ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى مەملەكەتتى السىرەتۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلمەۋى كەرەك. ەكەۋىنىڭ دە تەر توگىپ, بەلسەندى تۇردە ارالاساتىن تۇستارى مەن سالالارى جەتىپ ارتىلادى. مەملەكەتتىڭ قولى جەتپەي جاتقان الۋان ءتۇرلى الەۋمەتتىك سالا كەڭىستىگى ازاماتتىق قوعامنىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. بۇعان مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ كورسەتىلگەن جاعدايدا, ودان ەكى جاق تا ۇتپاسا, ەشبىر ۇتىلماس ەدى. قايتا ازاماتتىق سەكتوردىڭ بەلسەندىلىگى ەسەبىنەن مەملەكەتتىڭ قولى ۇزارار ەدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قوعام الدىندا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىنە توقتالساق, وندا ساياسات تەك بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى ەمەس, ساياسي-كوپشىلىك كەڭىستىككە ەندىگى جەردە ازاماتتىق قوعامنىڭ دا تولىققاندى كىرىسەتىن كەزەڭىنىڭ كەلگەندىگىن تۇسىنۋگە بولاتىن سياقتى.
ءبىز دەموكراتيالىق جاڭعىرتۋعا باعىت ۇستاپ, وعان باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. ەندەشە ازاماتتىق قوعام نەعۇرلىم جاقسى دامىعاندا عانا دەموكراتيا سوعۇرلىم جەتىلە تۇسەدى دەگەن تۇسىنىكتى سانامىزعا قۇيىپ, كوكىرەگىمىزگە ۇيالاتا بەرگەنىمىز ابزال. راسىندا دا, قازىر ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ىقپالى مەن مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسۋداعى ۇلەس سالماعى بۇرىنعىعا قاراعاندا ارتىپ كەلەدى. بيلىك ورگاندارى ءوز جۇمىستارىندا تۋىنداعان شيەلەنىستىك جاعدايلاردى بىرلەسىپ شەشۋ ماقساتىندا سەرىكتەستىكتىڭ الەۋمەتتىك جانە باسقارۋشىلىق تۇرلەرىن كەڭىنەن قولدانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. قوعامدىق بايلانىستىڭ دامۋىنا كوممۋنيكاتسيالىق كەڭىستىكتىڭ كەڭەيۋى, اقپاراتتىق الماسۋ, اشىقتىق دەڭگەيىنىڭ ءبىرشاما ءوسۋى ىقپال ەتكەنى دە تۇسىنىكتى. اقپاراتتىق سالا جەلىلىك سيپات الدى, بيلىك ورگاندارى مەن تۇرعىندار اراسىنداعى كەرى بايلانىستىڭ ءتۇرى وزگەردى. ول بارىنشا ەكىجاقتى ۇردىسكە اينالىپ كەلەدى. بىراق ەڭ باستىسى بۇل ديالوگ فورمالدى تۇردە عانا كەڭەيىپ قويماي, قاجەتتى جانە ناقتى الەۋمەتتىك ناتيجە بەرەتىندەي بولۋى كەرەك. سوندا عانا ول, جوعارىدا ايتىلعانداي, باسقارۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتارىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ول ءۇشىن مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا تولىق تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋگە تالپىنۋ كەرەك. الايدا, عالىمداردىڭ پىكىرلەرى بويىنشا, ول ازىرشە مۇمكىن ەمەس. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرى كوممۋنيكاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ شەكتەۋلىلىگىندە جاتىر. تولىق تۇسىنىستىككە جەتۋ ءۇشىن ماقساتتى تۇردە قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ەكى جاقتىڭ كوزقاراستارى مەن مۇددەلەرىن ۇيلەستىرە ءبىلۋ كەرەك. بىراق بيلىك قۇرىلىمدارى مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى اراسىنداعى اقپاراتتىق الماسۋ ولاردىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلىپ, ويلاعاندارىنان شىعا بەرمەيدى. بيلىكتىڭ ءىس-ارەكەتتەرى قوعام تاراپىنان سايكەسىنشە قابىلدانباي جاتادى. بيلىك كوپ جاعدايدا ادامدارمەن ديالوگقا بارعىسى كەلمەيدى, ولارمەن سويلەسە دە المايدى, تىپتەن سويلەسۋدەن قورقادى دا. حالىققا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ءمانى مەن ماقساتىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋ قولىنان كەلە بەرمەيدى جانە ونىڭ شەشىمدەردىڭ جوندىلىگى مەن قاجەتتىلىگىنە ادامداردىڭ كوزىن جەتكىزۋگە ورەسى جەتپەي جاتادى, ولاردىڭ سۇراقتارىنا دا جاۋاپ بەرە المايدى. كەيدە اتالعان ديالوگتار ساياسي ساۋىق, تەلەسايىس سياقتى ادەتتەگى ارەكەتتەرگە اينالىپ كەتىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل قارىم-قاتىناستار باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلگەندىكتەن ول فورمالدانىپ, بيۋروكراتيالانىپ, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق باستاۋىنان ايىرىلادى. ازاماتتىق قوعام ءىس جۇزىندە جوعارىدان تومەن قاراي قۇرىلعان مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنە كىرىكتىرىلە تۇسۋدە. اۋەلى ءمانيپۋلياتيۆتى تەحنولوگيالار ارقىلى الەۋمەتتىڭ ساياسي ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلارعا قاتىستى پىكىرلەرىن وزگەرتۋگە كۇش سالۋى ادامدار اراسىنداعى كونسترۋكتيۆتى قارىم-قاتىناستىڭ قالىپتاسۋىنا كەدەرگى بولىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىستىككە نۇقسان كەلتىرەدى. ناتيجەسىندە, ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان بايلانىستىڭ ورنىنا ءتۇرى جاعىنان ديالوگ, ال شىن مانىندە بيلىكتىڭ مونولوگى پايدا بولادى. بۇل تاسىلدەر بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا ات توبەلىندەي الەۋمەتتىك توپتار, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن اۋقاتتىلاردىڭ مۇددەلەرىنىڭ كوپشىلىكتىڭ پىكىرى رەتىندە بەرىلىپ, ەلىكتەۋ نەمەسە الداۋعا دەيىن اكەلىپ سوعۋدا. ونىڭ ۇستىنە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا قاراماستان مەملەكەتتىك بيلىك ءوزىن «تولىققاندى», جابىق جانە تۇرعىنداردان مۇلدەم تاۋەلسىز كۇش رەتىندە سەزىنە باستادى.
تۋىنداعان تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ەكى جاقتىڭ مۇددەلەرى مەن كۇشتەرىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك باسقارۋ ساتىسى شەڭبەرىندە جانە سانالى ازاماتتىق ىمىراعا كەلۋ, جاڭا «قوعامدىق كەلىسىمشارت» نەگىزىندە بىرىكتىرۋدەن ىزدەۋ كەرەك سياقتى. وسى كۇنگە دەيىن مىنا ءبىر اقيقاتتى ءتۇسىنۋ قيىنعا سوعىپ ءجۇر. ونى كەزىندە ف.فۋكۋيامانىڭ كەڭەس وكىمەتى جايلى ايتقان مىنا سوزدەرىمەن جەتكىزىپ كورەيىن: «كسرو جاعىمسىز سەزىمدەردى بىلدىرەتىن زاڭدى جولدىڭ بولماۋىنان زارداپ شەكتى. سوندىقتان ولار قوردالانىپ جينالا بەردى». سول زاڭدى تەتىك قازىرگى زامانعى كوممۋنيكاتيۆتىك كەڭىستىك ەمەس پە ەكەن؟ وسى ارقىلى عانا ازاماتتاردىڭ بيلىكتىڭ جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋ ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ولاردىڭ قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى ارالاسۋىن ىنتالاندىرۋعا بولار ەدى. ءتيىمدى ساياسي ديالوگ ورناتۋدىڭ نەگىزىندە عانا قوعامنىڭ مەملەكەتكە, بيلىككە دەگەن سەنىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. ونى تىپتەن تاعدىرشەشتى دەۋگە دە تۇرارلىق. قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگ XXI عاسىردىڭ جاڭا پاراديگماسى. سوندىقتان فيلوسوف عالىمدار مەن مادەنيەتتانۋشىلار بۇگىندە ادامزاتقا ديالوگ امىرىندە بولۋدى جازىپ وتىر, ياعني ديالوگ ومىرلىك قاجەتتىلىك, وعان بارۋعا ءماجبۇرمىز دەگەن پايىمداۋلار ايتۋدا.
قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتۋ, ونى دەموكراتيالاندىرۋ, ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋ, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى ءبارىبىر ادىلەتتىلىك ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. ويتكەنى ەجەلگى گرەكيانىڭ اقىنى پيندار «مەملەكەتتىڭ مىزعىماس نەگىزى – ادىلەتتىلىك» ەكەندىگىنە كوڭىل اۋدارعان. قوعامنىڭ دامۋىنا كەسىرىن تيگىزىپ, مەملەكەتتىڭ نەگىزىن شاياتىن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى يتاليالىق سۋرەتشى, عالىم, جازۋشى لەوناردو دا ۆينچي «جاماندىقتى جازالاماعان ادام ونىڭ جاسالۋىنا جاردەمدەسەدى» دەسە, ريم فيلوسوفى, اقىن جانە مەملەكەت قايراتكەرى لۋتسي اننەي سەنەكا «قىلمىستىلاردى اياعان ادال ادامدارعا زيان كەلتىرەدى», دەگەن ەكەن. ومىردە كەزدەسەتىن بۇل قۇبىلىستار ادىلەتتىلىكتىڭ اۋىلىن الىستاتىپ, كەرىسىنشە, ادىلەتسىزدىكتى ودان بەتەر ۋشىقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
سوندىقتان ق.توقاەۆ ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنان كورىپ وتىر. الدا تۇرعان مەجەگە جەتۋىمىزدىڭ شارتتارىنىڭ ءبىرى – «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ بولماق. مۇنىڭ جوعارىدا پرەزيدەنت كورسەتىپ وتىرعان فورمۋلانىڭ ءۇش ەلەمەنتىنە دە تىكەلەي قاتىسى بار. دەگەنمەن ونىڭ ۇشىنشىسىنە – ۇكىمەتكە قاتىسى باسىمىراق پا دەيمىن. ويتكەنى ول الدىڭعى ەكەۋىنە دە ەسەپ بەرەدى, جاۋاپتى. ال ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ۇكىمەت ەلدەگى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورگەن, ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ, ەسەبىن العان جەرگىلىكتى جانە ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ياعني, بۇل كەرى بايلانىسسىز مۇمكىن ەمەس دەگەن ءسوز.
بۇل قالىپتاسىپ, كوپتەن بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان جۇيە بولعانىمەن دە, ءتيىمسىز بولىپ تۇر. ويتكەنى وندا, وكىنىشكە قاراي, ماكروكورسەتكىشتەر, ابسوليۋتتىك ساندىق دەرەكتەر مەن سۋبەكتيۆتىك سيپات ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى. وندا ناقتى ناتيجەلەر مەن ساپالىق كورسەتكىشتەر ەسكەرىلمەيدى. سوندىقتان جاھاندىق زاماندا مۇنىڭ ازدىق ەتەتىندىگىن, تىپتەن جارامايتىندىعىن مەملەكەت باسشىسى جاقسى ءبىلىپ وتىر. ءبىزدى ەڭ الدىمەن ونداي كورسەتكىشتەردىڭ قوعامدىق پىكىرمەن جاناسپاي, وعان كەرەعار بولىپ جاتۋىنىڭ سەبەبى مەن قوعامدىق-ساياسي سالدارلارى الاڭداتۋى كەرەك سياقتى. ونىڭ ەندىگى جەردە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا, ونى بەلسەندىرۋگە كوڭىل ءبولىپ, حالىقپەن ءتيىمدى, ناقتى ناتيجەگە باعدارلانعان كەرى بايلانىس ورناتۋدى ماقسات ەتىپ قويۋعا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىرعاندىعى دا وسىدان. سوندىقتان ق.توقاەۆ: «قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نازار اۋدارۋ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى سانالادى», دەيدى. قۇر ايتىپ قويماي, ول وسى باعىتتا جۇمىستى قالاي ىستەۋ كەرەكتىگىنىڭ زاماناۋي ۇلگىسىن كورسەتىپ تە ءجۇر. قوعام نازارىنا ىلىنگەن وقيعالارعا جەدەل تۇردە كوڭىل اۋدارىپ, ءوز ويىن ءبىلدىرىپ, كوزقاراسىن ايتىپ, ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىپ, مۇنداي جاعدايدا قوعام تاراپىنان «التىن ساعات» ەرەجەسىنە سايكەس ەرەكشە دەگبىرسىزدىكپەن كۇتىلەتىن ۋاقىت ىشىندە قوعامدىق پىكىرگە وڭ ىقپال ەتۋ باعىتىنداعى قادامدارىن جاساپ ۇلگەرۋدە. سىندارلى قوعامدىق ديالوگ دەگەنىمىز, مىنە, وسى بولار. قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى وسىنداي قادامداردان باستالىپ, قالاناتىن بولار, ءسىرا. بۇل – ەكى جاقتى ۇدەرىس. ونىڭ ءتيىمدى ۇردىسكە اينالۋى تاعى دا وسى بيلىك پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ەنشىسىندە, ءبىر-بىرىنە قاراي جاساعان ءوزارا ءتيىمدى جانە حالىق ءۇشىن, وتانىمىز ءۇشىن, ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان ءتيىمدى دە ناتيجەلى قادامدارعا, ولاردىڭ ىزگى نيەتتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق.
قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسىندە ەستۋ ارقىلى ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ وتە ەرەكشە دامۋىنا ءمان بەرىلەدى. سوندىقتان بالانىڭ «قۇلاعى تۇرىك بولسىن» دەپ ىرىمداپ, ەت اسقاندا قويدىڭ قۇلاعىن بالاعا بەرگەن. وسىلاي بالانى جاستايىنان ءار نارسەدەن حاباردار بولىپ جۇرۋگە تاربيەلەپ, ونىڭ ەنجارلىق, نەمقۇرايدىلىق پەن مارعاۋلىقتان اۋلاق بولۋىنا نيەت ءبىلدىرىپ, ءۇمىت ارتىپ وتىرعان. ال قۇلاقتىڭ قىزارىپ, قىزعانىندا قازاقتا بىرەۋلەر مەنى سىرتتاي ءسوز قىلىپ جاتىر دەگەن جورۋ ءجيى كەزدەسەدى. سول سياقتى قۇلاق استى, قۇلاعى ەلەڭ ەتتى, قۇلاعىن ءتۇردى, قۇلاعىنا كىردى, قۇلاعىنا كىرمەدى, قۇلاعىنان اعىپ كەتتى, اقپا قۇلاق دەگەن تۇسىنىكتەر دە بار. الەۋمەتتىك ورتادا قۇلاققا جىلى ءتيدى, قۇلاعىنا جاقتى, قۇلاعىنا تۇرپىدەي ءتيدى, قۇلاق ەتىن جەدى, قۇلاعى تىنىش, قۇلاعى شالدى, قۇلاق قاعىس ەتۋ, قۇلاعى تاس ءبىتىپ قالدى, ەستىر قۇلاققا ۇيات, قۇلاعى ۇيرەندى, ۇزىن قۇلاق, قۇيما قۇلاق سياقتى ۇعىمدار دا بارشىلىق.
ەندەشە جاراتۋشى ءبىزدى قۇلاعىنا ءسوز كىرمەيتىن, ول قۇلاعىنان اعىپ كەتەتىن اقپا قۇلاقتاردان, قۇلاقتارى تاس ءبىتىپ قالعان تاس كەرەڭدەردەن, حالىقتىڭ ءسوزىن ەستىگىسى كەلمەي تەك ءوز قۇلاعىنىڭ تىنىشتىعىن ويلايتىنداردان ساقتاعاي. ونىڭ ورنىنا ەلدىڭ مۇقتاجىنا قۇلاق اسقان, قۇلاعى ەلەڭدەپ, سوعان قۇلاعىن تۇرە جۇرەتىن قۇيما قۇلاقتاردى كوپ قىلسىن. قوعامدا شەشىمىن تابا الماي جاتقان, حالىقتىڭ جانىنا باتاتىن نارسەلەردى ءتۇسىنىپ, قابىلدايتىن, ەستىگەنىن كوكەيىنە ءتۇيىپ, سونى قۇلاققاعىس ەتىپ ماسەلە رەتىندە كوتەرىپ, ونىڭ شەشىمىن ىزدەپ جۇرەتىندەردىڭ قاتارى ءوسسىن دەيىك.
ماعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى بالانىڭ «قۇلاعى تۇرىك بولسىن» دەپ ىرىمداپ, بالاعا قويدىڭ قۇلاعىن بەرگەندى ەلەستەتەدى. ول – جاقسى ىرىم. ەڭ بولماسا ءوز حالقىنا قىزمەت ىستەيمىن دەيتىن كەلەر جاس بۋىن قۇلاق جەپ, سايدىڭ تاسىنداي بولىپ ءوسسىن, حالقىنا جاقىن بولسىن, حالقىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىن ماڭگىلىك ەتسىن دەگەن ءۇمىتىمىز بار! بالكىم, سوندا عانا XI عاسىرداعى اقىن, ويشىل, عالىم جانە مەملەكەت قايراتكەرى ءجۇسىپ بالاساعۇن ايتقان مەملەكەت قايراتكەرلەرى دۇنيەگە كەلەر:
قالىڭ ەلدىڭ قاراپايىم جۇرەگى,
سونى بىلسەڭ, سياپاتىڭ جۇرەدى...
جاي حالىقسىز بولمايدى ءىس تە, ەشتەمە –
جايلاپ سويلەس, ءجونسىز بيلەپ توستەمە.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
عىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
