قوعام • 29 قاڭتار، 2020

تارباعاتايدا دارىلىك شوپتەر كوپ

256 رەتكورسەتىلدى

ارينە، تارباعاتاي تاۋىنىڭ فلوراسى وتە باي. الايدا «تار­باعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ فلوراسى مەن وسىمدىكتەر الەمىن زەرتتەۋ حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جۇرگىزىلىپ، بىر­نەشە شاعىن ەكسپەديتسيالار عانا ۇيىمداستىرىلدى. سون­دىقتان بۇل وڭىردە ناقتى دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ قانشا ءتۇرى بار ەكەنى انىقتالماعان. بەلگىلىسى، بۇل ولكەدە كەزدەسەتىن 1640 ءتۇرلى وسىمدىك 504 تۋىسقا، 84 تۇقىمداسقا جاتادى. وسىمدىكتەردىڭ 169 ەندەميالىق ءتۇرى بار. جالپى 1640 وسىمدىكتىڭ 35 ءتۇرى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بولعاندىقتان قازاق­ستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن.

جالپى العاندا، جەر بەتىندە ەمدىك قاسيەتكە يە الۋان ءتۇرلى وسىم­دىك كەزدەسەدى. ەمدىك شوپ­تەردى حالىق ەرتە كەزدەن-اق پايدالانعان. ويتكەنى ادام بالاسى ەجەلدەن بەرى دەن­ساۋلىعىن جاقسارتۋعا، ۇزاق ءومىر سۇرۋگە قۇشتار. قازىرگى زاماناۋي تەحنولوگيالار دامىماي تۇر­عاندا-اق ادامزات ءتۇرلى وسىمدىكتەن ەم­دىك تۇنبالار مەن قاي­ناتپالار، دارىلەر جاساپ پايدالاندى. مىنە، تارباعاتايدىڭ دا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەرىنىڭ ىشىندە ەمگە جارايتىندارى كوپ. مىسالى، كادىمگى قارعاكوز (Paris  quadrifōlia) – بيىكتىگى 40 سانتيمەترگە دەيىن جەتەتىن كوپ­جىل­دىق وسىمدىك. مامىر جانە ماۋ­سىم ايلارىندا گۇلدەيدى. وتە ۋ­لى وسىمدىك. اسىرەسە تامى­رى مەن جەمىسى ۋلى بولىپ كەلەدى. قاراڭعى ءارى دىمقىل جەرلەردە وسەدى. بۇل وسىمدىكتى ەمدىك ماق­ساتتا گۇل اشقان كەزىندە پايدا­لانادى. ونىڭ تامىرى مەن گ ۇلى­­نەن تۇنبالار، قايناتپالار دا­يىن­دايدى. جەمىسىن تۇيىلۋدە، سۋىق تيگەندە، نەسەپ ايداۋدا ءدارى رەتىندە پايدالانادى. كادىمگى قار­عاكوزدى رەسمي مەديتسينا سالاسىندا پايدالانۋعا رۇقسات جوق. تەك حالىقتىق ەمدەردە قول­دانى­لادى.

نەمەسە قىزعىلت سەمىزوت، كەي­دە التىن تامىر دەپ تە اتاي­دى (Rhodiola rosea). بۇل – بيىك­تىگى 70 سانتيمەترگە دەيىن جەتەتىن كوپ­جىل­دىق شوپتەسىن وسىمدىك. تاۋلى اي­ماق­تاردا وسەدى. التىن تامىر­دى فارموكولوگيالىق سالادا قول­دانادى. حالىقتىق ەمدە دە كەڭى­نەن پايدالانىلادى. نەگىزى­نەن قالقانشا بەز اۋرۋلارىندا، ين­فەكتسيالىق اۋرۋلاردا، قان­ قىسى­مىنىڭ تومەندەۋىندە جانە جو­عارىلاۋىندا، جىنىستىق اۋرۋ­لاردا پايدالانىلادى. ادام­­نىڭ يممۋ­نيتەتىن كوتەرۋگە وڭ­ اسەرىن تيگىزەدى.

سونداي-اق سافلور تارىز­دەس ءايۋدارى (Rhapوnticum ءcarthamoىdes) – بيىكتىگى 80 سانتيمەترگە دەيىن جەتەتىن كوپجىلدىق وسىمدىك. كەي جەرلەردە «مارال ءشوپ» دەپ تە اتايدى. سەبەبى بۇعى­لار مەن مارالدار كۇز بەن كوك­تەمدە بۇل وسىمدىكتىڭ تامىرىن تۇياعىمەن تەۋىپ قو­رەكتەنەتىن بول­عان. بيىك تاۋلى ايماقتاردا وسەدى. ەمدىك ماقساتتا ونىڭ نەگى­زىنەن تامىرساباعى مەن تامىرى پايدالانىلادى. وسىمدىكتى السىزدىك، جۇرەك، بۇيرەك اۋرۋلا­رىنا جانە قان قىسىمىنىڭ تو­مەن­دەۋىندە پايدالانادى.

ارينە ءار ايماقتىڭ حالقى جەرگىلىكتى جەردىڭ وسىمدىگىن ءوز بىلگەندەرىنشە پايدالانۋى مۇم­كىن. دەگەنمەن دە، وسىمدىكتەردى ەم­دىك ماقساتتا پايدالانۋدىڭ دا وزىندىك ءتارتىبى، ءجونى بار. ياعني، ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن نەمەسە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار وسىمدىكتەردى دە زاڭعا ساي پايدالانۋ قاجەت.

 

سالتانات ماجەنوۆا،

«تارباعاتاي» مۇتپ» رمم-ءنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:39

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

ۇقساس جاڭالىقتار