جالاقى مەن زەينەتاقى وسەتىن جىل
2020 جىلى ەلىمىزدە الەۋمەتتىك سالاعا كوڭىل ءبولۋ ودان ءارى جالعاسا بەرمەك. مەملەكەت بيىل بىرقاتار سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن, قاريالاردىڭ زەينەتاقىسىن وسىرۋگە بەكىنگەن-ءدى. ماسەلەن, 2020 جىلدان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا وسەدى. بۇل – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەل حالقىنا ارناعان جولداۋىنداعى تاپسىرمالاردىڭ جۇزەگە اسا باستاعانىنىڭ كورىنىسى. پرەزيدەنت 2019 جىلى تامىز كونفەرەنتسياسىندا الداعى ءتورت جىلدا مۇعالىمدەر جالاقىسى ەكى ەسە وسەتىنىن ايتقان بولاتىن. وسىلايشا ۇستازداردىڭ ەڭبەكاقىسى جىل سايىن 25 پايىزعا ءوسىپ وتىرماق. سول ۋادەنىڭ ورىندالا باستايتىن ۋاقىتى دا كەلىپ جەتكەن جايى بار. ال ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەردىڭ 500 مىڭعا جۋىق ەكەنىن ەسكەرسەك, مەملەكەتتىڭ اتالعان باستاماسى تالاي وتباسىنىڭ تابىسىن ارتتىرارى ءسوزسىز. ودان بولەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, ماگيستر دارەجەسى بار مامانداردىڭ جالاقىسىنا 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ۇستەمە قوسىلادى. بۇل دەگەنىڭىز شامامەن 26 مىڭنان استام تەڭگە. ويتكەنى 2020 جىلى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرى 2651 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى.
سونىمەن قاتار مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 2020 جىلدان باستاپ بۇرىنعىعا قاراعاندا 35-تەن 50 پايىز ارتىق جالاقى الادى. بۇل سالانىڭ قىزمەتكەرلەرى شامامەن 35 مىڭعا جۋىق. ال الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 30-دان 60 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەدى. بۇل دەگەنىڭىز – شامامەن 25 مىڭ ادام. 2020 جىلى دارىگەرلەر مەن مەيىربيكەلەردىڭ دە جالاقىسى وسەدى. ەسەپ-قيساپ جاساعان ماماندار ولاردىڭ العاشقىلارىنىڭ جالاقىسى 30, سوڭعىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسى 20 پايىزعا وسەتىنىن العا تارتىپ وتىر.
ايتپاقشى, 2020 جىلى زەينەتاقى دا وسەدى. مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى 5 پايىزعا كوبەيىپ, 16 مىڭ 839 تەڭگەگە جەتەدى دە ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى 38 مىڭ 636 تەڭگە بولماق. ءسويتىپ ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى 40 مىڭ تەڭگەگە جاقىندايدى. بۇل ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن ءبىرشاما كوپ ءارى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىنە دە جاقىندايدى. ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى 2020 جىلى 31 مىڭ 183 تەڭگە بولىپ بەلگىلەنسە, ەڭ از جالاقى 42 مىڭ 500 تەڭگە بولادى.
سونىمەن قاتار 2020 جىلدان باستاپ ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىلارى دا وسەدى. وسكەندە دە بىردەن 25 پايىزعا كوتەرىلەيىن دەپ تۇر. وسىلايشا باكالاۆردا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتىڭ شاكىرتاقىسى 26 مىڭ 186 تەڭگەگە جەتسە, ماگيستراتۋرادا وقيتىندار 66 مىڭ 913, دوكتورانتتار 102 مىڭ 498 تەڭگە شاكىرتاقى الاتىن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا كىرگەن جىل ءبىراز ازاماتتىڭ تابىسىن كوبەيتەتىن ءتۇرى بار.
جاردەماقى بەرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى مە
2019 جىلدىڭ اقپانىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كولەمىن ارتتىرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ءسويتىپ بۇقارا «21 مىڭ» دەپ اتاپ كەتكەن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ جاڭا ۇلگىسىن ۇسىنۋ ءىسى باستالعان. ەندى كوپ بالالى وتباسىلار مەن انالارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى ەنگىزىلىپ وتىر. ءسويتىپ 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدەگى بارلىق كوپ بالالى وتباسىلارعا مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەنەتىن بولدى. بۇل جاردەماقى وتباسى تابىسىنا قاراماستان بەرىلەدى. ەرەجە بويىنشا كامەلەتكە تولماعان ءتورت جانە ودان كوپ نەمەسە 23 جاسقا دەيىنگى كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنتتەرى بار كوپ بالالى وتباسىلارعا الگى جاردەماقى بەرىلەدى. ءتورت بالاسى بار وتباسىلارعا اي سايىن 42 مىڭ 496, بەس بالالى وتباسىعا 53 مىڭ 127, التى بالالى وتباسىعا 63 مىڭ 757 تەڭگە بەرىلەدى. جەتى جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلار اي سايىن مەملەكەتتەن 74 مىڭ 388 تەڭگە جاردەماقى الىپ تۇراتىن بولدى. ال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بيىلدان باستاپ التى نەمەسە ون ەكى ايعا ەمەس, ءار توقسان ءۇشىن تاعايىندالادى. ءارى بۇل ەرەجە جالقاۋلاردىڭ ءوزىن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر ەتۋى بەك مۇمكىن. ويتكەنى وتباسىنىڭ ەڭبەككە جارامدى مۇشەسى مەملەكەت ۇسىنعان جۇمىستان باس تارتسا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الگى وتباسىعا بەرىلمەيتىن بولدى. ودان بولەك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا ارنايى الەۋمەتتىك پاكەت بەرىلەدى. «كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك پاكەت» دەپ اتالاتىن وسىناۋ جيىنتىققا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ ازىق-ت ۇلىگى مەن گيگيەنالىق قۇرالدارى, مەكتەپتە وقيتىندارعا تەگىن ىستىق تاماق, مەكتەپ فورماسى مەن قۇرال-جابدىقتار بەرۋ, مەكتەپكە بارىپ-كەلۋ ءۇشىن جول شىعىندارىن وتەۋ ءتارىزدى جەڭىلدىكتەر ەنگەن. ياعني مەملەكەت بۇقارانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتىر. «بالىق تا, قارماق تا بەرىپ» وتىرعان جايى بار.
ءبارى قاڭتاردان باستالادى...
ەلىمىزدە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى مۇگەدەك جاندار ءۇشىن بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى دە ارتتى. ءسويتىپ ءتۇرلى توپتارعا كىرەتىن ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتارعا 32 مىڭ 431 تەڭگەدەن 59 مىڭ 872 تەڭگەگە دەيىن جاردەماقى تولەنەدى. ال اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاندارعا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 26 مىڭ 818 تەڭگەدەن 65 مىڭ 797 تەڭگە ارالىعىنداعى سومانى قۇرايدى. ال تۇل جەتىم قالعان ازاماتتاردىڭ ارقايسىسىنا تولەنەتىن جاردەماقى 36 مىڭ 796 تەڭگەگە جەتتى. الايدا مۇنداي جاردەماقىنى ەسەپتەۋدىڭ دە وزىندىك ءتارتىبى بار. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بۇل تۇرىندە دە «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» ءپرينتسيپى جۇرمەيدى.
اەك كولەمىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بيىل دۇنيەگە كەلگەن ءار ءسابي ءۇشىن بەرىلەتىن ءبىر رەتتىك جاردەماقى مولشەرى دە وزگەردى. ءسويتىپ 2020 جىلدان باستاپ تۇڭعىش بالا مەن ەكىنشى, ءۇشىنشى سابيلەر ءۇشىن بەرىلەتىن تولەم كولەمى 38 اەك-كە جەتىپ, شامامەن 100 مىڭ تەڭگەدەن استى. ال ءتورتىنشى بالا دۇنيەگە كەلگەندە بەرىلەتىن جاردەماقى 167 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتىپ وتىر. ارينە بۇل قارجى «انا كاپيتالى» بولىپ سانالمايدى, بىراق مەملەكەتتىڭ انالار مەن سابيلەردى قولداۋىنىڭ ءبىر ءتاسىلى. ودان بولەك مەملەكەت جۇمىس ىستەمەيتىن انالاردىڭ بالا قاراعانى ءۇشىن بەرەتىن قارجىسىن دا ەسەپتەپ قويىپتى. تۇڭعىش بالاسىن باعىپ-قاعىپ وتىرعان اناعا ءبىر جىلعا دەيىن 15 مىڭنان استام, ەكىنشى بالاسىن دۇنيەگە اكەلگەن اناعا 18 مىڭ, ءۇشىنشى ءسابي ءۇشىن 20 مىڭ, ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالانى ومىرگە اكەلگەن انالار ءۇشىن 23 مىڭ تەڭگە اي سايىن بەرىلەدى. بۇل قارجىنى جۇمىس ىستەمەيتىن انالارعا تەك ءبىر جىل بويى بەرۋ عانا كوزدەلگەن.
قىسقاسى, مەملەكەت بالا كۇتىمىنە, بالا سانىنا بايلانىستى وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرا بەرمەك. سونداي-اق بيىل ەڭبەك قاتىناستارىنا, سونىڭ ىشىندە جۇمىسقا قابىلەتسىز بولىپ قالعاندارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى دە وزگەردى.
ساقتاندىرۋ مەديتسيناعا دا جەتتى
ەندىگى اڭگىمەنىڭ بۇقارانىڭ قالتاسى مەن قورجىنىنا تىكەلەي قاتىسى جوق. بىراق ءبارىبىر الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاتىسى بار اقپاراتتار. ايتالىق, 2020 جىلدان باستاپ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جۇيە حالىقتىڭ 94 پايىزىن قامتيتىنى تۋرالى بولجام بار. بۇل جۇيەگە قاتىسۋشى ازامات قورعا ۇنەمى قارجى اۋدارىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل قارجىنىڭ 1 پايىزى جۇمىسشىنىڭ ەڭبەكاقىسىنان, 2 پايىزى جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەكاقى قورىنان اۋدارىلادى. ال شارۋا قوجالىقتارى, جەكە كاسىپكەرلەر جانە وزگە دە جەكە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر تومەنگى جالاقى مولشەرىنىڭ 1,4 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن 5 پايىز كولەمىندە قارجى اۋدارۋى كەرەك. ازاماتتىق قۇقىقتىق كەلىسىمشارت ارقىلى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر تابىسىنىڭ 1 پايىزىن قورعا اۋدارۋعا مىندەتتى. ال مەملەكەت 15 ساناتقا كىرەتىن ازاماتتار ءۇشىن قورعا قارجىنى ءوزى اۋدارادى. ءسويتىپ مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا جينالعان قارجىنى كەيىن باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعاندا قولدانۋدىڭ, ءتىپتى قىمبات ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋادى. ارينە تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن بەلگىلى ءبىر مولشەرى ساقتالادى, بىراق ءبارىبىر 2020 جىلدان باستاپ «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدەۋدى» مەڭگەرەتىن ءتۇرىمىز بار.
تاعى ءبىراز جاڭالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا بولماق. اتاپ ايتقاندا جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى سالاعا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇمىسىن باستادى. سول باعدارلاماعا سايكەس ءار مەكتەپتى جان باسىنا شاققاندا قارجىلاندىرۋ ەنگىزىلمەك. سونىمەن قاتار 2020 جىلى ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتى بەينەباقىلاۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. ءارى 2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ ەلىمىزدە بىردە-ءبىر مەكتەپتىڭ وقۋشىسى دالاداعى دارەتحانانى قولدانبايتىن بولادى. وعان دەيىن دارەتحاناسى سىرتتا ورنالاسقان 2514 مەكتەپتىڭ ماسەلەسى شەشىلمەك. مۇنى ۆيتسە-پرەمەر بەردىبەك ساپارباەۆ ايتقان ەدى. ارينە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ مازمۇنىنا قاتىستى ءتۇرلى جاڭالىقتار بولۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋدى تاپسىرعانىن ەسكەرسەك, بيىل دا ءبىراز ۋنيۆەرسيتەت جابىلىپ, تاعى ءبىرازىنىڭ باسقارۋ ۇلگىسى وزگەرۋى مۇمكىن. بىراق مەكتەپتەرگە قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ءالىپبيىن ەنگىزۋ 2020 جىلى جۇزەگە اسا قويمايدى. جاڭا ءالىپبيدى پىسىقتاپ, ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. مۇنى سالاعا جاۋاپتى مينيسترلىكتەگىلەر جاقسى بىلەدى.
