ەسكە سالا كەتەيىك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەاەو-دا كونترافاكت ونىممەن كۇرەسۋ ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىن تاڭبالاۋ جۇيەسىن 2014 جىلى ۇسىنعان بولاتىن. ەاەو ەلدەرىمەن جانە باسقا دا ەلدەرمەن ءوزارا ساۋدا كەزىندە ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرا بەرۋدى, ونىڭ ىشىندە ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ەاەو ەلدەرىنىڭ كەدەندىك ورگاندارىنا بەرگەن شوت-فاكتۋرالار تۋرالى مالىمەتتەردى بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ءۇمىت باسىم بولعان. سول جىلى كەدەن وداعى اياسىندا تاۋار قاپتاماسىنا ارنايى ەلەكتروندى كود سالۋ تۋرالى ۇسىنىس تا قولداۋ تاپقان. قازىر ەاەو ەلدەرىندە تەمەكى ءونىمى ءوندىرىسى, تەرى بۇيىمدارى مەن اياق-كيىم شىعارۋ, فارماتسەۆتيكا سىندى سالالاردا تسيفرلى تاڭبالاۋ قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزىلىپ جاتىر. رف ونەركاسىپ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ ءتىزىمى جاقىندا اۆتوكولىك شيناسى, پارفيۋمەريا جانە ءسۇت ونىمدەرى سىندى نومەنكلاتۋرالارمەن تولىقتى. رەسەي 2024 جىلعا دەيىن تاۋارلاردىڭ بارلىعىن تسيفرلى تاڭبالاۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قازاقستان ازىرگە رەسەيدە بۇل قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن سىرتتاي باقىلاۋعا كەلىسكەن بولاتىن. ەگەر مۇنداي فورماتتىڭ ارتىقشىلىعى, وسى تاۋارلارعا تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدىڭ پايداسى انىق سەزىلسە, ىشكى زاڭنامالارىمىزعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇل تۋرالى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى جانەل كۇشىكوۆا: ء«بىز əزىرشە رەسەيدە وسى «پيلوت» قالاي وتەدى, مۇنداي تاڭبالاۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن باقىلاي تۇرامىز دەپ كەلىستىك. ەگەر مۇنداي فورماتتىڭ ارتىقشىلىعىن, وسى تاۋارلارعا تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدىڭ پايداسىن تۇسىنسەك, وندا ىشكى زاڭنامالارىمىزعا سəيكەس وعان قوسىلامىز. قابىلدانعان شەشىم بىزگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن-ءدى.
قازاقستان زاڭ جوباسىن راتيفيكاتسيالادى جانە وسى جوبالارعا ءىشىنارا قوسىلدى. ازىرگە ەلدە قانداي ونىمدەردى تاڭبالاۋ كەرەكتىگىن كورسەتەتىن قورىتىندى ءتىزىم ۇكىمەت دەڭگەيىندە تالقىلانىپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, جوبانى تالقىلاۋعا قىزۋ كىرىسىپ كەتكەن ۇكىمەت قازاقستان مەن رەسەيدەگى ءبىر كودتىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسا ەسەپتەگەندەگى باعا ايىرماشىلىقتارىنا نازار اۋدارماي وتىر. قاناتقاقتى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ مەرزىمى 2016 جىلى اياقتالۋى ءتيىس بولاتىن. بىراق بۇل بەلگىسىز سەبەپپەن 2018 جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان. وتكەن جىلى اياقتالۋى ءتيىس جوبا بيىل دا جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ جالعاسۋىنا ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر كەلىسىم بەرگەن.
ەندى تاۋاردىڭ نەگە قىمباتتايتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسايىق. رەسەيدە ءبىر كودتىڭ قۇنى قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسا ەسەپتەمەگەندە 50 تيىندى قۇرايدى. قازاقستاندا كودتاردىڭ باعاسى قانشا تۇراتىنى ءالى بەلگىسىز. بيزنەسمەندەردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ءبىر كود ءبىزدىڭ ەلدە كۋرس باعامى بويىنشا 3 تەڭگە تۇراتىن بولسا, تاۋار 10 پايىزعا قىمباتتاپ شىعا كەلەدى. مۇنداي سايكەسسىزدىكتەر ەاەو شەڭبەرىندەگى ساۋدا اينالىمىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
رەسەيلىك ساراپشى اندرەي كۋحارەنكونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, رەسەيدە تاۋارلاردى تاڭبالاۋعا بايلانىستى ورتاق كوزقاراس قالىپتاسقان جوق. ء«بىز دايىنبىز دەپ مالىمدەگەن كوپتەگەن كومپانيالار ءىس جۇزىندە جوبانى ورىنداۋعا كىرىسكەن جوق. رەسمي بيلىك پەن رەسمي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇسىنعان اقپاراتتارداعى دەرەكتەر شىندىققا جاناسپايدى. ونىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا ەشكىم ىقىلاس تانىتىپ وتىرعان جوق», دەيدى ا.كۋحارەنكو.
تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ كوزقاراسى بويىنشا تاۋارلاردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان قۇرال رەتىندە مىندەتتى تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ ءتيىمسىز. ولاردىڭ تۇسىنىگىنشە, اقىلى تسيفرلى كودتى جاپسىرۋعا مىندەتتى تاۋارلاردىڭ تىزىمىنە قاراپ-اق بۇل جەردە لوببي جاساۋشىلار ميلليونداعان تۇتىنۋشىلاردىڭ كۇندەلىكتى ساتىپ الۋىنان تابىس كورگىسى كەلەدى.
قازاقستاننىڭ بيزنەس وكىلدەرى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن مىندەتتى تۇردە تسيفرلى تاڭبالاۋ تۋرالى باستامانىڭ قابىلدانۋىنا قارسى شىعىپ وتىر. سەبەبى ەسەپ ايىرىسۋ كەزىندە تىركەۋ نەمەسە مالىمەت بەرۋ فۋنكتسياسى بار باقىلاۋ-كاسسالىق اپپاراتتار ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ وتەماقى بەرەتىنى جانە ونىڭ تەتىكتەرى دە بەلگىلى. تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ ءۇشىن وندىرۋشىلەر ونەركاسىپتىك پرينتەر مەن سەرۆەر ساتىپ الىپ, ورناتادى جانە قورعالعان بايلانىس ارنالارىن قولدانادى. قازاقستان تاڭبالاۋدى جاپسىراتىن جابدىقتى شىعارمايدى. جانە شىعارۋعا قۇقى جوق.
رەسپۋبليكالىق ءسۇت وداعىنىڭ وڭتۇستىك وڭىردەگى وكىلى دىنمۇحامەد ايساۋىتوۆ تاۋارلاردى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋدىڭ بۇكىل تىزبەگىندە قاتىسۋشىلاردىڭ كوتەرەتىن وراسان زور شىعىنىن كورسەتىپ بەردى. ء«سۇت ونىمىنە جاپسىرىلاتىن باقىلاۋ-سايكەستەندىرۋ تاڭباسىنىڭ ءبىر كود داناسى 3 تەڭگە تۇراتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, وعان جۇمسالاتىن شىعىن جىل سايىن 3 ملرد تەڭگەدەن اسپاق. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, تاڭبالاۋدى جاپسىراتىن جابدىقتى ءبىزدىڭ ەل شىعارمايدى. ونى ساتىپ الۋ شىعىنى دا شوب-تىڭ مۇمكىندىگى ارقىلى وندىرىلمەك. دەمەك ءبىز باسقالاردىڭ ەكونوميكاسىن ءوز اقشامىز ارقىلى دەمەۋگە ءماجبۇر بولامىز», دەيدى ول.
د.ايساۋىتوۆتىڭ ءسوزىن ىشىمدىكسىز شىرىن مەن سۋسىن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءاليا مامىتباەۆا دا قوستادى. ماسەلەن, ساراپشىلاردىڭ الدىن الا ەسەپتەۋى بويىنشا جابدىق پەن باعدارلامالىق جابدىقتامانىڭ باعدارلانعان باعاسىنا نازار اۋدارايىق: 5 جانە ودان كوپ وندىرىستىك جەلىسى بار ءىرى ءوندىرۋشى ءۇشىن 128,4 – 428,4 ملن تەڭگە; 2-3 وندىرىستىك جەلىسى بار ورتا ءوندىرۋشى ءۇشىن 51,6 – 171,6 ملن تەڭگە; جىلىنا 10-20 مىڭ بىرلىك ءونىم شىعاراتىن (وندىرىستىك جەلىسى جوق) شاعىن ءوندىرۋشى ءۇشىن 1,6 ملن تەڭگە; ديستريبيۋتور ءۇشىن 3,72 ملن تەڭگە.
قازاقستان ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسادىق ابىشەۆ جوعارىدا كورسەتىلگەن شىعىندار ءتىزىمىن تاعى ءبىر كورسەتكىشپەن تولىقتىرىپ وتىر: «قازىر قىزمەت ەتىپ جاتقان ساۋدا نۇكتەلەرى قاپتامادان تسيفرلى كودتى وقي الاتىن سكانەردى جالپى سوماسى 5 ملرد تەڭگەگە ساتىپ الۋى ءتيىس. وتاندىق وندىرىسكە قارجى قۇيۋدىڭ ورنىنا, ءبىز گادجەت شىعاراتىن قىتايلىق وندىرۋشىلەردى قولداۋعا باسقالاردىڭ ءبارىن ماجبۇرلەيىن دەپ وتىرمىز».
ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءبىرازى تاۋار تاڭبالاۋعا كوشكەنمەن دەرەكتەر بازاسىن جالپىعا بىردەي جاريا ەتكەن جوق. قازىر كاسىپكەرلەر اراسىندا «قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ تاڭبالاۋ تۋرالى مالىمەتتەرى باسقا ەلگە ءوتىپ كەتپەي, ءوز مەملەكەتىمىزدە قالۋى كەرەك» دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سەبەبى 2014 جىلى ماسكەۋ ۇسىنعان قۇجاتتىڭ جوباسىندا «ەاەو اتىنان شىعارىلاتىن بارلىق تاۋاردىڭ مالىمەتى ماسكەۋدە بولادى» دەلىنگەن ەدى. بىراق تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ سىنىنان كەيىن بۇل تالاپ وزگەرىپ, مالىمەتتەر قورى ەلىمىزدە قالاتىن بولىپ كەلىسىلگەن. الداعى ۋاقىتتا جەكەلەگەن ەلدەردىڭ تاۋارلاردى تاڭبالاۋعا بايلانىستى مالىمەتتەر بازاسىنىڭ كوپكە جاريالانىپ كەتۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, كونترافاكتىلىك ءونىم نارىعىمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن پارمەندى قۇرالداردىڭ ءبىرى – تاۋارلاردى تسيفرلى تاڭبالاۋ. تاۋار تاڭبالاۋ جانە باقىلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق جوبالار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بۇرىننان قولداۋ تاپقان جانە ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پايدالانىلىپ كەلەدى. بۇل سالادا قىتاي, برازيليا, تۇركيا, اقش جانە ەۋروپالىق وداق كوش باستاپ تۇر. د.ايساۋىتوۆ ءسوز رەتى كەلگەندە قازاقستاندا تاۋارلاردىڭ زاڭسىز اينالىمى ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, سونداي-اق تۇتاس ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىندىردى.
«قارجى مينيسترلىگى كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءبىر ماركا ءۇش تەڭگەنى قۇرايدى دەيدى, ال سول بيزنەستىڭ ءوز ەسەبى بويىنشا بۇل – 25 تەڭگە. اڭگىمە ميللياردتاعان قاراجاتقا كەلىپ تىرەلەدى», دەدى د.ايساۋىتوۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل قارجى تاڭبالاۋشى وپەراتور – جەكە مەنشىك كومپانيالاردىڭ قورجىنىنا تۇسەدى. دەمەك قوماقتى قارجى رەسەيگە نەمەسە ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ قالتاسىنا كەتەدى. بۇدان جۇمىسىن ەندى باستاپ كەلە جاتقان شاعىن جانە ورتا بيزنەس ايتارلىقتاي زارداپ شەگەدى.
الماتى
