رۋحانيات • 17 قاڭتار، 2020

نامازالى وماش ۇلى: ءوزىن ءوزى تاربيەلەيتىن ادام – باقىتتى

288 رەتكورسەتىلدى

– نامازالى اعا، بۇگىنگى ءبىزدىڭ قوعامدا جۋرنا­ليس­تي­كا­نىڭ ماسەلەلەرى جايلى اركىم ايتۋى مۇمكىن. بىراق سانا­لى عۇمىرىن وسى سالاعا ارنا­عان ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدىڭ ءجونى بولەك. مەرزىمدى ءباسپاسوز بەت­­تەرىنەن، كەيدە ەكراننان قا­­ز­ىرگى جۋرناليستيكا تۋرالى «وت­كىر ەمەس» دەيتىن پىكىرىڭىزدى كو­زى­مىز شالىپ، قۇلاعىمىز ءىلىپ قالىپ جاتادى. بۇلاي بو­لۋى­نىڭ سەبەبى نەدە دەپ وي­لاي­سىز؟

– الىسقا بارماي-اق، پرەزي­دەن­تىمىزدىڭ ابايدىڭ 175 جىل­دىعىنا وراي كۇنى كەشە جاريا­لا­عان ماقالاسىن الايىق. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى رە­­تىندە ابايدان ۇي­رەن­بەي، اباي­­دى باسشىلىققا الماي، ونىڭ اقىل-ويىن ۇلتتىڭ جەتىس­تى­گى دەمەي، وركەنيەت جولىنا تۇسە المايتىنىمىزدى ايتىپتى. شىن مانىندە سولاي. ونىڭ شى­عار­مالارى ۇلتىمىز ءۇشىن بار­لىق كەزدە وزەكتى. ابايدى جىل سايىن وقىماساق تا، اندا-ساندا ءبىر قايتالاپ قوياتىنىمىز بار. سوعان قاراپ ءوزىمىزدى تۇزەي­مىز. ارينە ابايدى ءبىر ماقا­لامەن تۇگەسە المايسىڭ. ور­ىس­تار «قۇشاعىڭ جەتپەگەندى قۇ­­شاقتاي المايسىڭ» دەيدى. اباي­عا قۇشاعىمىز جەتپەيدى. ەكى عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن دانى­ش­پاننىڭ ءسوزى ءمىردىڭ وعىن­داي. ابايدىڭ «تەرەڭ وي، تەرەڭ عى­­لىم ىزدەمەيدى. وتىرىك پەن وسەك­­تى جۇندەي ساباپ» دەگەن ءسوزى ءدال قا­زىر­گى قوعامنىڭ سيپاتى.

جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى مىن­دەتى – قوعامنىڭ پروبلەما­لا­رىن ايتۋ، قوعامدىق سانانى دۇرىس جولعا باعىتتاۋ. بايتۇر­سىنوۆتىڭ تىلىمەن ايت­قان­دا، جۋرناليستيكا – «حالىق­تىڭ­ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى». ويت­كە­نى ادامداردىڭ بار­لى­عى بىردەي گازەتكە ءوز ويىن جاريا­لاي المايدى. تۇتاس حا­لىق­­­تىڭ تەلەديدارعا شى­عا­تىن مۇم­كىندىگى جوق. ءبىر جەر­گە جينالىپ، پىكىرىن ايتايىن دەسە، وعان دا كوبىندە رۇق­سات بە­رىل­مەيدى. سوندىقتان حا­لىق­تىڭ ىشىندەگى دەرتتى، كەم­شى­لىكتى جانە جاق­سى­لىق­تى دا ايتا­تىن جۋر­ناليست. وكىنىشكە قاراي تەلەدي­دار­دى قازىر ساحناعا اينال­دىرىپ جىبەردىك. جەڭىل اڭگى­مە­لەر­گە قۇرىلعان حابارلاردىڭ داۋ­­­رەنى ءجۇرىپ تۇر. نەگە ولاي دە­سەڭىز، قازىر رەيتينگ دەيتىن نار­سە بار. تەلەارنالار رەيتينگ قۋا­لايدى. ال جەڭىل دۇنيە­لەر­­دىڭ كورەرمەندى كوبىرەك جي­ناي­تىنى بەلگىلى. امەريكا قۇ­را­­ما شتاتتارىندا دا جەڭىل دۇ­نيە­­لەردىڭ رەيتينگتى كوپ جي­­ناي­­­تىنىن بايقادىم. بىراق ولار بىزبەن سالىستىرعاندا الەۋ­مەت­تىك، رۋحاني پروبلەمالارى شە­شىل­گەن ەل ەمەس پە؟ ءبىز ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارىمىزدىڭ ءوزىن باسىن اشىپ بىلە الماي وتىرمىز.

مەن دە جاس جۋرناليست بولدىم. ول كەزدە جىلتىراعان قىزىل سوزگە باسا ءمان بەرىلەتىن. شەشەنسىپ سويلەپ، زارجاقتىققا دا ءتۇسىپ كەتەتىن كەزدەرىمىز بولدى. قازىر ونداي ۋاقىت ەمەس. ءبىز وزىمىزگە بۇگىنگى كۇن ءۇشىن ناق كەرەگى بار تەرەڭ وي مەن تەرەڭ عىلىم ىزدەمەي، وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ ءجۇرمىز. جاسىراتىنى جوق، وتىرىك بيلىك تاراپىنان ايتىلسا، وسەك ءسىز بەن ءبىزدىڭ اۋزىمىزبەن ايتىلۋدا. ويتكەنى قوعام سونداي. اس ۇيدەگى، توي-تومالاقتاعى اڭگىمە­لەر­گە دەيىن باسپاسوزگە، ەفيرگە شىعىپ كەتتى. بايىبىنا بارىپ، ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلمەي جاتىپ، ادامدار تۋرالى سان-ساققا جۇگىرتىپ، سىرتىنان عايبات ايتامىز، جازامىز. قازىر قوعام ءىشىن قاۋەسەت كەزىپ ءجۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قوعامنىڭ دەرتى جۋرناليستيكانىڭ دا دەرتى بولىپ تۇر.

– جۋرناليستيكانىڭ ال­سى­رەۋى جاڭاشا ءبىلىم بەرۋ­مەن، الەمدىك تەندەنتسيالارمەن دە بايلانىستى ەمەس پە؟ مىسالى، قازىرگى تەوريا­لار وقيعا، قۇبىلىسقا كوزقا­را­سىڭدى تىقپالاۋدى قۇپتا­ماي­دى. ونىڭ ۇستىنە تەز جەت­كىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، جۋر­نا­ليستيكاعا قاتىسى جوق جان­دار وسى سالادا قاپتاپ كەتتى...

– جۋرناليست ماقالا جازسا، قوعامدىق ءبىر پروبلەمانى قوزعاسا، ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مىندەتتى تۇردە كورى­­نە­دى. اۋرۋعا ءدارى بەرگەندەي اسەر ەتەدى. ياعني پايدالى ماقا­لا. ال انشەيىن اقپارات بەرەتىن بولسا، ول جەردەگى ماقسات بولەك. جۋر­ناليستەردىڭ شاتاساتىن جەرى وسى. جۋرنا­ليست اقپاراتقا عانا كوزقا­راس­تى تىقپالاماۋ كەرەك. جۋر­نا­ليس­تيكاداعى بارلىق ءونىم اقپارات­تان تۇرمايتىنى تاعى بەلگىلى. جانر جەتەرلىك. اڭگىمە سونى شەبەرلىكپەن قول­دا­نۋدا. سۇراعىڭنىڭ ەكىنشى جار­تىسى وسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ماماندىق بويىنشا بازالىق ءبىلىم الماعان، جانردى يگەرمەگەن يا ءارتىس، يا تاعى باسقا بىرەۋ وسى سالاعا كىرىپ الادى. ال جۋرناليست ءتورت نە بەس جىل بويى ءبىلىم الدى. قانشاما اۋديتوريالىق ساباققا قاتىستى. وسىعان بايلانىستى قانشا دۇنيە­نى وقىپ، بويىنا ءسىڭىردى. ەمتي­حان تاپسىردى. ونىڭ بو­يىندا جۋرناليستىك ءبىلىم بار، شەبەرلىگى قالىپتاستى. ال ەندى ونىڭ بىردە-بىرەۋىن باستان وتكىزبەگەن ادام قانشا جەردەن دانىشپان بولسا دا، سىرتتاي عانا ايتۋى مۇمكىن. ءيا، جۋرنا­ليس­تيكانىڭ جارىمجان بولىپ قالۋىنا بۇل دا اسەرىن تيگىزەدى.

ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اقسا­قال­­­داردان قۇرالعان سەنات بار. جابايحان ءابدىلدين دەگەن اكادەميك اعامىز باس­تا­عان سەيىت قاسقاباسوۆ، مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ، قوي­شىعارا سالعارا ۇلى دەگەن مىقتى عا­لىم­دار سول سەناتتىڭ مۇشە­لە­رى. سونداي باس­قو­سۋ­لار­دىڭ بىرىن­دە جابايحان ءابدىلدين «جۋرناليستەر ساۋاتسىز» دەگەن پىكىر ايتتى. ءبىر ەمەس، ەكى رەت ايتتى. ونىڭ قانداي جۋر­نا­ليستەردى ايتقانىن ءىشىم سەزىپ تۇردى. ساۋاتسىزداردىڭ بارى راس. ونى ءبىز دە بىلەمىز. بىراق، ساۋات­سىزدار تەك قانا جۋرناليس­تي­كادا ەمەس، باسقا سالالاردا دا قاپتاپ ءجۇر. فيلوسوفتاردىڭ ىشىندە ساۋاتسىزدارى جۋرناليستەردەن دە كوپ. بىراق ولاردى حالىق بىلە بەرمەيدى. ال جۋرناليستەردى بىلەدى. سەبەبى ولاردى تەلەديداردان كورەدى، ءباسپاسوز ارقىلى وقيدى، راديودان تىڭدايدى. سوندىقتان ولاردىڭ قانداي ەكەنى بىردەن كورىنەدى. وسى ويىمدى داس­تارقان باسىندا جاكەڭە ايتتىم. ءسوزىمنىڭ سوڭىن قالجىڭعا سۇيەپ: «ال ەندى سول ساۋاتسىز دەگەن ءجۋرناليستىڭ ءوزى راديو-تەلەديدارعا سويلەيتىن بولساڭىز، ءسوزىڭىزدى باعىتتاپ بەرەدى، گازەت-جۋرنالعا ماقالا جازساڭىز، ماقالاڭىزدى ۇستىنەن تۇزەپ بەرە الادى»، دەدىم.

– جۋرناليستەردىڭ بىرنەشە بۋىنىن تاربيەلەگەن ۇستازسىز. ءوز شاكىرتتەرىڭىزدىڭ تاع­دى­رىنا الاڭدايتىنىڭىز زاڭ­­دىلىق. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى باعىتتاعى بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالدارىندا جۇ­مىس ىستەيتىندەرى بار. بۇل تۇر­­عىدان العاندا اسىرەسە وپپو­زيتسيادا جۇرگەن شاكىرت­تە­رى­ڭىز­گە اراشا تۇسكەن كەز­دە­رى­ڭىز بول­دى ما؟

– الدىمەن وپپوزيتسيالىق باق تۋرالى ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن، قوعامىمىزدا ورتا­لىق باعىتتى ۇستانعاندار دا، وڭشىلدار مەن سولشىل­دار دا بار. قوعامدا ءتۇرلى كوز­قاراستاعى ادامدار بولعان­دىق­تان، وپپوزيتسيالىق باسىلىمدار مەن ءارتۇرلى ارنانىڭ بولۋى دا زاڭدىلىق. بۇل ەندى بىلايشا ايتقاندا وبەك­تيۆ­تى نارسە. قوعامدا ءومىر سۇرە­تىن ادامداردىڭ ءبارىنىڭ قۇ­قى­عى بىردەي. ءبىز نەگە بى­رە­ۋىن شەكتەۋىمىز كەرەك؟ «دە­مو­كراتيالىق قوعام» دەگەندى سانا­مىز قابىلدايتىن كەز جەتكەن سياقتى. راس، كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وپپوزيتسيالىق باسىلىم­دار بولعان جوق. سول ءۇشىن وسى كۇنگە دەيىن وپپوزيتسيالىق باعىت­تاعى ءباسپاسوزدى، باسقا دا اقپارات قۇرالدارىن «اياقتان شالادى، بالە قۋادى، زياننان باسقا پايداسى جوق» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلا الماي كەلەمىز. بىراق شىندىعىندا سولاي ما؟ مىناداي مىسال كەلتىرە الامىن. ستالين مۇستافا شو­قاي­دىڭ گەرمانيادان شىعار­عان «جاس تۇركىستان» گازەتىنىڭ ءبىر ءنومىرىن جىبەرمەي وقىپ وتىرعان. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن كىمنىڭ قورىقپاي ايتا الاتىنىن ءبىلدى. سول ارقىلى ستالين وزىنە پايدالى اقپاراتتى ءبىلىپ وتىردى. بۇگىنگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ونىڭ اينالاسىندا جۇرگەن جىگىتتەردىڭ ۇستانعان باعىتى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت ۇلتتىق كەڭەستى قۇردى. ءوزى تۆيتتەرگە شىعادى. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ارالاسىپ، سول ارقىلى بيلىككە جەتپەي جاتقان دۇنيەلەردى بىلسەم دەيدى. سول ءۇشىن ەندىگى جەردە جۋرناليستيكا دا شيراۋى ءتيىس، تارتىنشاقتاپ، جالتاقتاي بەرۋدى قويۋ كەرەك.

ال ەندى نەگىزگى سۇراعىڭا قاتىستى ايتاتىن بولساق، قوعام­دىق ءمانى بار، سوقتالى دۇ­نيە­لەردى ايتىپ-جازىپ قۋعىنعا تۇسكەن شاكىرتتەرىم ەسىمدە جوق. جەكە ءبىر فاكتى بويىنشا اراشا ءتۇستىم. اقىن قاجىتاي ءىلياسوۆتى نەگىزسىز جۇمىستان شىعارايىن دەپ جات­قان­دا سول ىسكە ارالاستىم. بۇل ءبىر عانا شتريح. ال ەندى مەنىڭ مىندەتىم – جەكە ءبىر ماسەلەلەرگە ارالاسىپ بيلىك ايتۋ ەمەس، قوعامداعى، جۋرناليستيكاداعى جالپى ماسە­لەلەر، تەندەنتسيالار جايلى ايتۋ. ءبىز ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋىمىز كەرەك. رۋحتى كوتەرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە تاريحي تۇلعالاردىڭ دۇنيەلەرىن ناسيحاتتاۋ قاجەت. ونسىز ءبىز رۋحىمىزدى كوتەرە المايمىز. شىنى كەرەك، بۇل جاعى ازدى-كوپتى ايتى­لىپ تا جاتىر. تەك سونى مال­دانىپ، قوعامدى جەگىدەي جەپ بارا جاتقان جەمقورلىق پەن بەكەر مال شاشپاقتى جاسىرىپ، جاۋىپ قويۋعا تاعى بولمايدى. ونداي دۇنيەلەردى ءبىر ادام ايتسا، ەرتەڭ ونىڭ اياعى تايادى. قۇرتادى. مىسالى، قازىر «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىندا «اشىق الاڭ» دەگەن باعدارلاما ءجۇرىپ جاتىر. جۋرناليستەر باسىلىمدارىندا، حابارلارىندا ايتىپ، وسى باعدارلامانى قولداسا دەيمىن. كۇنى ەرتەڭ ول باعدارلاما جابى­لىپ قالۋى مۇمكىن. ويت­كەنى بيلىككە جەكسۇرىن كورىنەدى. قازاق تىلىندە وتكىر پروبلەمالاردى قوزعايتىن بۇل سياقتى باعدارلامالار كوپ ەمەس. جالپى، مەنىڭ مىندەتىم جەكە­لەگەن فاكتىلەرگە ارالاسىپ كەتۋ ەمەس، وسىنداي دۇنيەلەردى ايتۋ.

– جەكەلەگەن فاكتى دەپ وتىرسىز. اشىق ايتامىن دەپ ءوز باسىڭىز دا قىسىم كورگەن كەزدەر بار شىعار؟

– قازۇۋ-دا دەكان بولىپ جۇرگەنىمدە ءبىر بەلگىلى پروفەسسور اعامىز ۇستىمنەن جوعارىعا ارىز جازدى. ءبىر اكادەميك باستاعان، بىرنەشە پروفەسسور قوشتاعان كوميسسيا كەلىپ تەكسەردى. ارىزدا جوعارى جاققا جازعان نەگىزگى ىلىك – مەنىڭ «جاس الاشتا» جاريالانعان «جۋرناليستيكاسى جالتاق ەل توقىرايدى» دەگەن ماقالام. سونىڭ كونتەكسىنەن وزدەرىنە قاجەتتى سويلەمدەردى ج ۇلىپ الىپ، «وزىمىزدەن شىعاتىن گازەتتى ءوزىمىزدىڭ بيلىككە ايداپ سالىپ وتىر» دەپ ايىپتادى. كوميسسيا كەلدى. وتىز كۇن تەكسەردى. تۇك تاپقان جوق. جالپى ءوز باسىم بالا كەزدەن، ءتىپتى سوناۋ ستۋدەنتتىك شاقتان بەرى كوپ جالتاقتاماۋعا، ويىمدى ەركىن ايتۋعا داعدىلانعانمىن. ارينە جەكە ادامدا ءجۇز پا­يىز تاۋەلسىزدىك دەگەن بولمايدى. جەر باسىپ جۇرگەن سوڭ كەمشىلىكتەن دە ادا ەمەسسىڭ. بىراق شاما كەلگەنشە تازا ءجۇرىپ، تازا تۇرۋعا، شىندىقتى ايتۋعا، دۇرىس سويلەۋگە تىرىسامىن. ادام الدىمەن ءوزىن سىيلاۋى كەرەك. باسقا بىلمەسە دە ءوز ءىشىڭدى ءوزىڭ بىلەسىڭ. مىنا جەردە باسقاشا سويلەپ، انا جەرگە بارىپ باسقاشا سايراپ وتىرساڭ، ونىڭ نەسى ادامدىق؟ ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى دەگەن نارسە تازا بولۋ كەرەك ەمەس پە؟

– مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى. ءسىزدى زور اتاق پەن مول مارا­پاتقا قاي قاسيەتىڭىز جەت­كىزدى؟

– مەن كوبىنە قيىندىقتان قاشقالاقتاعان ەمەسپىن. سول ارقىلى جەتىپ جۇرگەن شىعار­مىن. ايتپەسە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءبىراز قىز-جىگىتتەر بىرگە وقىپ جۇرگەندە ءبىلىمى­مىز شامالاس بولدى، 4-5 دەگەن باعا الىپ جۇردىك. سوعان قاراعاندا، باعا دا شارتتى نارسە. كەڭەس وداعى تۇسىندا جۋرناليستيكا بويىنشا ءبىر عانا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس بولدى. ونىڭ ءوزى ماسكەۋدە. ۇلتتىق مەكتەپتى بىتىرگەنىمە، ۋنيۆەرسيتەتتە دە قازاقشا ءبىلىم العانىما، سۇيەنەتىن ادا­مىمنىڭ جوقتىعىنا قارا­ماستان، نامىسقا تىرىسىپ، قيىندىقتان قاشپاي كاندي­دات­تىعىمدى دا، دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيامدى دا ماسكەۋدە قورعادىم.

– ءوزىڭىز باسقاراتىن جۋر­ناليستيكا ماسەلەلەرىن زەرت­تەۋ ينستيتۋتى جايلى ايت­سا­ڭىز. ينستيتۋت وسى ۋا­قىت­قا دەيىن قانداي شارۋالار اتقاردى جانە قاراجاتتى قايدان الاسىزدار؟

– قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتە­تىن­دەگى پرورەكتورلىق قىز­مە­تىم­­نەن كەتكەن سوڭ مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندەگى يۋنەسكو كافەدراسىن باسقار­دىم. سول ۋاقىتتا ەۋرازيا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى باقىتجان ءابدىرايىموۆ مەنى استاناعا (قازىرگى نۇر-سۇلتان – رەد.) شاقىردى. وسىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن اشىپ، جولعا قويىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. وعان قوسا جۋرناليستيكا ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى ويىمدى دا قۇپ الدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت وسى ون جىلدا 20 تومنان اسا كىتاپ شىعاردى. بۇل كىتاپتاردىڭ بارلىعى جۋرناليس­تيكا ماسە­لە­لەرىنە، تاريحىنا ارنالدى. مينيسترلىكتە ەرەكشە ادە­بيەت­تەر­دى باسىپ شىعارۋعا قاتىستى باعدارلامالار بار. كىتاپتار سول ارقىلى شىقتى.

تاعى ءبىر جولى – عىلىمي جوبالار جازۋ. بىراق عىلىمي جوبالار كونكۋرسىنا قاتىسىپ جەڭىمپاز بولساڭ دا عىلىم كوميتەتى كوبىنەسە قارجىمىزدى ازايتىپ تاستايدى. ءبارىبىر سول قارجىنىڭ نەگىزىندە جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرامىز. ينستيتۋت ودان بولەك كونفەرەنتسيالار وتكىزەدى، ءتۇرلى عىلىمي جوبالار جاسايدى. جازىلعان وقۋلىقتار نەگىزىندە لەكتسيالار وقىلادى. جالپى، جوبا جاساعان كەزدە عالىمداردى، وقىتۋشىلاردى كوپتەپ قاتىستىرامىز. بىلاي­شا، ينستيتۋتتا ادام سانى از.

– يۋنەسكو جانىنداعى بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا جانە جۋرناليستيكا بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك وربيكوم ۇيىمىنىڭ مۇشەسىسىز. وعان قالاي مۇشە بولدىڭىز جانە بۇل مۇشەلىك سىزگە نە بەردى؟

– بۇل ۇيىمعا 1995 جىلى مۇشە بولدىم. سول جىلى قازاق­ستان، وزبەكستان، قى­ر­عىزستان، تا­جىك­ستان،تۇرىكمەنستان پرو­فەس­سورلارى وربيكوم ۇيى­مى­نا كونكۋرسقا ءتۇستى. سول كونكۋرستا وربيكوم ۇيىمىنا ورتالىق ازيا پروفەسسور­لا­­رى­نىڭ ىشىنەن مۇشەلىككە ءبىر ادامدى قابىلداۋ كەرەك بولدى دا، تاڭداۋ ماعان ءتۇستى. وعان كانديداتتىق جانە دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيامدى ماس­كەۋ­دە جۋرناليس­تيكا بويىنشا قورعاعانىم سەبەپ بولدى. ال سول جيىنعا قاتىسقان پرو­فەسسورلاردىڭ بارلىعى جۋر­ناليستيكادان ەمەس، ءوز ەلدەرىندە ادەبيەتتەن، تاريحتان قورعاعان ەكەن. سول ۇيىمعا مۇشە بولۋىمنىڭ ارقاسىندا فاكۋلتەتتە ستۋديا­لار اشتىق. پاراباليستىك انتەننالار ورناتتىق. كوپتەگەن جوبانىڭ قارجىلانۋىنا قول جەتكىزدىك. ياعني، بۇنىڭ پايداسى ەڭ الدىمەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتيدى. ودان بولەك شەتەلگە كوپ شىقتىم. بۇل تانىمىمدى كەڭەيتتى. مىسالى، بىرەۋ شەتەلگە شىققاندا بەس-ون كۇن قوناقۇيدە دامىلداپ، قاجەتتى بۇيىمدار ساتىپ الىپ، ءىشىپ-جەپ قايتۋدى عانا ماقسات تۇتۋى مۇمكىن. ال مەن ءبىلىم-عىلىمنىڭ وردالارىنا بارعان كەزدە مىندەتتى تۇردە سول ورتالارعا كىرۋدى، قاجەت اقپارات الۋدى، شەتەلدىك ادامدارمەن پىكىرلەسىپ، ولاردىڭ دۇنيەگە كوزقاراستارىن ءبىلۋدى ماقسات ەتتىم.

– بۇل ءۇشىن اعىلشىنشا ءبىلۋ كەرەك قوي. ءسىز اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەنسىز بە؟

– فاكۋلتەتتە يۋنەسكو كافەدراسى اشىلعان سوڭ ءبىز اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەندىك. ىشىمىزدەگى ەڭ ەگدەمىز پروفەسسور مارات بارمانقۇلوۆ بولدى. ول كىسى تۋرالى كەزىندە «الپىسىندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنگەن» دەپ ماقالا جاز­عان­مىن. وندا مەن ەلۋگە كەلمەگەن ەدىم. جەتى-سەگىز ادامنىڭ باسىن قوسىپ، ۋنيۆەرسيتەتتەگى مىقتى وقىتۋشىنىڭ بىرى­نە اقىسىن تولەپ، ءتىل ۇيرەن­دىك. راس، قازىر شەتەلگە شىقپا­عا­نىما ون شاقتى جىل بولدى. قولدانباعان سوڭ السىرەپ قالادى ەكەن. شەتەلگە العاش شىققاندا باستاپقىدا ءبىر-ەكى رەت اۋدارماشىنىڭ كومەگىنە جۇگىندىم. ودان كەيىن ءوزىم اعىلشىنشا اۋىزەكى سويلەپ ءجۇردىم. تەك مەن ەمەس، ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتەگى ءبىراز وقىتۋشى جاقسى ۇيرەنىپ كەتتى. مارات بارمانقۇلوۆ، باۋىرجان جاقىپ، تيمۋر كوپباەۆ، عاليا يبراەۆالار شەتەلگە شىقتى مەنىڭ تۇسىمدا. شەتەلدەردەن پروفەسسورلار الدىرىپ، ستۋ­دەنت­­تەرگە ءدارىس وقىتىپ تۇ­را­­تىنبىز.

– ءسىزدىڭ ءحوببيىڭىز بيليارد ەكەنىن جاقسى بىلە­مىز. بيلياردتا باستى باسە­كە­لە­سىڭىز كىم؟ ودان بولەك تاعى نە­مەن اۋەستەنەسىز؟

– الماتىدا جۇرگەندە باسە­كە­لەسىم نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى ەدى. جارىستاردا ەكەۋمىز فينالعا بىرگە شىعا­تىنبىز. ال ەندى مىنا جاقتا وڭداسىن. وسىندا ءوزىمىز­دىڭ «ونقا» دەگەن ۇيى­مىمىز بار. ءتورت ادامنىڭ ەسىمى­نىڭ العاشقى ارىپتەرىنەن قۇرالعان. و – وڭداسىن، ن – نامازالى، ق – قايرەكەن، ا – اياعان. وڭداسىن ءتاۋىر وينايدى. ول ەندى قولى بوستاۋ، كوبىرەك ءمان بەرەدى. مەن بيلياردقا اراگىدىك قانا بارامىن. نەگىزگى اۋەستەنەتىن نارسەم – كونس­پەكت جاساۋ. كەيىنگى كەزدە وسى نارسەنى جۇرەگىم قالايدى. وقىعان جاقسى كىتاپتار تۋرالى ويلارىمدى جازىپ وتى­رامىن. قالىڭ داپتەرگە قالام­ساپ­پەن جازامىن. بۇل مەنىڭ جاسىمداعى ادامعا وڭاي شارۋا ەمەس. كوبىندە تاريحي كىتاپتاردى كونسپەكتىلەيمىن. ساق، عۇن، وعىز، كوكتۇرىكتەر تاريحى، قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كىتاپتار كوبىرەك قىزىقتىرادى. سوڭعى جىلدارى ءوزىم تۋىپ-وسكەن مەركىنىڭ تاريحىنا دەن قويىپ ءجۇرمىن. مەركى دەگەن ءسوز V-VI عاسىردا بار ەكەن. مەركى دەگەن قامال بولعان. سول اتاۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرگەن جوق. سونىڭ ءبىر قۇپيا سىرى بار ما، باسقاشا ءبىر جۇمباعى بار ما؟ كىندىك قانىم تامعان جەر تۋرالى تياناقتى ەڭبەك جازعىم كەلەدى. جان دۇنيەم وسىعان سۇرانىپ تۇر.

– جەتپىس جاسقا اياق باس­تىڭىز. ۇلكەن وتباسىنىڭ اقسا­قالىسىز. وتباسىڭىز جاي­لى دا بىرەر ءسوز ايتساڭىز...

– ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەندە توپتىڭ ستاروستاسى بولدىم. كلارا كومسورگ ەدى. ەكەۋمىز جيىن­دارعا بىرگە قاتى­سا­مىز. ماسەلەلەردى بىرگە تالقى­لاي­مىز. سولايشا ءتىل تابىسىپ، ءۇشىنشى كۋرسقا كوشكەن جىلى باس قۇرادىق. ءبىر قىز، ەكى ۇلى­مىز بار. اللاعا شۇكىر، نەمەرە­لە­رىمىز ءوسىپ كەلەدى. كلارا كوركەم اڭگىمە جازۋعا بەيىم. ءتورت كىتابى جارىق كورگەن. جاستاۋ كەزىمدە مەن دە كور­كەم وچەركتەر، فەلەتونداردى كوپ جازا­تىنمىن. قازىر ودان شىعىپ قالدىم. عىلىمي ستيل ءبىراز قاساڭ­دا­تىپ جىبەرەدى ەكەن. دەگەنمەن ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بار. ءار ادام­نىڭ اتقاراتىن ءوز مىندەتى بار. قوعامدا ءوزىن قالاي ۇستاۋ كەرەك، قانداي قىزمەت اتقارۋ كەرەك سونى دۇرىس تۇسىنگەن، بىلگەن ادام باقىتتى ادام دەپ ەسەپتەيمىن.

– مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل سەيىل،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 7

قوعام • بۇگىن، 16:07

Samsung تاعى نە پاتەنتتەدى؟

تەحنولوگيا • بۇگىن، 15:23

تاسقىنعا – توسقىن

ايماقتار • بۇگىن، 13:25

قايىقشى اتانىڭ حيكاياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 12:39

ۇقساس جاڭالىقتار