ارينە, بۇل قاتىپ قالعان ەرەجە ەمەس, ءداستۇر مەن ادامي قارىم-قاتىناس نىشانى ەكەنى بەلگىلى. دەسە دە ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان ادەبى (ەتيكەتى) بولۋعا ءتيىس. ءداستۇردى ساقتاۋ ءۇشىن. يماندىلىق تۇرعىسىندا ساۋاپ جيناۋ ءۇشىن. بۇل – سالت-سانامىزدىڭ ايناسى مەن دەڭگەيى. جالپى تىرشىلىكتە ارالاساتىن-قۇرالاساتىن, كۇندەلىكتى كورىسەتىن اعايىن-تۋعان, جاقىنداردىڭ, دوس-جارانداردىڭ, ارىپتەستەردىڭ, قىزمەتتەستەردىڭ, بىرگە ءجۇرىپ, قاتار وقيتىن جانداردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءبىر ولشەمى – دۇرىس امانداسۋ. كوزى اشىق, ساۋاتتى ادام ءبىرىنشى بولىپ سالەمدەسسە, ەش قاتەلەسپەگەن بولار ەدى. ونىڭ ەسەبىنە ءدىني ۇعىم بويىنشا «ساۋاپ ەسەلەپ جازىلادى» دەگەن ءسوز دە بەكەر ەمەس. ال مادەنيەتتى ادامنىڭ تانىسپەن دە, بەيتانىسپەن دە كەز كەلگەن جەردە ۇشىراسقاندا سالەم بەرۋگە بەيىم تۇرۋى زيالىلىقتىڭ بەلگىسى دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى سالەمدەسۋدى بىلگەن كەشىرە دە بىلەدى. كەشىرە بىلگەن راحمەت تە ايتا بىلەدى. بۇل – بارشا ادامعا ءتان نارسە. «سالەم جولداپ, ساۋلىق تىلەگەن جانعا بارلىق جەردە رۇقسات بار» دەگەن ناقىل دا وسىنداي ادەپتىڭ, ادەتتىڭ ارتىقشىلىعىن مەڭزەسە كەرەك.
مۇنىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى بار. جاقىندا كورشى ەلگە ءىسساپارلاپ قايتقان ارىپتەستەرىمىز سونداعى جاستاردىڭ كوشەدە ۇلكەندەرمەن سالەمدەسەتىنىن كورىپ, تاڭ قالعاندارىن جاسىرمادى. ءسىرا, نەگىزى وتباسىدا قالاناتىن مۇنداي تاربيە وقۋ ورىندارىندا عانا ەمەس, كەز كەلگەن ورتادا قالىپتاسىپ, جەتىلەتىنى تۇسىنىكتى. شۇكىر, «جاستاردىڭ بەرەتىنى – سالەم» دەيتىن قاعيدا بۇزىلماي, ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلەدى. ۇلكەنگە قۇرمەتتىڭ, كوڭىلگە مەدەتتىڭ ونەگەسىن كورسەتۋدىڭ ءوزى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنە بايلانىستى. ىلگەرىدە بۇحارادا ءبىلىم الىپ, بۇكىل وڭتۇستىك ايماعىندا تانىمال بولعان يساق يمام جولدا كەلە جاتقان جاس بالالاردىڭ وزىنە اتتان ءتۇسىپ, سالەم بەرەدى ەكەن. «ۇلكەن باسىڭىزبەن نەگە جاستارعا سالەم بەردىڭىز؟ – دەپ سۇراعان ۇلىنا: «مەن ولارعا سالەم بەرۋدى ۇيرەتتىم ەمەس پە؟» – دەپتى.
مىنە, ناعىز تاعىلىم, شىنايى ونەگە!
بىزدە سونداي يماندىلىق ساباعىن كورسەتەتىن, ۋاعىز ايتاتىن ءدىن وكىلدەرى بولدى جانە بار ەمەس پە؟ ۇلكەندەر جاعى كوبىرەك ونەگە كورسەتۋدى ويلاستىرسا, باعزى ءداستۇردى ورنىنا كەلتىرۋگە بولار. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وسىنداي ادامي دا قاراپايىم تۇستارىن ەستە ۇستاعان دا ءجون شىعار.
سونىمەن بىرگە مەكتەپتەن باستاپ بارلىق وقۋ ورنىندا, مەنشىك تۇرىنە قاراماستان بارشا كاسىپورىندا, اسىرەسە حالىققا قىزمەت ەتەتىن ورىنداردا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا جوعارىدا ايتىلعان امانداسۋ, كورىسۋ, قوشتاسۋ, ىزەت پەن قايىرىم ادەپتەرىن ارنايى وقىتۋدىڭ, ۇيرەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. مۇنداي ءداستۇر ەتيكاسى جونىندە ترەنينگتەر دۇنيەجۇزىلىك برەندى بار مەيمانحانالار مەن مەيرامحانالار جەلىسىندە, ءىرى-ءىرى وندىرىستىك كورپوراتسيالاردا, اۋە كومپانيالارىندا تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. سوندا بەلگىلى ءبىر قاۋىمدا, قوعامدا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەتپەن قاراۋى, ادام قۇقىعىن, جەكە باسىن سىيلاۋ مادەنيەتى قالىپتاسادى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا قوعامنىڭ قوسقان ۇلەسى بولار ەدى. جەكەلەگەن مەكەمەلەردە عانا ەمەس, كۇندەلىكتى كوشەدە, كولىكتە, قوعامدىق ورىنداردا بايقالىپ قالاتىن كەرەناۋلىققا, دورەكىلىككە, دۇردارازدىققا, تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەرگە توسقاۋىل بولاتىنى ءسوزسىز. حالىقتىڭ كوزى اشىق, وقىعانى مەن توقىعانى اجەپتاۋىر بولىگى ءوز قۇقىقتارىن جەتىك بىلمەيتىندەرگە ءجونىن ايتىپ, ءتۇسىندىرۋى – ساۋابى مەن ماڭىزى زور ءىس. ويتكەنى بۇل جاعداي قۇقىقتىق مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭدارىن قۇرمەتتەۋگە, ولاردىڭ ورىندالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءار ازامات ءوز ءسوزى مەن ءىس-ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن قوعامدا ادەپتەن اتتاۋعا, ءتىپتى زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرىلمەيدى. ال ادەپ-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاعان ەلدە ارقاشان بەرەكە بولادى.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
