سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
ەرتىس باستاۋى جولىندا
ءا دەگەندە ومبى-مايقاپشاعايدىڭ تاقتايداي جولىنا ءتۇسىپ, وسكەمەننەن زايسانعا جەتتىك. ساۋىردىڭ باۋرايىن جايلاعان قالا تىرلىگى قاربالاس. كوك اۆتوبۋستار قىتايعا ساعات سايىن سابىلىپ جاتىر. ءار رەيسى لىق تولى. كۇنى بۇرىن العان بيلەتپەن تۇسكى ءبىردىڭ اۆتوبۋسىنا جايعاستىق. زايساننان مايقاپشاعاي شەكاراسىنا دەيىن 60 شاقىرىم. الىپ-ۇشىپ جەتىپ باردىق. جولاۋشىلار جالما-جان سومكەلەرىن سۇيرەلەي بەكەتكە اسىقتى. اسىق-اسىقپا, اۆتوبۋس كۇتەدى. ۋلاسىپ-شۋلاسىپ ءجۇرىپ قازاقستان بەكەتىنەن وتتىك. نەگىزگى بەكەتتىڭ ءوزى جوندەۋدەن ءوتىپ جاتقان كورىنەدى. بىلتىر عوي, پرەزيدەنت جولداۋىندا شەكارا بەكەتتەرىن جوندەۋدى تاپسىرعان-دى. سول جۇمىس جۇزەگە اسىپ جاتسا كەرەك. جالپى, قىتايعا ەمىن-ەركىن ءوتىپ جۇرگەنىمىز ەكى ەلدىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ارقاسى. ساۋدا-ساتتىق پەن تۋريزمگە داڭعىل جول اشىلدى. ەبىن تاۋىپ, ەڭبەك قىلعاندار پايداسىن دا تاۋىپ جاتىر.
ارتىنىپ-تارتىنىپ, ورنىمىزعا جايعاسقانىمىز سول, قاق ماڭدايدان قىتايدىڭ قىزىل تۋى جەلبىرەدى. ايناداي جارقىراعان بەكەتكە بەتتەدىك. ساقشىلاردىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر دە ءجۇر. ءتىل تۇسىنبەي قالامىن دەيتىندەي ەمەس, ۇلتى قىتاي ساقشىلار دا قازاقشا سويلەۋگە تىرىسىپ باعادى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ارعى بەتكە استىق. اسا سالا الىپساتارلار ۇيالى بايلانىس كارتاسىن تىقپالادى كەلىپ. بىزگە كەرەگى ول ەمەس, قىتاي ۆاليۋتاسى ەدى. ءبىر يۋان – 70 تەڭگە. ءجۇرىپ-تۇرۋىمىز بەن اس-سۋىمىزعا جەتەتىندەي ايىرباستاپ الدىق تا زۋلاعان كۇيى جەمەنەي اۋدانىنا جەتىپ, توقتادىق. تاقتايداي جول, تاپ-تۇيناقتاي كوشە... جەمەنەي – حالىق سانى ەڭ از شوعىرلانعان اۋدان بولعانىمەن, كاسىپكەرلىك كەم ەمەس. ۇساق-تۇيەك ونەركاسىپتەن باستاپ, الپاۋىت كاسىپورىندارىنا دەيىن بار. ونى الدىڭعى جىلدارى ارالاپ, اقپارات رەتىندە تاراتقانبىز. ءبىز ورنىققانشا كۇن باتتى. ونىڭ ۇستىنە, بەيجىڭ ۋاقىتى قازاقستاننان ءۇش ساعات الدا. ەرتەڭىنە التاي اينالىپ, قاباعا ءتۇسۋىمىز كەرەك.
...قىتايعا نەشە رەت كەلدىم, ءبىر بايقاعانىم, ازاماتتارى ۋاقىتتىڭ قۇدىرەتىن قاتتى قادىرلەيدى. كەشىگۋ دەگەندى استە بىلمەيدى. بۇل جولى دا قۋات ەسىمدى ازامات تاڭ-ازانمەن ايتقان ۋاقىتىندا قوناقۇيدىڭ استىڭعى قاباتىندا كۇتىپ تۇردى.
– ۋاقىت كەڭ, جول جاقسى. التايعا تىكە تارتىپ بارماي, جولاي ۇلىڭگىر كولىن كورسەتەيىن. ەرتىستىڭ باستاۋى دا سول جولدا, – دەپ ساپارىمىزدى باعدارلاپ قويدى.
جول سايراپ جاتقانىمەن, جىلدامدىقتى شەكتى مولشەردەن اسىرمايدى, اسىقپايدى. قوس قاپتالىمىزداعى جەلدەن ەلەكتر وندىرەتىن قاپالاقتاردا ەسەپ جوق. عىلىمى دامىعان ەل جەلدەن دە, كۇننەن دە ەنەرگيا الىپ وتىر. سونادايدان سايقان تاۋى مۇنارتىپ قالا بەردى. جەر ەمگەن شارۋالار ەگىس دالاسىنداعى تىرشىلىككە كىرىسكەن. بۇل جاقتىڭ ەلى كوكتاستان دا كوكونىس الادى دەپ ەستيتىنبىز. ەڭ باستىسى جەر بولسا بولدى, قۇنارىن ارتتىرىپ, سۋىن تارتتىرىپ, قىرۋار پايدا تاباتىن كورىنەدى. ايتقانداي, ەرتىستىڭ باستاۋىنان ۇرىمشىگە قاراي كانال تارتىپ قويعانىنان دا قۇلاعدار بولدىق.
كۇرە جولدان شالت بۇرىلىپ, قۇمدى بەلەستەن اسىپ ەدىك, الدىمىزدان جارق ەتىپ كول كورىندى. ۇلىڭگىر كولى. كوكجيەكپەن ۇشتاسا بىتكەن ايدىننىڭ جاعالاۋىن دەمالىس ايماعىنا اينالدىرعان. جاز شىقسا, قاراقۇرىم حالىق قاپتايدى دەيدى جول باستاۋشىمىز. تولقىنى قۇمدى جاعانى كەمىرگەن كولدىڭ باس-اياعى قىرىق شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقانىمەن, ەڭ تەرەڭ جەرى 15 مەتر عانا. بالىق تا بارشىلىق.
جۇزدەگەن شاقىرىمدى باسىپ كەلە جاتقانىمىزبەن, جول سوقپايدى. قۇمداۋىت جەردىڭ وزىندەگى اسفالتتان ويماقتاي ويىق تاپپايسىز. قوڭىر اياڭمەن بەيتۇن قالاسىنا كىردىك. مۇنتازداي تازا بۇل شاھاردىڭ اكىمشىلىگى تىكەلەي بەيجىڭگە باعىنادى ەكەن. جان-جاعىمىزعا تاڭدانا, تامسانا قاراپ كەلەمىز. ورتالىق كوشەسىنىڭ بويىنداعى شامدار نەگە الاۋ ستيلىندە جاسالعان دەسەك, 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ الاۋىن وسى كوشەمەن الىپ ءوتىپتى. ال اناۋ يىقتا اتقا قونىپ, قولىنا قامشى العان شىڭعىسحاننىڭ ءمۇسىنى مويىن بۇرعىزدى. ايبارلى ەتىپ تۇرعىزعان. شىڭجاڭعا شىڭعىسحاننىڭ نەندەي قاتىسى بار دەپ, قالتا تەلەفوندى اشىپ جىبەردىك-داعى, بىلمەيتىنى جوق «ChatGPT» دەگەن «بالەدەن» سۇرادىق. بەرگەن دەرەگىنە كوز جۇگىرتسەم, شىڭعىسحان الاڭى مەن ونىڭ ورتالىعىنداعى ءمۇسىن 2010 جىلى «شىڭعىسحان مادەنيەتى» فەستيۆالىندە سالتاناتتى تۇردە اشىلىپتى. ونى قويۋداعى ماقسات – بەيتۇن التاي مەن قاناس كولىنە باراتىن جولدىڭ توعىسىندا ورنالاسقاندىقتان, شىڭعىسحان كەشەنىن ايماقتىڭ باستى تۋريستىك نىسانى رەتىندە قالىپتاستىرۋدى كوزدەگەن.
بايىرعى ونەردى قۇنتتاعان
ءتۇس الەتىندە التاي قالاسىنا كىرىپ باردىق. بۇل بىزگە ءداستۇرلى قازاق ەمحاناسىمەن بەلگىلى قالا. ايتپەسە, تاۋ شاڭعىسى دا جاقسى دامىعان. قالانىڭ بەرگى باسىنان سلامبەك اقساقالدىڭ شاڭىراعىن دا وپ-وڭاي تاۋىپ الدىق. كوشەسىنە قارايعى بۇرىلىستا تاقتايشاعا توتە جازۋمەن «بايىرعى قازاق شاڭعىسىن جاساۋ شەبەرى» دەپ جازىپ قويىپتى. قۇشاق جايا قارسى الىپ, تورگە شىعاردى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ وتىرعانىمىزدا بۋى بۇرقىراپ ەت كەلدى, باتا جاسالدى. ەتتەن سوڭ تۇزدى شايعا سارى ماي ساپىرىپ ىشىستىك. سودان كەيىن بارىپ, سلامبەك اقساقالدى اڭگىمەگە تارتتىم. كوپ سوزگە جوق, بايىپتى كىسى.
– ەستىگەنىمدى ايتايىن: 1906 جىلدارى شاڭگىشتايدان قاراتاي ەلى بولىپ, وسى جاققا قوپارىلا كوشىپتى. اتام قاناپيا اق ورىسقا ۇستاتپاۋ ءۇشىن قىستىڭ كۇنى تەرى تابان شاڭعىمەن جول باستاپ, توتە وسى جاققا اسقان. اسقان دەيمىن, شەكاراعا تاياعاندا اتىس بولىپ, بىرنەشەۋى وققا ۇشىپتى. اتام دا سول جەردە مەرت بولعان. اكەم ساقىش ول كەزدە 14 جاستا ەكەن. قوم باسىنا تۇسكەن سوڭ اكەمدى اۋىلدا ءبىر شال اسىراپ, ەر جەتكىزگەن. كەيىن اتا كاسىبىن تاۋىپ, اعاشپەن دوس بولعان. «كوكىدەن ۇل تۋسا, اعاشقا جان بىتەدى» دەگەن ءتامسىل بار بىزدە. ءبىز قاراتايدىڭ داۋلەتىنەن تۋىپپىز. ونىڭ ىشىندە كوكى. اكەم توقسان نەشە جاسىندا قايتىس بولدى. اعاشتان ءتۇيىن ءتۇيۋدى مەن دە ۇيرەندىم. ءالى كۇنگە دەيىن قولىما اعاش تۇسسە, «كەمىرىپ» وتىرامىن. ءۇش-ءتورت كلاستىق ءبىلىمىم بار. ءوزىم نوعايتىدا تۋىپ, سوندا ءوستىم. بۇل كۇندە جەتپىستىڭ ەكەۋىنە كەلىپپىن. جاس كۇنىمدە ديحانشىلىقپەن اينالىستىم. تايقازانعا بۇعى ۇستاپ تا بەرىپ جۇردىك. تايقازان دەپ وتىرعانىم, بولىنبەگەن ورتا عوي. 1984 جىلى جەكەگە ءبولىندى. ءبىراز جەرىم بار ەدى, ونى وكىمەت قاجەتىنە الدى. بايىرعى شاڭعىنى 1985 جىلدان كاسىپ قىلا باستادىم. 1997 جىلدان باستاپ ساياحات اشىلدى. «التاي – بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى» دەگەن اتاق بەردى, – دەپ, ءۇيىنىڭ ىرگەسىندەگى مۋزەيدى اشتى.
مۋزەي ءىشى قار شاڭعىسىنان باسقا دا كونە جادىگەرلەرگە تولىپ تۇر. سورەلەرگە باقشالاپ جيناپتى. كەلى-كەلساپتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. اركىم كەلىپ سۋرەتكە ءتۇسۋى ءۇشىن كەرەي تىماق, نايمان تىماق سەكىلدى كيىم-كەشەكتەرگە دەيىن قويعان. مۋزەيدىڭ ءوزى اعاشتان كوتەرىلىپ, شاتىرى شيمەن جابىلعان. التايدىڭ اۋراسى سەزىلەدى.
– جۇرىڭدەر, ەندى شەبەرحانامدى كورسەتەيىن, – دەپ قاتارلاس عيماراتقا بەتتەدى. – مىنەكي, شاڭعىنى وسى جەردە ءيىپ, وسى جەردە تەرىمەن قاپتايمىن. تابانعا جىلقىنىڭ اياق جاعىنىڭ تەرىسى عانا جارامدى. قازاق شاڭعىسى 10 مىڭ جىلدىڭ الدىندا شىقتى دەسەك, مەن شاڭعى جاساۋ شەبەرىنىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعىمىن. وكىمەت ونەردى ساقتاۋ ءۇشىن «بايىرعى قازاق شاڭعىسىن جاساۋ شەبەرىنىڭ مۇراگەرى» دەپ رەسمي تۇردە پاتەنتتەپ بەرگەن. تابانىن قاپتاعان تەرىنىڭ قاسيەتى سول, ورگە جۇرسەڭ, ارتقا سىرعانامايسىڭ. قالىڭ قارعا ۇزاسا, 20 سانتيمەتر عانا باتادى. ال تومەن زۋلاپ وتىراسىڭ. بۇرىندا قاتىناس قۇرالى رەتىندە پايدالاندىق. ول زاماندا اياققا شاڭعى بايلاي سالىپ, تاۋعا وتىنعا بارامىز. ويباي, بالەن جەردە بۇعى تۇر ەكەن دەپ, ونىڭ سوڭىنا تۇسەمىز. قويار دا قويماي قايىس ارقانمەن شالمالاپ الامىز.
– سوندا شاڭعىمەن اڭعا جەتۋگە بولا ما؟ – دەپ تاڭداندىم.
– اڭ ەكى ساعاتتان سوڭ بولدىرىپ قالادى. سول كەزدە جان-جاقتان قاۋمالاپ ۇستاپ الامىز. شارشاساق, اعاش تۇبىنە وت جاعىپ, اڭ ەتىن بىلقىتىپ اسىپ قويامىز دا دەمالامىز. تاۋ ەشكى عوي, قولعا تۇسپەيتىنى. ول ەڭىستەمەيدى. تاۋعا قاراي قالىڭ قاردى ومىراۋلاپ قاشادى. ونىڭ ۇستىنە توپپەن جۇرەدى. ەڭ الدىڭعىسى بولدىرسا, ارتقىسى الدىنا ءتۇسىپ, جولدى بۇزىپ وتىرادى. كەيىن اڭ اتاۋلى قورعاۋعا الىندى. ساياحاتقا اۋىستىق. قازىر شەتەلدەن كوپ كەلىپ ءجۇر. وزدەرى قىزىق كورىپ, شاڭعى جاسايدى. جاققانىن ساتىپ الىپ كەتەدى, – دەپ اڭگىمەنى قىزدىرا ءتۇستى.
– كاتون-قاراعاي جاققا اپارىپ تانىتۋ كەرەك. ول جاقتا دا تۋريزم دامىپ جاتىر, – دەپ ءوزىمىز جاققا قاراي تارتتىم.
– بارام با دەگەن ەدىم, اۋىرعىشتاپ قالدىم. جول ءتۇسىپ, ءدام تارتسا اتا-بابامنىڭ جەرىن كورىپ قايتارمىز, – دەدى.
جانارىنان ساعىنىش بايقالادى. قالاي دەسەك تە, جات جەر, جات ەل. ەل جاقتىڭ اڭگىمەسىن ەستىگەن سوڭ اقساقالدىڭ ۇلى قۋانىشبەكتىڭ قۇلشىنىسى تىپتەن ارتا ءتۇستى. اشىپ ايتپاسا دا ءور التايىنان گورى ءوز التايىن, اتامەكەنىن اڭسايدى. كەتەرىمىزدە قيماي-قيماي شىعارىپ سالدى. ەندىگى جۇزدەسۋىمىزدى جاراتقان تۋعان جەردىڭ توسىندە جازسىن دەپ نيەت قىلدىق.
قابا-قاناس, كوككەزەڭ...
بىزگە گيد بولىپ جۇرگەن قۋات جاز شىعا ساياحاتشىلارعا جول باستاۋدان قول بوسامايدى دەيدى. جولاي تۋريزم تۋرالى وي ءبولىسىپ, كاسىپ قىلۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ كەلەمىز. يدەيا كوپ. جۇزەگە اسۋ-اسپاۋى ەكىتالاي. باعىتىمىز – بۋىرشىن, قابا. قابادا ات سۋىتىپ, ودان ارى قاناسقا جول جۇرمەكپىز.
– سىزدەر جاقتا ساياحاتشىلاردى قىزىقتىراتىن تاريحي مەكەندەر جوق پا؟ – دەپ سۇرادى نە زاماتتا قۋات.
– كوپ, – دەدىم ج ۇلىپ العانداي. – مىناۋ ىرگەدەگى مارقاكول تۋرالى اڭىز بار, راحمان كولىنىڭ تابىلۋى جونىندە جاقسى دەرەك بار. اناۋ يرەك جولىنىڭ سالىنۋى دا تاريح. ايتا بەرسەڭ جەتىپ-ارتىلادى, – دەپ, ارقايسىسىنىڭ تاريحي دەرەگىن اڭىز ارالاستىرا ايتىپ بەردىم.
– مىنە, ساياحات دەگەن وسى. «كورمەگەنگە كوسەۋ تاڭ». بۇل دەرەكتەردى جۇيەلەپ جازىپ, شەتەلدىك تۋريستەرگە تاراتۋدىڭ جولىن ويلاۋ كەرەك, – دەدى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي.
ءسوزىنىڭ جانى بار. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ جاقتا دا ايتىلماي جۇرگەن جوق. الايدا, ىسكە كوشكەن جوقپىز. قىتايدىڭ ساياحات ايماقتارىن قانشا ارالادىم, اڭىز-ەرتەگىلەرىمەن تاڭعالدىرادى ءتۋريستى. ونىڭ اڭىز ەكەنىن بىلە تۇرا باس شايقاسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ مۇزتاۋدى, راحماندى, مارقاكولدى كورسە, ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەي تاڭ-تاماشا بولار ما ەدى...
ءتۇح شىركىن! تابانىمىز تيگەن قابا اۋدانى مارقاكولدىڭ ىرگەسىندە عانا. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. كولدەنەڭ قىل جاتپاعان قالاشىق. ءبىزدىڭ ساعاتىمىز
عانا ەمەس, الەۋمەتىمىز دە الدەقايدا ارتتا. بۇل جاقپەن تەرەزەمىز تەڭ بولىپ, ۇزەڭگى قاعىستىرا دامۋىمىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن عىلىمعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. تۇسىنبەسەم دە, كەشكىلىك تەلەارناسىن قوسىپ قويسام, عىلىم تۋرالى كوپ كورسەتەدى. جاساعان روبوتتارى جارىسىپ, تەحنيكالارى ادام قيالى جەتپەيتىن قۇرىلىستار جۇرگىزىپ جاتادى. ودان قالسا, توقىمداي جەردەن توننالاپ ءونىم العان شارۋالاردى كورسەتەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىلىم مەن عىلىم – الەمدى وزگەرتە الاتىن ەڭ باستى كۇش», دەمەپ پە ەدى؟ كەشەگى اباي دا عىلىم ۇيرەن دەپ كەتكەن. ءبىز شە, داڭعازا تويدى, ىسىراپشىل فەستيۆالداردى قاشان قويار ەكەنبىز؟
قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىن بويلاي قاناس كولىن كورۋگە جولعا شىقتىق. كۇن جىلىنىپ, مالدىڭ ەزۋى كوككە تيگەن ەكەن. ءار-ءار جەردەگى قىستاقتىڭ ماڭايىنان وتاردىڭ جاپ-جاسىل بەتكەيلەردە جۇرگەنى بايقالادى. ءبىزدىڭ جاقتا كوزگە سيرەك تۇسەتىن سۋىرلارىڭ جول بويىندا بالاشا اسىر سالا ويناقتاپ ءجۇر. اڭ ەكەش اڭ دا سەزەدى, زاڭ
قورعايتىنىن.
– كولگە اپاراتىن بۇل جول بۋىرشىن جاقتاعىداي ەمەس, ناشارلاۋ, – دەپ اقتالعانداي بولدى قۋات.
ناشار دەگەنگە سولق-سولق ەتكىزەتىن تاۋ جولى دەپ ەلەستەتكەنبىز. سويتسەك, ءتاپ-ءتاۋىر اسفالت. ءوزىمىز جاقتىڭ جولدارىمەن ىشتەي سالىستىرىپ وتىردىم. يرەلەڭدەگەن جولمەن تاۋدى قابىرعالاي كەلە جاتىپ كىلت توقتادىق.
– انە, – دەدى قۋات سۇق ساۋساعىمەن سولتۇستىكتى نۇسقاپ, – قازاقستاننىڭ زاستاۆاسى كورىنىپ تۇر.
جالما-جان كولىكتەن تۇستىك. فوتواپپارات سالىپ, جاقىنداتىپ كورىپ ەدىم, كوك تۋىمىز جەلبىرەپ تۇر. يەكتىڭ استىندا عانا. كەشەلى بەرى قىتايدىڭ جولدارىنا ءسۇيسىنىپ جۇرگەن اكەم ەش ويلانباستان, ماتۆەەۆكا زاستاۆاسى دەپ قاداپ ايتتى.
– كەيىن مارالدى بولىپ وزگەرگەن. تومەندەگى اق قابا وزەنى. شەكارا سىزىعى سونىڭ بويىمەن سىزىلعان. ال اناۋ بەتكەي كوككەزەڭ دەپ اتالادى. كەشەگى اقساقال ايتىپ وتىرعان قىزىل قىرعىن سول تۇستا بولعان. شەكارا اسىپ قاشپاق بولعانداردى قارۋلى جاساق سول تۇستان كۇتىپ الىپ وتىرعان سەكىلدى. ويتكەنى كوككەزەڭدەگى جالپاق تاستاردان توتە جازۋدى كوپ كورگەم, – دەدى اكەم.
ەندىگى اڭسارىم اۋعان جەر – كوككەزەڭ. كەشەگى ابدىكەرىم, دۇكەن قاجى, بالتابايلار باسقان جەر. جاز شىقسىن... كوكەيدە سۇراق تۋسا, قالتا تەلەفونعا جارماسا كەتۋ ادەتىمىز ەمەس پە؟ كارتانى اشىپ جىبەرىپ قاراسام, قازاقستان شەكاراسىنا جولدىڭ تاياعان تۇسى وسى ەكەن. استىرتتا اق قابا قىستاعى جاتىر. كەشەگى قىستاق بۇگىندە ساياحات ورنىنا اينالعان. تۇتاس قوناقۇيلەر. ميللياردتاعان ىشكى قىتاي اعىلىپ كەلەتىن قاناسقا دا جەتىپ باردىق. مۇزى ەرىپ ۇلگەرمەگەن. سونىڭ وزىندە قىزىقتاپ كەلگەن حانزۋلار قاپتاپ ءجۇر.
قايتاردا جالدىڭ ءۇيى ارقىلى بۋىرشىنعا تۇستىك. جالدىڭ ءۇيى دەگەنىمىز, شال دا ەمەس, جال دا ەمەس, جالدانا بىتكەن تاۋدىڭ ەتەگىندەگى ويدى ايتادى ەكەن. ءتۇپ-توركىنى جالدىڭ ويى. ونى بىزگە جولسەرىگىمىز قۋات ايتتى. بالكىم باسقا دا نۇسقالارى بار شىعار. ەكى كۇندىك ساپارىمىز وسىمەن ءتامام. ءۇشىنشى كۇنى بوزالا تاڭدا شەكارادان وتە شىقتىق.
قىتاي,
شىڭجاڭ ولكەسى
