پاتشانىڭ ءبىر جاپىراق قاعازىنان سەسكەنگەن ەل ازاماتتارى قۋلىققا كوشەدى. كەزىندە بەدەلدى ازامات, پاۆلوداردا تۇراتىن لەكەردىڭ جاقىبىنا اقىل سۇراپ بارعان اۋىلدىڭ نامىستى ادامدارى مەكەنىمىزدى قالاي قايتارىپ الامىز دەگەندە تومەندەگى اقىلدى ايتقان. سودان اۋىلدان ۇزاپ, تىشقان اۋلاعان مىسىقتاردى ۇستاپ الىپ, قۇيرىقتارىنا شالا جانعان قيدى بايلايدى دا ءتۇن جارىمدا قويا بەرەدى. جان ۇشىرعان مىسىق ءوزىنىڭ ۇيىنە نە قوراسىنا قاراي جۇگىرەدى. كۇشتى كۇزەتكە قاراماي, قوراسى نەمەسە ءۇيى ورتەنگەندەر كەيىن بۇل جەردى «كيەلى» دەپ ايتىپ ەدى, دەپ تۇگەلدەي كوشىپ كەتەدى. اۋىل وسىلايشا ءوز قونىستارىنا قايتىپ ورالادى.
كەڭەس وكىمەتى ورناعان تۇستا 1916-1917 جىلدارى شىدەرتى 11, جاڭاتالاپ 10, باسقامىس 9, اقكول بۇرىن قاراجار دەپ اتالعان, ول 8, قازىر لەنينسك كەنتى (سول باياعى قالپى) 7 اۋىل اتالىپ كەلەدى.
اۋىل اشارشىلىق جىلدارى دا تالاي زارداپ شەكتى. اكەمىز بابىلبەكتى 6-7 جاس شاماسى بولسا كەرەك, شامامەن 8-9 شاقىرىم جاقسىات دەگەن اۋىلعا, بالا ونشا كوزگە تۇسە قويماس دەگەن ويمەن, تۋىستارىنا تاماق اپارىپ بەرۋگە جۇمسايدى. شاپانىنىڭ ءبىر جاق قوينىندا ءبىر ليتردەي ءسۇت, ەكىنشى جاعىندا قايماق. اش-ارىقتاردى كورسەڭ قاش, جەتكىزبەيسىڭ, ءتىپتى سوڭىڭنان قالماسا ءسۇتتى جەرگە قويىپ كەت, دەپ ەسكەرتەدى. اي جارىق. جان-جاعىما قاراپ جۇگىرىپ كەلەم, ءبىر كەزدە شىدەرتىنىڭ جارىنان ءبىر سالت اتتى شىعا كەلدى, الدىندا وڭگەرگەن بىردەڭەسى بار. تاني كەتتىم. – اعاتاي-اي, مەنى جاقسىاتقا جەتكىزىپ تاستاشى, قورقىپ كەلەمىن, دەدىم. – اپارۋ قايدا؟! بىرەۋگە بىرەۋ قارايتىن زامان با ەدى, – دەگەنى بار.
قىلىشى جالاڭتاعان 1937-1938 جىلدار. ءبىزدىڭ اۋىلدان بىردە-ءبىر سوتتالعان, كورسەتىلگەن ادام بولعان جوق. احمەت كەلىنى كۇلاي اپاتايىمنىڭ ايتۋىنشا ارتىق اۋىز ءسوز شىدەرتىنىڭ ەكىنشى جاعالاۋىنا وتپەگەن. سول جىلدارى اۋىلعا لەبياجى جاقتان ءبىر ادام وتباسىمەن كوشىپ كەلەدى. سولار كەلىسىمەن, جوعارىعا جولدانعان حاتتار بايقالادى. سەزىكتەنگەن اقساقالدار حاتتى اشىپ كورسە, اۋىل ادامدارىن جامانداعان حاتتار. جىگىتتەر جينالىپ كەلىپ, اۋىل تۋرالى اۋىزىڭدى اشساڭ وڭبايسىڭ دەپ قورقىتىپ, ءبىر تۇندە كوشىرىپ جىبەرەدى. كەيىن بەيبىت كۇندە اۋىلدىڭ ءبىر ادامىنا كەزدەسىپ, سول كىسى مۇنداي اۋىز بىرلىكتى اۋىل كورگەم جوق, ەلىڭە دۇعاي سالەم دەگەن ەكەن. (اتى-ءجونىن ۇمىتتىم, بىلەتىندەر بولسا پىكىرىن جازار).
1950 جىلى ءۇش شىدەرتى, اقجار, باسقامىس كولحوزدارىن قوسىپ, ورتالىعى شىدەرتى بولادى. باسقارما توراعاسى ساعىنتاي اسايىنوۆ, كەيىننەن ماكەن احمەتوۆ باسقارادى.
1941 جىل. ىرگەلى, ەڭسەلى ەلدەن ۇلى وتان سوعىسىنا 106 ەر-ازامات اتتانعان. ەل-ازاماتتارى باتىرلارىن ارداقتاپ, اۋىلدىڭ ءدال ورتاسىنداعى ساياباققا قۇلپىتاس قويىپ, ەسىمدەرىن ماڭگىگە ەستە قالدىردى. شاعىن عانا ءبىر اۋىلدان ء(بىر شاڭىراقتان بىرنەشە جىگىت) وسىنشا ەر-ازامات شىققانىنا تاڭداناسىڭ.
تىڭ يگەرۋ كەزىندە جاڭا سوۆحوزدار پايدا بولدى. اقكول سوۆحوزى دا سول جىلدارى قۇرىلىپ, ءبىزدىڭ اۋىل اقكولدىڭ №2 فەرماسى (بولىمشە) دەپ اتالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەداۋىر كۇش الا باستاعان شارۋاشىلىقتار تاراپ, ۇيلەر ءسۇرىلىپ جاتتى. ال ەجەلدەن اتا قونىس بولعان ەلدى مەكەندەر, مىسالى شۇعا, شىدەرتى اۋىلدارى قايتا تۇلەپ, ەكى قاباتتى ۇيلەر سالىنىپ, زاماناۋي قالاداعى ۇيلەردىڭ ۇلگىسىمەن ىشىنە سۋ ەنگىزىلىپ, اجەتحانا, جۋىناتىن بولمەلەر پايدا بولدى.
اسان قايعى «شىدەرلەمەي ات تۇراتىن جەر ەكەن» دەگەن شىدەرتى اۋىلىنىڭ وتكەن تاريحى وسىنداي.
داۋلى «جايىلما» دەگەن اتاۋ قالاي بەرىلدى؟
اۋىسىمى كوپ پاۆلودار وبلىسىنىڭ ءبىر اكىمى جول ءتۇسىپ, اقكول اۋىلىنا كەلەدى. سوندا: «زەلەنايا روششا» اۋىلىنىڭ اتاۋىن باسقاشا قالاي وزگەرتۋگە بولادى؟», دەپ سۇراق قويعاندا, ءا.تۇگەلباەۆ «اقكول-جايىلما» دەگەن بەلگىلى اتاۋدى ەكىگە ءبولىپ «جايىلما» دەيىك دەگەن ەكەن. («وتارقا» گازەتى, 2019 جىلعى 14 قاراشا, №46,). سودان ءبىراز ۋاقىت اۋىلدىڭ تۇسىندا «جايىلما» دەگەن تاقتا ءىلىنىپ تۇردى. سىرتتان تاڭىلعان اتاۋدى تۇرعىندار قالامادى.
ەجەلدەن توعىز كولدىڭ سۋ جايىلاتىن القاپتارى اقكول-جايىلما اتالادى. كارى تاۋ ەرەيمەنتاۋدان كۇن شىعىستى بەتكە الىپ, قوياندى-قويتاستى كەسىپ, ولەڭتى وزەنى سول جەرلەرگە قۇنار بەرىپ, يتمۇرىن, بەستوبە, قويايىرعان, ماڭقاباي, نايزا, ميالى, شاڭدى, باقاي, اقكولگە دەيىن سۋ جايىلعان.
اقكول-جايىلما دەپ اتالۋى دا جايىلعان سۋ نەگىزىنەن اقكولدىڭ كوپ جەرلەرىن قامتيدى. تاسقىن سۋ كولدەرىنىڭ تىزبەگى اۋليەكول, دۋانا, باسەنتيىن, قىلدىكول, ساسىق, ومىرزاق, بوزايعىر, اششىكول, كوكتوبەنى (توعىز كول) سۋعا تولتىرىپ, توقق ۇلى, قازىرگى اياق دەگەن جەردەن ءوتىپ, اقكول اۋىلى ورنالاسقان جىرىق دەپ اتالاتىن سۋ ارناسىمەن شىعاناق كولىنە, ودان جالاۋلى تەڭىزىنە بارىپ قۇيادى.
ال قازاقستانداعى ۇزىندىعى جونىنەن ەرتىستەن كەيىنگى ەكىنشى وزەن شىدەرتى وزەنى قاراعاندىنىڭ قۋشوقى شاعىن جوتاسىنان باستاۋ الىپ, مۇزدىبۇلاق, سارىاپان, قاراسۋ مەن سارىبۇلاق, بەسقۇدىق, بالا جىلعا, جول بويى شىبىندى كول, تۇزدى وزەكتەن وتەدى دە, تاعى دا قاراسۋ دەپ اتالىپ, ەكى وزەن دە باسقا اتاۋمەن شىعاناق كولىنە, ودان شىعىپ جالاۋلىعا (حالىق اراسىندا ونى تەڭىز دەپ اتايدى) قۇيادى. ەكى وزەننىڭ دە تابيعاتى تاماشا, جاعالاي بىتكەن تال, شىلىك, سۋ جايىلعان ولكەنىڭ ءشوبى شۇيگىن, گۇل-جاپىراقتى, ميالى, ولكەمىزگە ەرەكشە ءنار بەرىپ تۇرعان وزەندەر ەدى. كەيىن ق.ساتباەۆ كانالى سالىنىپ, شىدەرتى وزەنىنىڭ ارناسى بولەك-بولەك ءبولىنىپ, قاراعاندىعا سۋدى ورگە شىعاراتىن ناسوس ستانسالارىنا (سانى 24) اينالدى. ولكە تىلىمدەنىپ, كولتاباندى سۋعارۋ الاڭى پايدا بولدى. قازىر ول جەرلەردە قامىس-قوعالى, قۇنارسىز ءشوپ وسەدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا», ءوزىمىز تالاي بايشەشەك, جۋا تەرگەن بەلدەر, وزەندى كومكەرگەن, جاپىراعى ءيىلىپ تۇرعان تالدار دا جوعالدى. سۋىنا تۇيە بويلامايتىن, اققۋ-قازى ارىلمايتىن شىدەرتى كەلمەسكە كەتتى.
ءبىزدىڭ شىدەرتى اۋىلىنىڭ اتاۋىنا دالەل, قولدا بار ماكەن احمەتوۆتىڭ ءتول قۇجاتى, تۋعان جىلى 1903, پاۆلودار وبلىسى, كراسناكۋتسك اۋدانى, شىدەرتى كولحوزى, ەڭبەك كىتاپشاسىندا:1953ج. اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى, كۋيبىشەۆ اۋدانى, شىدەرتى اۋىلى, نەسىپ احمەتوۆا ماكەنقىزى 1938 ج. شىدەرتى كولحوزى, كۋيبىشەۆ اۋدانى, دامەت سمايلوۆا بابىلبەكقىزى 1949 ج. شىدەرتى كولحوزى, كۋيبىشەۆ اۋدانى, پاۆلودار وبلىسى. (قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى رەداكتسياعا جولداندى).
وسى دالەلدەر دە جەتكىلىكتى بولار دەگەن ويدامىن.
ءسوزدىڭ ءتۇيىنى: شىدەرتى اۋىلى ناقتى دالەلدەرگە ارقا سۇيەسەك, جايىلما بولا المايدى. تاعى ءبىر جاي شىدەرتىنىڭ ءبىزدىڭ اۋىل ورنالاسقان بەتىنىڭ تابيعاتى دا ەرەكشە, جەرى قۇمداق, وسىمدىكتەر دۇنيەسى دە بولەك. وزەن ناعىز تابيعي شەكارا سياقتى, بەرگى بەتتە جاڭبىر جاۋسا, ارعى بەت قۇرعاق قالادى. ارعى بەتكە وتسەڭ بولدى, ساپ-سارى ساز بالشىقتان اياق باسا المايسىڭ.
تاعى ءبىر كەدەرگى, كەيىن 1967 جىلدارى شىدەرتىنىڭ بويىنا سۋ قويماسى سالىنىپ, سول جەردە شىدەرتى كەنتى پايدا بولدى. ءبىر اۋداندا ەكى بىردەي اتاۋ بولمايدى دەگەندى العا تارتىپ, شىدەرتى اۋىلى دەگەن اتاۋدى قانشا ۇسىنسا دا ءماسليحات وتكىزبەگەن سىڭايلى. ءبىرى شىدەرتى كەنتى (پوسەلوك), ەكىنشىسى شىدەرتى اۋىلى. زامان اعىمىنا ساي قازىرگى كەزدە وسى اتاۋدى ەكى جەرگە بەرگەن ەرسى ەمەس, ەجەلگى اۋىل اتاۋى وزىنە قايتارىلسا ەكەن. كوپ تىلەگى جەردە قالماسا ەكەن.
اتاۋىنا وراي, تالاي قيلى زاماندى باسىنان وتكەرگەن شىدەرتى اۋىلى تاۋەلسىز ەلدە ءوزىنىڭ وڭ باعاسىن الىپ, ءوزىنىڭ تاريحي سوناۋ اسان قايعىدان بەرى جالعاسىپ, حالىق ەسىندە ماڭگى جاتتالىپ, ساقتالىپ قالعان ءوز اتاۋىن الۋعا لايىق دەگەن پىكىردەمىز. وتكەن تاريحتى وزگەرتۋگە ەش حاقىمىز جوق.
دامەت قاراشاشەۆا,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
نۇر-سۇلتان
