ءىزىن ىندەتسەك, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ك.اكوپيان, پ.كۋليشوۆ ءتارىزدى ءىرى عالىمدار قازاق پەن قالماقتىڭ سيىرلارىن اعىلشىننىڭ گەرەفورد تۇقىمىمەن بۋدانداستىرىپ, جاڭا مال ءتۇرىن شىعارسا كەرەك. وسى ءبىر ىلكىمدى ءىستىڭ ناتيجەسىندە ەلۋىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى اقباس سيىرى سايىن دالانىڭ ءسانىن كەلتىرە باستادى. بۇقالارىنىڭ تىرىدەي سالماعى تونناعا جۋىق. ءتىپتى عاجاپ ەمەس پە؟! قازىر اۋىل-ايماققا تۇقىمى ازعان قارا مالدى عانا كوزى كورىپ وتىرعان اعايىنعا ايتساڭىز, سەنبەس تە ەدى.
الدىمەن جەرگىلىكتى تۇقىم جايلى بىرەر اۋىز ءسوز ساباقتالىق. تۇقىمى ازعاننان كەيىن بۇل مالدىڭ بەرەكەسىنەن بەينەتى باسىم بولىپ كەتتى. بۇرىنعى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسىن قوجىراتىپ جىبەرىپ ەدىك, بۇقاڭ تورپاق, تورپاعىڭ بۇزاۋ ءتارىزدى بولىپ قالدى. ەندى ەسەپتەپ كورەلىك, باكەنە بويلى باربولعىرلار پىشاق كوتەرۋگە جاراعانشا ەكى رەت قىستاتىلادى. سونىڭ وزىندە ەكى تسەنتنەردەن ارەڭ اسادى. ال ەكى قىستا قانشاما جەم-ءشوپ جەيدى؟ مال باققان قازاق ءوز ەڭبەگىن, قول ەڭبەگىن اقشاعا شاعىپ, ەسەپتەي بەرمەيدى عوي. ايتەۋىر, قوراسى قاڭىراپ بوس تۇرماسا بولدى. قىسقى بەينەت ءوز الدىنا, جاز بويى ەكى-ءۇش قارانىڭ سوڭىندا ءجۇرۋى كەرەك. باقتاشىعا تولەيتىن ازىن-اۋلاق اقىسى تاعى بار. سوندا پايداسى قايسىسى؟!
مال شارۋاشىلىعىن دىتتەگەن مەجەگە جەتكىزۋدىڭ جالعىز جولى – تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. ايتالىق ء«مارمار» دەپ سانالاتىن اقباس سيىردىڭ ەتى مەن مايىنىڭ مولشەرى 55-65 پايىزدان كەم تۇسپەيدى, ءدامدى ءارى جۇمساق. 18 ايعا دەيىن جەمدەلىپ بورداقىلانسا, 4 تسەنتنەردەن اسىپ تۇسەتىندىگى داۋسىز. مال ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, وسى 18 ايدىڭ ىشىندە ءبىز ايتىپ وتىرعان تىرىدەي سالماق دارەجەسىنە جەتۋى كەرەك. ودان اسسا ارتىق بەينەت, قوسالقى شىعىن دەگەن ءسوز. ال اقباس سيىردىڭ ءتولى جەتپەك تۇگىلى اسىپ تا كەتەدى.
ەندىگى ءبىر ەرەكشەلىگى, اقباس سيىردىڭ قازاق دالاسىنىڭ تابيعاتىنا ابدەن توسەلۋى. سولتۇستىكتىڭ تۇكىرىگىڭ جەرگە مۇز بولىپ تۇسەتىن قاقاعان قىسىنىڭ اتان تۇيەنى الىپ جىعاتىن ايازىنان قورىقپايدى. قار ۇستىندە دە تولدەي بەرەدى. وزگە اسىل تۇقىمدىلارعا قاراعاندا ۇتىمدىسى, ءوز اياعىمەن جايىلادى. ال باسقا اسىل تۇقىمدى قارا مالدى قىسى-جازى قاماپ باعۋ كەرەك. ءىرى شارۋاشىلىقتار بۇل مىندەتتەن اسا كوپ قىسىلماسا, شاعىن قوجالىقتار ءۇشىن قاربالاسى مول, قيىن شارۋا. قارا مال قىسى-جازى قولعا قاراسا, جەم-ءشوبىن تاۋىپ بەرۋ قيامەت. مىنە, سوندىقتان دا اقباستان ارتىعى جوق. ەل ىشىندە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا باعىت الىپ وتىرعان جاقسى مىسالدار دا از ەمەس. ەرەيمەننىڭ ەتەگى ءتورت ت ۇلىك مالدى تەگىس وسىرۋگە اسا قولايلى. وتتى, قۇيقالى وڭىردە تورعاي اۋىلى بار. شوق جۇلدىزداي عانا, ەلۋدەن استام ءتۇتىنى بار ەلدى مەكەن. ءبىر عاجابى, اۋىل قوتانىندا تۇرىپ-اق جانارىڭ جەتەتىن جەردى شولىپ شىعۋعا بولادى. ويتكەنى ءتورت قۇبىلاڭ تەگىس ايناداي اشىق الاڭ. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ولكەنىڭ ءشوبى شۇيگىن ءارى مالعا جۇعىمدى. تاۋلى-تاستى ولكە ەگىن ەگۋگە قولايسىز بولعانىمەن, مال وسىرۋگە تاپتىرمايتىن-اق جەر.
– وسىنداي جەردە ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعان سوڭ اۋىلدىڭ ىرىزدىعى – مال وسىرمەۋ استە مۇمكىن ەمەس, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قانات قانجىعالى, – ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءىسىمىز تابىستى بولۋى ءۇشىن مال شارۋاشىلىعىن اسىلداندىرۋعا ءبىرجولا بەت بۇرۋىمىز كەرەك. اسىل تۇقىمدى مال ءونىمدى دە جاقسى بەرەدى. قازىر جۇزگە جۋىق اقباس سيىر مەن ءتورت جۇزدەي قوي باعىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا قوي تۇقىمىن دا اسىلداندىرعىمىز كەلەدى. ول ءۇشىن سۋىققا شىدامدى, ابدەن قىس دەندەپ تۇسكەنشە ءوز اياعىمەن جايىلا بەرەتىن قازاقتىڭ قۇيرىقتى قوشقارلارىن الىپ, وتارعا قوستىق.
مال باعۋمەن ءبۇيىرى شىققان قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مال شارۋاشىلىعى تابىستى سالاعا اينالۋى ءۇشىن جەم-ءشوبىن ءوزىڭ دايىنداۋىڭ كەرەك. ەگەر جەم-ءشوپتى ساتىپ الىپ باعاتىن بولساڭ, تابىسىڭ تولىمدى بولا قويمايدى. شارۋا قوجالىعىنىڭ ەگىن ەگەتىن از عانا جەرى بار ەكەن. مىنە, وسى ەگىستىك القاپتارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, مال ازىعىن ءوسىرۋدى جوسپارلاپ قويىپتى. كوزدەگەن مەجەگە جەتەتىن قاۋمەتتەرى دە بار. تراكتور, كومباين ءتارىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى كوكتەمگى ناۋقاندىق جۇمىستارعا ءازىر تۇر.
– بىلتىر 250 گەكتار جەرگە ارپا ەكتىك, – دەيدى قانات قانجىعالى, – العان ءونىمدى شاشاۋ شىعارماي, ءوزىمىز باعىپ وتىرعان مالدىڭ ازىعىنا جۇمسادىق. ەشكىمگە الاقان جايىپ جۇرمەيتىندەي بولۋى ءۇشىن, كۇزدە 500 گەكتار جەردى جىرتىپ, وڭدەپ قويدىق. ەرەيمەننىڭ ەتەگى قۇنارسىزداۋ بولعاندىقتان, تىڭايتقىشتان تارىلعان جوقپىز.
ارينە مال ءوسىرۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. قايتكەن كۇندە دە مونشاقتاپ توككەن ماڭداي تەرىڭ ىرىس بولىپ ورالاتىن ادال كاسىپ. سول كاسىپتى بۇگىنگى تالاپقا ساي دوڭگەلەتۋ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى دەيدى كۇندەلىكتى تاجىريبەسىنەن ءىستىڭ جايىن ءتۇيسىنىپ وتىرعان مالساق قاۋىم. ارينە تەگى اسىلدىڭ تارازى باسىن تارتاتىنى انىق قوي؟!
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى
