– ايگۇل ماقساتقىزى, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدى دايىنداۋعا قاتىسۋشى رەتىندە سالالىق كاسىپوداق اتالعان قۇجاتقا قانداي ماسەلەلەردى ەنگىزدى؟
– سوڭعى جىلدارى وتاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋ, ۇستازداردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مۇعالىمدەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ارتتىرۋعا, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇل ماسەلە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىرعى حالىققا جولداۋىندا دا قوزعالدى. مەملەكەت باسشىسى ۇستازدار قاۋىمىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا قاتىستى شارالاردى قولعا الۋمەن قاتار, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ, وتباسى جانە بالا ينستيتۋتىن قولداۋدى دا تاپسىردى. بىرىنشىدەن, بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جانە قازاقستاننىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەۋدە قوردالانعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى قولعا الىندى. ەكىنشىدەن, الەمنىڭ تەز دامىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ءبىلىم سالاسى جاڭا سيپاتقا كوشىپ جاتىر. بۇل رەتتە مەكتەپ پەن پەداگوگكە قويىلاتىن تالاپ تا جوعارىلاۋدا. ۇشىنشىدەن, قازاقستان الدىڭعى قاتارلى, باسەكەگە قابىلەتتى, دامىعان ەلدەر قاتارىنا كىرۋ كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىلىم سالاسىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءبىلىم سالاسى قوعامداعى بارلىق رەفورمالاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان ءبىلىم مارتەبەسىن ارتتىرۋ – ۇستازداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋمەن تەڭ.
ۇستاز مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى كاسىپوداقتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. سالالىق ءبىلىم كاسىپوداعى بۇل ماسەلەنى پارلامەنت, ۇكىمەت پەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى الدىندا ۇدايى كوتەرىپ كەلدى. ءبىزدىڭ باستامامىزبەن بىرنەشە رەت پارلامەنتتىك تىڭداۋ, ۇستازدار قاۋىمىمەن, باق وكىلدەرىمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ءوتتى. كاسىپوداق باسشىلىعى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى رەسپۋبليكالىق باق-تا كوتەردى. ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مۇددەسى مەن ەڭبەك قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىم رەتىندە كاسىپوداققا ەڭ ءبىرىنشى پەداگوگتەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋ, ۇستازدارعا جۇمىس ىستەۋگە بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. كاسىپوداقتىڭ سالالىق كەڭەسى قۇجاتتىڭ نەگىزگى ازىرلەۋشىسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ۇستازداردىڭ بىرقاتار ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارۋعا تىرىستى. ونىڭ اراسىندا ۇستازداردى ەڭبەگىنە لايىقتى ەڭبەكاقىمەن, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, سالا قىزمەتكەرلەرىنە جۇمىس ىستەۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ, تابىستى ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق پەداگوگتەردى مىندەتىنە ءتان ەمەس قىزمەتتەردەن بوساتۋ بار. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا كاسىپوداققا 40 مىڭنان استام ۇسىنىس ءتۇستى, ءبارى دە جۇمىس توبىنا جەتكىزىلدى.
اتالعان زاڭنان باسقا جۋىردا پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە پەداگوگ مارتەبەسى, وقۋشى مەن مۇعالىمگە جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا دا قول قويدى. قابىلدانعان زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2024 جىلعا دەيىن ۇكىمەتتەن 5,3 ترلن تەڭگە ءبولىندى. بۇل مەملەكەتتىڭ بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىك العانىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇعان قاراپ زاڭدى جۇمىس ىستەيدى دەۋگە نەگىز بار. كاسىپوداقتىڭ سالالىق كەڭەسى مىڭداعان ۇستاز بەن ەلىمىزدىڭ كاسىپوداق اكتيۆىنىڭ اتىنان زاڭدى ازىرلەۋ بارىسىندا ۇسىنىستارىمىزدى قولداپ, يىق تىرەسە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا العىس ايتادى.
– زاڭنىڭ قاي باپتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارار ەدىڭىز؟
– اۋەلى پەداگوگتەرگە قاراستىرىلعان نەگىزگى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرگە توقتالساق. بارلىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىن پەداگوگتەرگە ۇزاقتىعى 56 كۇنتىزبەلىك كۇندى قۇرايتىن اقىسى تولەنەتىن جىل سايىنعى ەڭبەك دەمالىسى تاعايىندالدى. بۇرىن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى تاربيەشىلەردىڭ, ادىسكەرلەردىڭ, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ پەداگوگتەرىنىڭ اقىسى تولەنەتىن ەڭبەك دەمالىسى 42 كۇنتىزبەلىك كۇن بولاتىن. وقۋشىلارى حالىقارالىق وليمپيادا, بايقاۋ, سپورتتىق جارىستاردا جۇلدەگەر بولعان پەداگوگتەرگە ءۇش لاۋازىمدىق جالاقى تولەۋ تۋرالى نورما قاراستىرىلعان. زاڭنىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستازى» اتتى مەملەكەتتىك ناگرادانىڭ جاڭا ءتۇرى بەلگىلەنەتىنىن اتاۋعا بولادى. بۇل ناگرادا 1000 اەك مولشەرىندە بىرجولدىق تولەم جاساۋدى كوزدەيدى. جاڭا زاڭعا سايكەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بىرجولعى سىياقى تولەي وتىرىپ نەمەسە سىياقىسىز, جەرگىلىكتى ەرەكشەلىك بەلگىلەرى مەن قۇرمەتتى اتاقتاردى تاعايىنداۋ جانە ىنتالاندىرۋدىڭ وزگە دە نىساندارى ارقىلى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەلگىلەنگەن مەرەكەلىك كۇندەرگە وراي پەداگوگتەردى كوتەرمەلەۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن بەلگىلەۋگە قۇقىلى. 2021 جىلدان باستاپ وقۋ جۇكتەمەسىن 18 ساعاتتان 16 ساعاتقا دەيىن تومەندەتۋ جوسپارلانۋدا, بۇل رەتتە پەداگوگتەر 16 ساعاتقا قازىر 18 ساعاتقا تولەنىپ وتىرعان جالاقىسىن الاتىن بولادى. سونىمەن قاتار ماگيستر دارەجەسى بار مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە 10 اەك كولەمىندە قوسىمشا تولەۋگە قاتىستى نورماعا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇدان بولەك, سىنىپقا جەتەكشىلىك ەتكەنى جانە داپتەر تەكسەرگەنى ءۇشىن تولەنەتىن ۇستەمەاقى كولەمى ەكى ەسەگە ارتادى. زاڭدا قاراستىرىلعان وسى جانە باسقا دا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر بارلىق دەڭگەيدەگى ۇستازداردىڭ ىنتاسىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
– كاسىپوداق ۇستازداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قانداي ماسەلەلەردى زاڭعا ەنگىزە المادى؟
– البەتتە, سالالىق كاسىپوداق ءبىلىم سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردەن كەلىپ تۇسكەن پەداگوگتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرنەشە ۇسىنىستاردى زاڭعا ەنگىزۋگە تىرىستى. نەگىزىنەن, مۇعالىمدەردىڭ ەڭ كوپ ۇسىنىسى زەينەت جاسىن قىسقارتۋ تۋرالى بولدى. ءبىز پەداگوگتەردىڭ, اسىرەسە بالاباقشا, مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى جۇمىسىنىڭ پسيحولوگيالىق-ەموتسيونالدىق جۇگى اۋىر ەكەنىن بىلەمىز. مۇنداي جاعدايدا تاربيەشىلەر مەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە 63 جاسقا دەيىن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان سالالىق كاسىپوداق ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى زەينەتكەرلىك جاستى 58 جاسقا دەيىن تاعايىنداۋدى ۇسىندى. جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيەلەۋ ماسەلەسى دە بار. ەلىمىزدە ورتاشا ەسەپپەن ۇستازداردىڭ 60 پايىزىندا باسپانا جوق, ولاردىڭ ءبارى جالدامالى پاتەرلەردە تۇرادى. اسىرەسە بۇل ءىرى قالالاردا ءجيى كەزدەسەدى. ۇكىمەت قابىلداعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلامالارىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, ۇستازدارعا باعدارلامالاردىڭ كوبى قولجەتىمسىز بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءبىر عانا سەبەبى بار – ۇستازداردىڭ جالاقىسى تومەن. وسىعان وراي پەداگوگتەرگە باستاپقى جارناسىز پايىزى تومەن يپوتەكالىق باعدارلاما ازىرلەۋ ماسەلەسى ۇسىنىلدى. تاعى ءبىر ۇسىنىس – ساۋىقتىرۋعا ارنالعان ەكى جالاقى كولەمىندە جاردەماقى بەرۋ. بۇل وزەكتى ماسەلە. اتالعان نورما زاڭعا ەنگىزىلگەندە, مۇعالىمدەر جىل بويى سارىلا كۇتەتىن جازعى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاندا ۇستازدارعا كورسەتىلگەن قولداۋ بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل ۇسىنىستارىمىز قولداۋ تاپپادى. دەگەنمەن, سالالىق كاسىپوداق بۇل ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەيدى جانە ونى شەشۋ جولىندا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى جالعاستىرادى.
– مۇعالىم ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ءالى دە وزەكتى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى نە ايتا الاسىز؟
– مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2020 جىلى پەداگوگتەردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا وسەدى جانە الداعى ءتورت جىل ىشىندە ەكى ەسەگە ارتادى. بۇل جاڭالىقتى سالا قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىڭ مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتاعان قادامى رەتىندە قابىلدادى. الايدا ناقتى جاعدايدى سارالاساق, بۇل شارالاردىڭ مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشە المايتىنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىز. سالالىق كەڭەس جۇرگىزگەن مونيتورينگ ناتيجەسىندە, جالاقى بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىنە قاراماستان, قازاقستاندىق مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 2019 جىلدىڭ 1-جارتىجىلدىعىندا 100 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ال رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا ايلىق جالاقى 168 مىڭ 489 تەڭگەگە تەڭ, ياعني 64%-عا ارتىق ەكەنى انىقتالدى. سوندىقتان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا, جالپى پەداگوگتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە – پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋدى ناقتى شارادان – ەلدەگى ۇستازداردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋدەن باستاۋ كەرەگى ايتىلدى. بۇل رەتتە پەداگوگتەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ەسەپتەۋ ادىسىندە بازالىق لاۋازىمدىق جالاقىنى (17697 تەڭگە) ەڭ تومەنگى جالاقىعا (42500 تەڭگە) الماستىرۋ كەرەك. بۇل ماسەلەدە قازاقستاندىق سالالىق كاسىپوداق قازاقستاننىڭ كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىمەن بىرىگىپ حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ №131 «ەڭ تومەنگى جالاقىنى تاعايىنداۋ تۋرالى» كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىرۋى قاجەت. بۇل ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيىن انىقتاۋ كەزىندە جۇمىسكەردىڭ جانە ونىڭ وتباسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن, ەلدەگى جالاقىنىڭ جالپى دەڭگەيىن جانە تۇرمىس قۇنىن ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭبەك كودەكسىندە جانە ۇكىمەت دەڭگەيىندە قاراستىرا وتىرىپ, جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن جىل سايىن يندەكستەۋدى قاراستىراتىن نورمانى ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ ماڭىزدى ءارى قاجەت.
– كەيىنگى كەزدە مۇعالىمدەرگە اتا-انالار جانە باسقا دا تۇلعالار تاراپىنان قول جۇمساۋ سەكىلدى كەلەڭسىز جاعدايلار ورىن الۋدا. پەداگوگتاردى قورعاۋدا زاڭنىڭ قانداي قاۋقارى بار؟
– پەداگوگتەردىڭ ار-نامىسىن, ابىرويىن قورعاۋ ماقساتىندا زاڭنامامەن العاش رەت پەداگوگتىڭ ابىرويىنا قول سۇققانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى نورما ەنگىزىلدى. ايتالىق پەداگوگتەرگە ءتىل تيگىزگەنى ءۇشىن جەكە تۇلعالارعا 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل (1 اەك – 2 651 تەڭگە) سالىنادى. ەگەر مۇنداي جاعداي ءبىر جىل ىشىندە قايتالاناتىن بولسا 40 اەك كولەمىندە ايىپپۇل (106040 تەڭگە) نەمەسە 5 تاۋلىككە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ قاراستىرىلعان. ەگەر كامەلەت جاسىنا جەتپەگەندەر پەداگوگكە ءتىل تيگىزسە, ولاردىڭ اتا-اناسىنا نەمەسە اتا-اناسىنىڭ ورنىن الماستىرۋشىلارعا 20 اەك كولەمىندەگى ايىپپۇل سالىنادى (53020 تەڭگە). قۇقىق بۇزۋشىلىق قايتالانسا ايىپپۇل كولەمى 30 اەك بولادى. زاڭدا مۇعالىمدەردى كاسىبي مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىستارعا تارتۋ ماسەلەسىنە ءجىتى كوڭىل بولىنگەن. پەداگوگتەردى قىزمەتىنە سايكەس ەمەس جۇمىستارعا تارتقاندارعا ەسكەرتۋ بەرىلەدى, قۇقىق بۇزۋشىلىق قايتالانسا كىنالىگە 20 اەك-تەن 120 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى (318120 تەڭگە). كوزدەلمەگەن ەسەپتىلىكتى ۇسىنۋدى تالاپ ەتكەندەرگە دە ەسكەرتۋ بەرىلەدى, قۇقىق بۇزۋشىلىق قايتالانسا 20 اەك-تەن 120 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. كوزدەلمەگەن تەكسەرىستەر جۇرگىزگەن كىنالى لاۋازىمدى تۇلعالار دا وسىنداي جازاعا تارتىلادى.
– زاڭ تالاپتارى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم بەرۋ ورگاندارىنا, كاسىپوداق ۇيىمدارىنا, ەلدەگى ۇستازدار قاۋىمىنا قانداي جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەت؟
– بىرىنشىدەن, پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋ – قوعام مىندەتى, زاڭ تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋعا ءبارىمىز دە جاۋاپتىمىز. سوندىقتان بيلىكتىڭ بارلىق ورگاندارىنا, قوعامدىق ۇيىمدارعا, پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا ىنتالى بارشا ازاماتتارعا جاڭا زاڭعا بايلانىستى كەڭىنەن تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى. زاڭ شارتتارىن ءار پەداگوگكە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ءار ۇيىمىنا جەتكىزۋ كەرەك.
زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى, ۇيىم الدىندا كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەڭبەك قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋداعى جارعىلىق مىندەتتەرى مەن ءبىلىم-عىلىمدى دامىتۋ سالاسىنداعى مەملەكەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىن ورىنداۋعا باعىتتالعان كاسىپوداقتىڭ XIV سەزىنىڭ شەشىمدەرىن, 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن. ماڭىزدى مىندەت – پەداگوگ كادرلاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ, الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ, ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعاۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. زاڭ پەداگوگتەردىڭ كوپتەگەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن شەشۋگە, كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەۋگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن اۋىل مۇعالىمدەرىنە وتىن ساتىپ اپەرۋگە جاۋاپتى جەرگىلىكتى وكىلدىك جانە اتقارۋشى ورگاندارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى جەرلەردە زاڭنامامەن قاراستىرىلعان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر مەن كەپىلدىكتەر قاجەتتى قارجىنىڭ جوقتىعىنان ورىندالماي وتىرعانىن ايتۋ كەرەك. سوندىقتان كاسىپوداق ۇيىمدارىنا زاڭناما تالاپتارىن ورىنداۋ ماسەلەسىندە جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قالدىق قاعيداسىن بولدىرماۋ ءۇشىن جۇمىستى كۇشەيتۋ كەرەك.
زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن قۇجاتتىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىن تۇستارى تۋرالى كوپتەگەن اڭگىمەلەر ايتىلۋدا. بۇل بولۋى ءتيىس جاعداي. جالپى, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىن سالادا جاسالعان وڭ وزگەرىستەردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋ كەرەك. جاڭا زاڭ ءوز دەڭگەيىندە ارەكەت ەتىپ, قازاقستاندىق پەداگوگتەر مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى دەپ سەنەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«Egemen Qazaqstan»
