەتكەن قازاق جاستارىنىڭ ەلمەن بايلانىسىن ءۇزىپ الماۋىن بارىنشا قاداعالاعان دۇرىس. ءبىز ءۇشىن ەڭ ءتيىمدىسى وسى...
الماتى
