«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا وراي وبلىستىق «سىر مەديا» جشس ۇيىمداستىرعان جۋرناليستەردىڭ ءباسپاسوز-تۋرى اياسىندا وسى كەشەنگە جول ءتۇستى. ءبىزدى وسى وڭىرگە بەلگىلى ولكەتانۋشى جانىبەك ماحانبەتوۆ كۇتىپ الىپ, تاريحى ءبىر عاسىردان اساتىن عيمارات جايلى اڭگىمەنى تاراتا ايتتى.
اتامەكەنى اقتوبە ءوڭىرى بولعانىمەن دە قالجاننىڭ اكەسى بولەكباي جىگىت كەزىندە قاراقالپاقستانداعى تۋىستارىنا كەلىپ, سول جەردە ۇيلەنىپ, قالىپ قويادى. كەيىن حيۋا حاندىعىنداعى بەكتەردىڭ ءبىرى بولادى. حيۋا قالاسىندا 1862 جىلى ومىرگە كەلگەن قالجان اۋەلى وسى قالاداعى ورتا ءدىني وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, كەيىننەن بۇقاراداعى ايگىلى كوكىلتاشتا وقيدى. قازاق دالاسىنىڭ نەبىر قايراتكەرلەرىن بىلىممەن سۋسىنداتقان عىلىم ورداسىن جيىرما جەتى جاسىندا تامامداعان قالجان احۋن نەگىزگى وقۋى – شاريعات جانە زاڭ سالاسىنا قوسا فيلوسوفيا, استرونوميا, ماتەماتيكا, بيولوگيا عىلىمدارىن تاۋىسا وقىپ, شارۋاشىلىق باسقارۋ ءىسىن يگەرىپ شىعادى. وراز احۋننىڭ شاقىرتۋىمەن سىرعا كەلگەن قالجاننىڭ بالالاردى وقىتۋمەن قاتار وزەن جاعالاۋىنا باۋ-باقشا ەگىپ, جۇرتتى وتىرىقشىلىققا باۋلىعان ەڭبەگى سول كەزدەگى ۇلگىلى ءۇردىستىڭ ءبىرى بولىپتى. وسى ساپارىمىزدا سىرتتا تۋىپ, بار ءومىرىن سىردا وتكىزگەن, وسى ماڭنان ماڭگىلىك مەكەن تاپقان احۋن مۇراسى جايلى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىنىڭ وزەكتى اڭگىمەسىن تىڭداپ قايتتىق.
وڭتۇستىك وڭىردە اپپاق يشان, قارناق مەدرەسەلەرىنەن كەيىن سالىنىپ, بىلىمگە سۋساعان ەلدىڭ كوزىن اشقان, رۋحاني ورتالىق بولعان وسى مەدرەسە, – دەيدى ەس بىلگەلى احۋن ءومىرىن زەرتتەپ كەلە جاتقان جانىبەك ماحانبەتوۆ. ايگىلى كوكىلتاشتىڭ كىشكەنتاي كوشىرمەسى سەكىلدى مەدرەسە قۇرىلىسى 1902 جىلدان باستاۋ الادى. جوباسى بۇقارادا جاسالعان عيماراتتى سالۋعا سول تۇستا تەمىرجول قۇرىلىسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن شۆەد ينجەنەرلەرى مەن جۇمىسشىلار كومەكتەسسە كەرەك. ال كىرپىشىن ناۋرىزباي, تاڭاتار ەسىمدى جەرگىلىكتى شەبەرلەر ءورىپ شىعىپتى. مەدرەسە قۇرىلىسى احۋننىڭ قايتىس بولعانىنا 6 جىل وتكەندە, ياعني 1922 جىلى تولىق اياقتالادى.
عيماراتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ىرگەتاسى. تابانىنا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن كونۋس پىشىنىندە قالانعان كىرپىشتەر ءالى سول كۇيىندە جاتىر. توقسانىنشى جىلدارى مەدرەسەنى جوندەۋگە جيىلعان جۇرت ىرگەتاستىڭ قۇرىلىس اۋماعىنان تىس 8 مەترگە سوزىلىپ جاتقانىن انىقتاعان. بۇل عيمارات جوباسىنىڭ قازىرگى قالپىنان الدەقايدا اۋقىمدى بولعانىن كورسەتەدى.
مەدرەسە اۋلاسىنا كىرە بەرىستە نامازحانا ورنالاسقان. قالعان بولمەنىڭ ءبارى بالا وقىتۋعا ارنالىپ, سىنىپتىق جۇيەدە سالىنعان. ءار بولمەنىڭ كىرە بەرىس ماڭدايشاسىنداعى ويىقتارعا ءپان اتى جازىلعان بولۋى كەرەك.
وسىنىڭ بارلىعى نىساننىڭ اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى. بىراق كوپشىلىگىمىز ءالى بۇل ماسەلەگە ءمان بەرمەي كەلەمىز. ءتىپتى, احۋننىڭ الدىنان ءبىلىم العاندار جايلى دەرەگىمىز كوپ ەمەس. تەك تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى, سۇلەيمەن يشان سەكىلدى اتاقتىلارىن عانا بىلەمىز. بۇل باعىتتا ىزدەنىپ جاتقاندار از, – دەيدى ولكەتانۋشى.
ىزدەنىس دەمەكشى, ەكىمىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قايراتكەردىڭ نەمەرەسى ءشامسيا قالجانوۆانىڭ «قالجان احۋن» اتتى كىتابى ورىس تىلىندە جارىق كوردى. كەيىننەن احۋننىڭ 150 جىلدىعىنا وراي شوبەرەلەرى – گۇلنار, جانار يسپاەۆالار تۋىندىنى قازاقشاعا اۋدارىپ شىعاردى. عالىمنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولى, سىر بويىنداعى اعارتۋشىلىق قىزمەتى كەڭىنەن باياندالاتىن تۋىندىدا كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالقىنىن سەزىنگەن ۇلدارى ۋامىق پەن ماعۇماردىڭ ەڭبەكتەرى جايلى دا جازىلادى. سودان كەيىن بۇل تاراپتا ەڭبەكتەنىپ جاتقاندار بايقالىپ تۇرعان جوق.
رەستاۆراتسيالىق جۇمىستارمەن قاتار مەدرەسە اۋلاسىن قورشاپ, كوگالداندىرۋ باستاماسىنا كەزىندە قاتار جاتقان سىرداريا مەن جالاعاش اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى الماگۇل بوجانوۆا, قوجاحمەت بايماحانوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جۇرتتى جۇمىلدىرىپ, جاقسى ءىستىڭ نەگىزىن قالادى. سودان بەرى بۇل ءۇردىس ۇزىلگەن ەمەس. جانىبەك ماحانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا ەندى ونىڭ ىرگەسىندەگى احۋننىڭ مازارىنا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. مەدرەسەنىڭ تۋرا تۇبىندە احۋن سالدىرعان شاعىن مەشىت تۇر. 1916 جىلدىڭ جازىندا جالاعاشتا ورازا كەزىندە ساجدە ۇستىندە جان بەرگەن احۋندى حالىق 20 شاقىرىم جەردەن كوتەرىپ اكەلىپ, وسى مەشىت اۋلاسىنا جەرلەيدى. وسى ساياحاتتاعى باستاۋشىمىز احۋننىڭ بارلىق جۇمىستى قۇجاتتاندىرىپ وتىرۋعا ءمان بەرگەنىن باسا ايتىپ ەدى. ماڭدايشاداعى كونە جازۋدى كورگەندە وسى پىكىردىڭ جانى بار ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. جازۋدى فوتوعا ءتۇسىرىپ الىپ, بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىكباي قوسانوۆقا تەلەفون ارقىلى جولداپ جىبەردىك. عالىم جاۋابى دا كوپ كۇتتىرمەدى – ماڭدايشاداعى 1334 جىل, 22-ءشاۋال دەگەن جازۋ بولىپ شىقتى. قازىرگى جىل قايىرۋ بويىنشا بۇل 1912 جىلدىڭ 22 ماۋسىمى بولىپ شىعادى. بۇل مەشىتتىڭ سالىنعان جىلى بولۋى كەرەك. يماندىلىق ءۇيىنىڭ قۇبىلا قابىرعاسىنداعى بوياۋدىڭ ءىزى انىق كورىنەدى.
مەدرەسە سوۆەت ۇكىمەتى تۇسىندا تالاي كەپتى باستان كەشىپتى. باستاپقىدا مال قورا, قويما بولىپتى. كەيىننەن مەكتەپ, بالالار ءۇيى اتانعان كەزى بولعان ەكەن. ءتىپتى الپىسىنشى جىلدارى شارۋاشىلىقتارعا كومەككە كەلگەن ستۋدەنتتەر جاتاعىنا اينالىپتى.
«سول تۇستا وسى ماڭداعى شەڭگەل بىتكەننىڭ باسى قاعازدان كورىنبەي تۇراتىن» دەسەدى كونەكوزدەر. ءسىرا احۋننان قالعان تالاي قازىنا سول كەزدە جوعالسا كەرەك. بىراق, سول دۇنيەنىڭ ءبارى ءىزسىز كەتتى دەگەنگە سەنگىم كەلمەيدى. ەل ىشىندە ءالى دە ساقتالىپ قالعاندارى بار سياقتى, – دەيدى جانىبەك ماحانبەتوۆ.
قازىر كونە قالالارعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسالىپ جاتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا ورتاعاسىرلىق تالاي شاھارلار تۋرالى ەل تانىمى كەڭەيىپ, ءبىراز جاڭالىق اشىلدى. ولكەتانۋشى ەندى ارحەوگرافيكالىق زەرتتەۋلەردى باستاۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. ايتپەسە, كونە ءسوز تاڭبالانعان تالاي قاعاز كۇن ساناپ كونەرىپ, جىل ساناپ جوعالىپ بارا جاتىر. سولاردى تاۋىپ, كوزى قانىق ازاماتتارعا وقىتسا, ەلەكتروندى نۇسقالارى جاسالسا ەلگە ورتاق يگىلىككە اينالار ەدى.
مەدرەسە ماڭايىندا احۋن تۇرعان ءۇيدىڭ ءىزى ءالى بار. كەڭ ەتىپ سالىنعان اۋلاعا باۋ-باقشا ەگىپ, داريادان ارىق تارتقىزعان. قايراتكەردىڭ باستاماسىمەن كوكونىس, باۋ-باقشا ەگىپ, جەردەن نەسىبە ايىرعان جۇرت «قالجان ارىعى» اتاندىرعان سول ارىقتىڭ ءىزى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ءۇي اۋلاسىنان شىعىستىق ۇلگىدە حاۋىز سالدىرعان. ءوزى تۇرعان باسپاناداعى تەرەزەلەر استىنان ويىق جاساپ, ونى كىتاپ قوياتىن سورە رەتىندە پايدالانعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قالجان احۋن قازاقتىڭ تۇرمىس سالتىنا كوپ وزگەرىس اكەلگەن. «بابا ەڭبەگىنە باعا بەرگەندە وسى جاعىن ەسكەرسەك» دەيدى جاكەڭ.
ەلباسى باستاماشى بولعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ نەگىزگى تەتىگىنە اينالدى, بۇل باعىتتا كوپ ءىس ەڭسەرىلدى. باعدارلاما جوبالارى شەڭبەرىندە الدا دا جۇزەگە اسار جۇمىس كوپ. وسى باعىتتا جاكەڭ «مەدرەسەنىڭ ءبىر بولمەسىنەن قالجان احۋن مۋزەيىن جاساقتاساق» دەگەن وي ايتادى. مۋزەي جادىگەرىنە اينالاتىن زاتتار دا بار. ونىڭ ءبىرى قالجاننىڭ زاتتارى ساقتالعان ساندىق. كوپ جىلعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان احۋن ۇستاعان قايراق تاس تا بار.
ساپارىمىز تۇيىندەلەر تۇستا جانىبەك ماحانبەتوۆ ەستىگەن جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزەر تاعى ءبىر جاڭالىقتىڭ شەتىن شىعاردى. ارال وڭىرىندە ءوز زامانىندا قالجان احۋنمەن كوكىلتاشتا قاتار وقىعان سماعۇل تولەگەن ۇلى دەگەن ازامات ءومىر ءسۇرىپتى. وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلىنە ورالعان سماعۇل بىردە اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىققا كۇيىنىپ, وزگە وڭىرگە بەت تۇزەيدى. وسى ساپارىندا جولاي قالجان احۋننىڭ ۇيىنە تۇسەدى. بارلىق ءمان-جايعا قانىق بولعان قالجان سماعۇل احۋندى وسى ولكەدە قالدىرىپتى. اعايىندارىنىڭ سالتانات ەسىمدى قىزىن ارالدىق جىگىتكە قوسادى, ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, دۇنيەسىن دە بەرەدى. كەيىننەن سماعۇل ءوز ەلىنە قايتادى. مىنە, سودان بەرى قالجان احۋن بەرگەن كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەلەرى ارالدا ساقتاۋلى ءالى تۇر ەكەن.
ولكەتانۋشى بۇل جايلى ارالدىق جەتكەرگەن نۇرقابىلوۆ اتتى اقساقالدان ەستىپتى. قازىر قىمبات قازىنا شيجاعا اۋىلىندا تۇرعان كورىنەدى. قازىرگى يەسى دە كيىز ءۇيدى قايتارۋعا قارسى بولىپ وتىرعان جوق. تەك ءجۇز جىلدان اسا تاريحى بار جادىگەردى تەرەڭوزەككە بۇلدىرمەي جەتكىزەتىن سايلى دا, جايلى كولىك كەرەك.
جۋىردا تەرەڭوزەكتەن جاقسى حابار جەتتى, اۋداننان وسى ىسكە كومەك كورسەتۋگە نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار تابىلىپتى. قالجاننان قالعان قۇندى قازىنانىڭ ورتاق يگىلىككە اينالاتىن ءساتى الىس ەمەس سەكىلدى.
