دميتري ستەپانوۆيچ ءوزىنىڭ توعىزقۇمالاقشى دوستارىمەن ەكى كۇن بويى ارالاستى, تالاي جارىستارداعى قىزىقتى ساتتەردى ەسكە الدى. توعىزقۇمالاقشىنىڭ ءوزى دە اڭگىمەشىل. 60-شى جىلدارى سپورتتى دامىتۋ جونىندە قكسر كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى شىعۋىنا وراي, جالپىقازاقستاندىق سپارتاكيادا سپورتتىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن قامتيدى. سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق سپورت ويىنى توعىزقۇمالاق تا بار بولاتىن. وبلىستىق سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ سالاسىن باسقاراتىن ورىس جىگىتى بۇل ويىننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى دە, قوستاناي مەن تورعاي قازاقتارىنان اينالا سۇراستىرادى.
– قوستانايدى بىلاي قويايىن, تورعايدان وسى ويىندى بىلەتىن ەشكىم تابىلمادى عوي. سۇراستىرىپ جۇرگەنىمدە ءبىر قازاقتىڭ ايتقانى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. «گرۋزيندەردىڭ نارداسى سياقتى شىعار» دەدى. جاس كەزىم عوي, كوشەدە كەزدەسكەن الگى كىسىگە: «گرۋزيننىڭ ويىنىن بىلەدى ەكەنسىڭ, ءوز قازاعىڭنىڭ ويىنىن بىلمەيتىن قانداي نامىسسىز ادامسىڭ؟» دەپ ايتقانىم بار ەدى. سودان قاراعاندى وبلىسىنان توعىزقۇمالاق وينايتىن ءبىر اقساقال تابىلدى-اۋ, ايتەۋىر. دەرەۋ قوستانايعا الىپ كەلدىك. سول كەزدە جەتپىستىڭ جەلكەسىنە مىنگەن كىسى ەدى, وكىنىشكە قاراي اتى-ءجونىن ۇمىتتىم. توعىزقۇمالاقتى اقساقالدان ۇيرەنگەن سوڭ, ءوز كوماندامىز دا پايدا بولدى. جاتتىعۋعا ءبىر كۇن قالماي قاتىستىق, ەرەكشە ىقىلاسىمىز ءتۇستى. كۇندە تۇسكى اس كەزىندە وينايمىز, شاحماتتى دا, باسقانى دا ۇمىتتىق, – دەيدى دميتري ستەپانوۆيچ. قاراعاندى قالاسىندا وتكەن وڭىرلىك جارىسقا قوستاناي قالالىق جارىستا جەڭىمپاز بولعان مانسۇر لاتىپوۆتى جىبەرەدى. جامبىل, شىمكەنت وبلىسىنان كەلگەن توعىزقۇمالاقشىلار مانسۇردى العاشقى تۋرلاردا-اق «لاقتىرىپ» جىبەرەدى. ول جەڭىلسە دە, جارىستاعى مىقتىلاردىڭ ويىندارىن قاداعالاپ, ءادىس-تاسىلدەرىن ايتىپ كەلەدى. قوستانايلىقتار ويىننىڭ تەورياسىنا اسا ءمان بەرىپ, شاحمات سياقتى ءار ءجۇرىستى جازىپ وتىرۋعا كەلىسەدى. دميتري ستەپانوۆيچ توعىزقۇمالاقتان قوستانايدىڭ كومانداسى ءبىرىنشى رەت قاتىسقان چەمپيوناتتىڭ سونشالىقتى اسەرلى وتكەنىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتپايدى, اڭگىمەلەۋگە دە ەرىنبەيدى.
– ەسىمدە, رەسپۋبليكالىق چەمپيونات 1962 جىلى جامبىل قالاسىندا ءوتتى. قوستاناي كومانداسىنىڭ قۇرامىندا ورىس تا, تاتار دا, كورەي دە, قازاق تا بار. ال وڭتۇستىكتىڭ كوماندالارى نەگىزىنەن قازاقتار ەكەن. ءبىز ءار ءجۇرىستى جازامىز عوي, سوندىقتان «قوستانايدىڭ كومانداسى ۇيرەنۋ ءۇشىن كەلىپتى» دەگەن ءسوز تاراپ كەتتى. سودان جارىس باستالدى. ءبىرىنشى تۋردا ءبىزدىڭ كومانداداعى بەسەۋىمىز دە جەڭدىك. كەشكە قاراي قوناق ۇيدە جۇرىستەرىمىزدى ساراپتايمىز. ءبىزدىڭ ءبىرىنشى تۋرداعى جەڭىسىمىزدى «كەزدەيسوقتىق» دەپتى قاتىسۋشىلار. ەكىنشى تۋردا دا بەسەۋىمىز بىردەي جەڭدىك. ءۇشىنشى تۋردا جەڭگەنىمىزدە بۇرىن توعىزقۇمالاقتىڭ «مايىن ىشكەن» مىقتىلار «بۇل قالاي بولدى؟» دەپ توسىرقاي باستادى. ال ءتورتىنشى تۋردان كەيىن ولار كەشكە ءبىز جاتقان قوناقۇيگە كەلىپ, «قۇپيامىزدى» بىلگىسى كەلدى, – دەپ قارتىم كەڭكىلدەپ ك ۇلىپ الدى. ول كەزدە رەسپۋبليكاداعى ۇزدىكتەر جامبىلدىقتار بولاتىن. وسى چەمپيوناتتان كەيىن كوشباسشىلىق قوستانايلىق توعىزقۇمالاقشىلارعا وتەدى. ون ەكى جىل بويى قانداي جارىستا دا ولار جەڭىستى ۋىستان شىعارماي ۇستايدى.
توعىزقۇمالاقتى تاپقاننان كەيىن دميتري ستەپانوۆيچ شاحماتتى دا, ءوزى جاستايىنان اينالىسقان سەمسەرلەسۋدى دە تاستاپ كەتەدى. ول وسى كۇنگە دەيىن قازاق قويشىلارىنىڭ ويلاپ تاپقان توعىزقۇمالاق ويىنىنىڭ ادام ميىن دامىتىپ, ويلاۋ قابىلەتىن ۇشتاۋدا كەرەمەت اسەرى بارىنا تاڭدانۋمەن كەلەدى. رەسپۋبليكالىق كوماندالىق جانە جەكەلەي چەمپيوناتتارعا قاتىسقاندا ارىپتەستەرى «پولياكوۆ ءجۇز ءجۇرىستى الدىن الا ءبىلىپ وتىرادى» دەپ باعالاعان عوي. قازاق سپورتى اقساقالدارىنىڭ بىرىنە اينالعان ول جاسى 90-عا كەلىپ وتىرسا دا, كومپيۋتەرمەن توعىزقۇمالاق وينايدى.
– مەن توعىزقۇمالاقتان جارىستارعا العاش بارىپ جۇرگەندە ساقالى بەلىنە تۇسكەن قاريالارمەن وينايتىنبىز. ويىنشىلاردىڭ ەڭ جاسى مەن بولاتىنمىن. ال وندا مەنىڭ جاسىم دا قىرىققا كەلىپ قالعان كەز ەدى. ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىق ويىندى ساقتاپ قالۋدا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى اقپانبەتوۆ سەكىلدى اقساقالداردىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ال قازىر مەكتەپ بالالارى توعىزقۇمالاق ويناعاندا اياعىڭدى التەك-تالتەك باستىرادى, ويىننىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن كەرەمەت مەڭگەرگەن. مەن وسىعان وتە قۋانامىن, – دەيدى دميتري ستەپانوۆيچ. قارت توعىزقۇمالاقشىنىڭ ءوزى ونىڭ ناعىز ناسيحاتشىسى بولدى. ءوزى سپورتتىڭ وسى تۇرىنەن رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش سپورت شەبەرى اتانسا, ونىڭ شاكىرتى بازارباي ءازىمجانوۆ توعىزقۇمالاقتان حالىقارالىق دارەجەدەگى تۇڭعىش سپورت شەبەرى بولدى.
– دميتري ستەپانوۆيچ قوستانايدا وزىنەن كەيىن توعىزقۇمالاقشىلاردىڭ 6-7 بۋىنىن تاربيەلەدى. ول بىزگە ستۋدەنت كەزدە دەنەشىنىقتىرۋدان ساباق بەردى. العاشقى كۇنى-اق توعىزقۇمالاق سپورتى تۋرالى ايتىپ, ۇيىرمەگە شاقىردى. سول كۇننەن باستاپ توعىزقۇمالاقتى دا تاستاعان ەمەسپىن, دميتري ستەپانوۆيچپەن دە بايلانىسىمدى ۇزگەن جوقپىن. ۇستازىمنىڭ مەرەيتويىنا الماتىدان كەلىپ وتىرمىن. ماماندىعىم ەكونوميست. ال توعىزقۇمالاق مەنىڭ ءومىرىمنىڭ بولىنبەس بولشەگى, – دەيدى بازارباي.
ء بىز قوشتاساردا دميتري ستەپانوۆيچتەن ۇزاق جاساۋدىڭ سىرى نەدە ەكەنىن سۇرادىق. اقساقال ويلانباستان: «توعىزقۇمالاق ويناڭدار» دەدى. مۇنىڭ ءازىل ەمەس ەكەنىن دە ايتتى.
– دارىگەرلىك تەكسەرۋ كەزىندە قىزدارىم مەنىڭ باسىمدى مەديتسينالىق كومپيۋتەرلىك توموگرافيا اپپاراتىنا تۇسىرگەن. سوندا دارىگەر مىنا جاسىما قاراعاندا مي قان تامىرلارىنىڭ وتە جاقسى ساقتالعانىنا تاڭعالىپتى. ال مەنىڭ توعىزقۇمالاق وينامايتىن كۇنىم جوق. مەن بۇل ويىندى شاحماتتان ارتىق بولماسا, ءبىر دە كەم كورمەيمىن. مۇنى ۇلتتىق ويىن دەگەنگە شەڭبەرى تار دەپ ويلايتىندار بار, قاتەلەسەدى. جارىستار شەڭبەرىن كەڭەيتە بەرۋ كەرەك, – دەدى دميتري ستەپانوۆيچ.
اتاقتى توعىزقۇمالاقشىنىڭ مەرەيتويىندا وعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاۋەز نۇرمۇحانبەتوۆ وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزسە, دۇنيەجۇزى توعىزقۇمالاقشىلار فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءاليحان بايمەنوۆ ارنايى ءوزى كەلىپ قۇتتىقتاپ, شاپان جاپتى.
قوستاناي
