ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ زەينەتاقى قۇقىقتارى ءالى كۇنگە دەيىن وداق ەلدەرىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ايىرماشىلىقتارعا بايلانىستى بارلىق ەلدە قالىپتاسپاعانىن ەسكە سالدى. كوميسسيا بۇعان دەيىن وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەڭبەككەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارت جوباسىن ماقۇلداعان بولاتىن. سونىمەن قاتار زەينەتاقى الۋ قۇقىعىن انىقتاۋ كەزىندە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا شارت كۇشىنە ەنگەنگە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنادى.
ساراپشىلار بۇل كەلىسىمنىڭ ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ ازاماتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى دەگەن پىكىردە. مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا جۇزدەگەن مىڭ ەڭبەك ميگرانتى زاڭدى نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, رەسەيدە قازاقستاننىڭ 35 مىڭنان استام ازاماتى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا, 2019 جىلعى 1 قاڭتاردا ەلىمىزگە جۇمىسقا ورنالاسۋعا كەلگەن ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 34 619 ازاماتى, ونىڭ ىشىندە ارمەنيانىڭ – 3 121, بەلارۋستىڭ – 1 189, قىرعىزستاننىڭ – 5 493, رەسەيدىڭ 24 816 ازاماتى تىركەلگەن.
كەلىسىم زەينەتاقى جۇيەسى كەز كەلگەن جاعدايدا ەشقانداي وزگەرىسكە ۇشىرامايدى دەگەن تالاپپەن ازىرلەنگەن. دەگەنمەن, ساراپشىلار ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. ءار ەلدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار بولعاندىقتان, ەاەو كوميسسياسى بۇل تاقىرىپقا ءالى قايتا ورالارى انىق.
سوڭعى ونجىلدىقتا ميگراتسيا ينتەگراتسيالىق سيپاتقا يە بولا باستاعانى بايقالادى. وسىعان دەيىن تەك رەسەيگە باعىتتالىپ كەلگەن قازاق ميگراتسياسى قازىر ءارتاراپتانا باستادى. اتالعان كەلىسىمدى ەاەو كولەمىندە رەتتەي الساق, كۇنى ەرتەڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە زاڭداستىرۋ جەڭىل بولاتىن كورىنەدى. ازىرگە سياسى كەپپەگەن كەلىسىم باسقا ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن ءبىزدىڭ ازاماتتارعا وزدەرىنىڭ زەينەتاقى قۇقىقتارىن قالىپتاستىرۋعا, ساقتاۋعا جانە ودان ءارى ىسكە اسىرۋعا قۇقىق بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار.
«زەينەتاقى ەكسپورتى بارلىق ەلدەردىڭ ميگرانتتارىنىڭ قۇقىن تەڭەستىرەدى. قازىر زەينەتكەر-ميگرانتتاردى قابىلداپ العان ەل ونى اش قالدىرمايدى, ەڭ تومەنگى مولشەردەگى زەينەتاقى بەرەدى. ەگەر زەينەتاقى ەكسپورتى جۇزەگە اسسا, رەتسيپيەنت مەملەكەت ازاماتىنا تيەسىلى زەينەتاقىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن تولەۋدى ءوز مىندەتىنە الادى. بۇل – ءادىل جۇيە», دەلىنگەن ەاەو ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ قۇجاتىندا.
رەسەيگە ىڭعايلى قۇجات
جاقىندا رەسەي فەدەراتسياسى 2020-2021 جىلدارى جاڭا كەلىسىم بويىنشا زەينەتاقى قورىنان 166 ميلليون رۋبل تولەنەتىنى, ونىڭ 97 ميلليونى وداقتىڭ وزگە ەلىنە كوشىپ كەتكەن رەسەي ازاماتتارىنا تولەنۋى ءتيىس ەكەنى, تولەمدەر ميگرانتتاردىڭ ەڭبەك وتىلىنە قاراي وسىرىلەتىنى بەلگىلى بولدى. ساراپشىلار بۇل كەلىسىمگە رەسەيدىڭ ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن ايتىپ وتىر. بىلتىر 20 جەلتوقسان كۇنى قول قويىلعان كەلىسىمدە «ازامات ەكونوميكالىق جاعىنان بەلسەندى بولىپ تۇرعان كەزدە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەك ەتتى. ەندى ونىڭ زەينەت جاسىنداعى الاڭسىز ومىرىنە سول مەملەكەت سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس» دەگەن باپ ەنگىزىلسىن دەگەن ۇسىنىس بۇرىن ءجيى ايتىلعان-دى. بۇل ۇسىنىستى تالقىلاۋ كەلەسى باسقوسۋدىڭ تاقىرىبى رەتىندە رەسمي تۇردە بەكىتىلدى.
وسىعان دەيىن ەاەو ەلدەرىندە قازاقستان مەن رەسەي ميگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالىپ كەلگەن بولاتىن. رەسەيدەگى سانكتسيا قىسپاعى دا بۇل پروتسەستى توقتاتا المادى. سەبەبى بۇل ەلگە باعىتتالعان ميگراتسياعا «رەسەي ءومىر سۇرۋگە قولايلى مەملەكەت», دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. 2019 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا رەسەيدىڭ جارتى ميلليونعا جۋىق ازاماتى سىرت ەلدەرگە كوشىپ كەتسا, 1 ملن ادام جۇمىس ىزدەپ كەلىپتى.
وزگە ەلدەردە دە وزەكتى
قازىر ميگرانت-زەينەتكەرلەردىڭ پروبلەماسى تەك ەاەو ەمەس, باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە وزەكتى. ماسەلەن, ەۋروپانىڭ حالقى جىل ساناپ «قارتايىپ» بارادى. بۇل ۇدەرىس حح عاسىردىڭ اياعىنان باستالعان-دى, الداعى ونجىلدىقتاردا بۇل جىلدامداي تۇسەتىن ءتۇرى بار. ەۋروپانىڭ ستاتيستيكالىق ۆەدومستۆوسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ازىرگە حالىقتىڭ ورتاشا جاسى 40-تان اسا قويعان جوق. 2050 جىلعا قاراي ەۋرووداق ازاماتتارىنىڭ ورتاشا جاسى ون جىلعا ۇلعايىپ, 49 جاستى القىمدايدى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ارتۋىنا وراي 65 جاستان اسقان ادامدار سانى ەكى ەسەگە ءوستى. قازىر ەڭبەككە قابىلەتتى 100 ەۋروپالىققا 25 زەينەتكەردەن كەلەدى. 30 جىلدان كەيىن بۇل كورسەتكىش الدەقايدا جوعارىلايدى. ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك باعدارى وزگەرمەگەن جاعدايدا 2050 جىلعا قاراي ءار 100 ادامنىڭ 75 زەينەتكەردى اسىراۋىنا تۋرا كەلەدى.
ساراپشى ەرلان يبراگيم بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل جوبا بۇرىنعى تمد ەلدەرىندە كوپتەن بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. 1992 جىلدىڭ باسىندا ۋكراينانىڭ رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتاردا تۇراتىن ازاماتتارىنا قوسىمشا جاردەماقى تولەۋ تۋرالى تالابى رەسەي تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. تەك بالتىق جاعالاۋىندا تۇراتىن بۇرىنعى سوعىس ارداگەرلەرىنە زەينەتاقى تولەۋ تۋرالى ۇسىنىس زاڭداستىرىلدى. قازىر رەسەي سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان بازالىق زەينەتاقى قورى ەسەبىنەن ءار زەينەتكەرگە 25-28 مىڭ رۋبل تولەپ تۇرادى. بۇل ءۇشىن زەينەتاقى قورىنان جىل سايىن 500 ملن اقش دوللارى تۇراقتى تۇردە بولىنەدى.
«ميگراتسيالىق ساياسات ينتەگراتسيالانا باستادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل پروتسەسس عالامدىق سيپاتقا يە بولىپ, دونور نەمەسە رەتسيپيەنت ەلدەر دەگەن تۇسىنىكتى ميگراتسيالىق ساياساتقا قاتىستى ايتامىز. ازىرگە ورتالىق ازيا ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا دونور ەلدەر قاتارىندا. رەتسيپيەنت ەلدەر ساناتىندا ەۋرووداق, اقش, كانادا بار. ال ەاەو-دا بۇل مىندەتتى قازاقستان مەن رەسەي اتقارىپ وتىر», دەيدى ە.يبراگيم.
ساياساتتانۋشى ءازىمباي عالي زەينەتاقى مىندەتتەمەلەرىن ءوزارا ەسەپكە الۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بىرقاتار الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جەڭىلدىكتەرگە جول اشاتىنىن ايتادى.
«بىرىنشىدەن, بۇل زاڭسىز كوشى-قون پروبلەماسىن ءىشىنارا شەشىپ, سوعان بايلانىستى تۋىنداعان الەۋمەتتىك شيەلەنىستى بولدىرمايدى. ەكىنشىدەن, بۇل رەتسيپيەنت ەلدەردى بىلىكتى كادرلار ءۇشىن تارتىمدى ەتەدى, ياعني بۇل ەلدەردىڭ بيلىگى وزدەرىنە جۇكتەگەن مىندەتتەردىڭ ءبارىن ورىندايدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, كوشى-قوندى زاڭداستىرۋ زەينەتاقى قورلارىنىڭ سالىمىن كوبەيتەدى. مۇنداي جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىعى, ەاەو-نىڭ تمد-داعى ينتەگراتسيالىق وزەك رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتەدى», دەيدى ول.
ءا.عاليدىڭ پايىمداۋىنشا, ەاەو زەينەتاقى كەلىسىمىنە قول قويۋ بۇكىل الەمدە بولىپ جاتقان ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ ءبىر بولىگى. مۇنى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇجاتتامالىق قيىندىعى جوق. وداقتىڭ وزگە مۇشە مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن ميگرانتتارمەن بجزق ارقىلى كەلىسىمشارتقا وتىرسا بولدى. ول ءۇشىن تەك زەينەتاقى كەلىسىمى عانا ەمەس, وسىعان بايلانىستى قولدانىستا جۇرگەن زاڭداردى دا ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ كەرەك. باسقاشا ايتقاندا, ەاەو زەينەتاقى زاڭدارىن ۋنيفيكاتسيالاۋ قاجەت. سول كەزدە ميگرانتتىڭ ايلىق تابىسىنىڭ قانشا پايىزىن قورعا اۋدارۋ ماسەلەسىن زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋگە بولادى.
الماتى
