قوعام • 22 قاڭتار، 2020

قىزىلتاستاعى جارتاس سۋرەتتەرى

41 رەتكورسەتىلدى

جاسىل القاپ ىشىندە قىزىل تاستارعا ويمىشتالعان بۇل سۋرەتتەردە ساداق كەزەگەن مەرگەننىڭ قيمىل-قوزعالىسىنان اسا ساقتىقتى باعامدار ەدىڭىز.شىڭجاڭنىڭ بي ونەرى سالاسىنا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن، ءار ۇلت وكىلدەرى ۇرپاقتارىنان قانشاما تالانتتى شاكىرتتەر تاربيەلەگەن كاسىبي ءبيشى «قازاق بي ونەرىنىڭ نەگىزدەرى» كىتابىنىڭ اۆتورى ءساليما ورازقىزى ءوز كىتابىندا جاقسى ايتادى. «شىڭجاڭنىڭ باسقا جەرلەرىندە دە مۇنداي جارتاس سۋرەتتەرى كوپ كەزىگەدى. مىسالى: نىلقى، قورعاس اۋدانى، اقكۇڭگەي، قارا ەمىل، اقجار، جارتوعاي جار سۋرەتتەرى، بۇراتالانىڭ اراسان اۋدانىنىڭ ۇلكەن كۇمىستاي ەلدى مەكەنىندە ورنەكتەلەدى...» – دەپ التىنتاۋداعى اڭگىمەسىن بايىتا تۇسەدى...

قاراتوبە سۋرەتتەرى، تار­باعاتاي، موري، قۇبىلداعى تاڭ­بالى تاستارداعى سۋرەتتەر. قورلا، مارالباسى، چار­قى­لىق، قوتان قاتارلى جەرلەردە دە جارتاس سۋرەتتەرى بار. ال­تاي تاۋىنداعى تاڭبالى تاس سۋ­رەتتەرى الۋان ءتۇرلى ادامدار وبرازى كورىنىس تاپقان جا­نە سونىمەن بىرگە ەكى كىسىلىك بي مەن ءبىر ارقار سۋرەتى تاسقا وي­­مىشتالعان ەلەسى بار. بۇل العاشقى قوعامداعى ادام­دار­دىڭ باياعىدا پايدا بول­عان اڭ اۋلاۋ ءبيى بولۋى مۇم­كىن-اۋ. ال­تىنتاۋداعى جار­تاسقا ساداق تارتىپ تۇرعان ادامنىڭ سۋرەتى ويىلعان. بۇل تاۋداعى سۋرەتتى بىلەتىندەر بۇدان 6000-8000 جىل بۇرىن دەپ توپشىلايدى. بۇدان 20-40 مىڭ جىل بۇ­رىن­عى سۋ­رەت­تەردى كوبىنەسە ەۋ­­روپادا، اف­ريكادا جانە ازيا­­نىڭ بارلىق جەرلەرىندە كەزدەستىرەسىز. سول اق­باۋىرداعى ۇڭگىر­تاستىڭ كىرە بەرىستە ىشكە اتتاعان جە­­رىندەگى قىنا جازۋلارى ءسو­زىمىزدىڭ ءبىر دايەگى بولىپ شى­عادى. وندا دا جول بويى بارا جاتقاندا قورجىنباي تاۋىن­دا ورنالاسقان. بۇل شى­عىس قا­زاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدا­­­نىنا قاراستى سا­عىر، بەس­تەرەك اۋىلىنىڭ ما­­ڭا­يى بولىپ كەلەدى. سول قور­­جىن­بايدىڭ قاپتالىندا قى­زىل­تاس (سوروكين) تاۋى بار. مۇ­نىڭ ءبارى قالبا تاۋلا­رىنىڭ سى­لەمدەرى. قالبا تاۋىنىڭ ءوز ەرەك­­شەلىكتەرى بار. مۇندا ءبىر-بىرىنە تەكشەلەنىپ كە­تە بەرەتىن قالبا تاستاردى كورەسىز. سونىڭ ءبىرى – اق­باۋىر ۇڭگىرتاسى. بۇل تا­بي­عي-تاريحي ەسكەرتكىش – تاس عا­­­سىرىنان مەتالل داۋىرىنە اياق باس­قان كەزەڭ الماسۋدىڭ كۋا­سى ىسپەتتى.

اقباۋىرعا كىرە بەرىستەگى قىزىل جوسامەن بويالعان كونە پەتروگليفتەر ساقتالعان. تاس­تارعا بەدەرلەنگەن 80-گە جۋ­ىق سۋرەتتىڭ ىشىندە ادامدار، تاۋتەكەلەر، اربالار مەن نۇكتە، شەڭبەر، سىزىقسىندى بەلگىلەر بار. كەز كەلگەن بەلگىنى قۇراسا، تەرىس توڭكەرىلگەن ادام الدە جان-جانۋار كەسكىنى شىعادى. ۇڭگىرتاستىڭ توبەسى ويىق. ويىق شەتىندە ادام قولىمەن جا­سالعانىن اڭعارۋعا بولاتىن ىز­دەر ساقتالعان. بۇل – تاس ۇڭگىردە جاتىپ، اسپان الەمىن زەرتتەۋ ماقساتىندا جاسالعان قاراۋىل شوقى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام تاعى بار. سون­داي-اق ادام قولىمەن قۇرىلعان شارۋاشىلىق تانىمىنىڭ كورىنىسى بولۋى دا مۇمكىن-اۋ دەيدى...

قالبانى «التىن قالبا» دەپ تە اتايدى. ەجەلگى زاماندا دا، قازىرگى كەزەڭدە دە بۇل وڭىردە التىن كەنى كوپ كەزدەسەدى. بۇل اقباۋىرداعى ويمەن وزەكتەس كەلەتىنى بەلگىلى ءبيشى ءساليما ورازقىزىنىڭ تاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى ءسوز ساپتاۋلارى بىلاي ۇندەسىپ جاتىر: «التىن تاۋداعى جار­تاسقا ساداق تارتىپ تۇرعان ادامنىڭ سۋرەتى ويمىشتالعان. ودان كورىنەتىن تاڭبا قى­زىل­تاستاعى قۇ­رالايدى كوزگە اتار مەرگەننىڭ قاراكەتىن كەيىپتەپ تۇرعانداي. كوپتەگەن زەرت­تەۋ­شىلەر التىن تاۋداعى جارتاس سۋرەتتەرىن مۇنان 6 مىڭ، 8 مىڭ جىل بۇرىن ويىلعان جارتاس سۋرەتتەرى دەپ مولشەرلەپ وتىر» دەپ تۇيىندەيدى. شىركىن، قىزىلتاس دەگەنىڭىز دە اسىل تاس­تىڭ ماعىنا-ءمانىن بەرىپ جاتقان بولۋى دا مۇمكىن-اۋ دەپ ءبىر قوياسىز. بايىرعى با­دىزشىلەردى قىزىلتاس ءوز قا­سيەتتەرىمەن ەلىكتىرمەدى دەي­سىز بە؟!

 

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار