فورۋمعا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى, فيلولوگيا مەن لينگۆيستيكا سالاسىنىڭ ساراپشىلارى, قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن قحا مۇشەلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەن جاستار ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىندا ءسوز العان ج.تۇيمەباەۆ جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردىڭ قانداي دارەجەدە ورىندالىپ جاتقانىن, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءىس جۇزىندە قانشالىقتى مەڭگەرگەنىن ناقتى دالەلمەن كورسەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن العا تارتتى.
– بۇگىنگى جيىندى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تىلگە دەگەن كوزقاراس – شىنداپ كەلگەندە, ەلگە دەگەن كوزقاراس» دەگەن ۇلاعاتتى سوزىمەن باستاعىم كەلىپ تۇر. ەلباسى جىل سايىن قحا سەسسياسىندا «قازاق ءتىلى بارشانى بىرىكتىرەتىن, جاستاردى جاقىنداستىراتىن تاتۋلىق تىلىنە اينالۋعا ءتيىس!» دەپ ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بيىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىندا «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك ءتىل مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەكتىگىن دە ەسكە سالعانى بەلگىلى, – دەگەن ول فورۋمعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىنان قازاق ءتىلىن جاتىق بىلەتىن, كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جۇزدەن استام ۇلىس وكىلى قاتىسىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
– بۇگىن ورتامىزدا وتىرعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا ءتۇبى ءبىر تۇركى تىلدەس ەلدەرگە قاراعاندا, سلاۆيان تەكتەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرى كوپتەپ كەلىپ وتىر. ياعني, ورىس, ۋكراين, نەمىس, بەلارۋس, پولياك, لاتىش, تاعى باسقا ۇلت جاستارىنىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندەردىڭ كوپتىگىنە كوز جەتكىزدىك. بۇل قۋانارلىق جاعداي, اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق كورسەتكىش, – دەدى ج.تۇيمەباەۆ. ول فورۋم جۇمىسىن اشىق دەپ جاريالاپ, جاستار مەن دەلەگاتسيا وكىلدەرىن اشىق الاڭعا پىكىر الماسۋعا شاقىردى. بۇدان سوڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى بىرقاتار ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىپ, ءتىل ۇيرەنۋدەگى جەكە تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. اتاپ ايتساق, قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ارقىلى قالاي جەتىستىككە جەتۋگە بولاتىنىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ, ءتىل مەڭگەرۋدە قانداي ادىستەرگە سۇيەنگەنىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىنە كەڭىنەن توقتالدى. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانىنا قاراستى قۇلسارى قالاسىنىڭ تۇرعىنى يۋليانا نوۆيكوۆا قالاداعى «وركەن-2» بوبەكجاي-باقشاسىندا تاربيەشى بولىپ قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قازاق وتباسىنا كەلىن بوپ تۇسكەن يۋليانا قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن ۇستانىپ قانا قويماي, داستارقانىنان ۇلتتىق تاعامداردى ۇزبەيتىن كورىنەدى.
– جۇبايىم شەرحان ءۇيدىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان, قاراشاڭىراقتىڭ يەسى. قازاق ءتىلىن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە ۇيرەنە باستادىم. بۇل رەتتە كوپ كومەگىن بەرگەن دوستارىما, كورشىلەرىمە, ۇستازىما كوپ العىس ايتامىن. ۇيدە سالەم سالامىن, ال ءۇيدىڭ ۇلكەندەرى «باقىتتى بول, قوساعىڭمەن قوسا اعار» دەپ باتاسىن بەرەدى. وسى اق تىلەكتى ەستىمەي جۇرگەن كەلىندەر قانشا ما؟ سالەم سالۋدان كىشىرەيىپ قالمايسىڭ, ۇلكەننىڭ باتاسىن الىپ, سالەم بەرۋگە اسىعايىق, – دەدى ول. ال چەشەنستانداعى سوعىس ۋاقىتىندا وتباسىمەن اقتاۋعا جەر اۋىپ كەلگەن جامالايل ەليمحانوۆ ءوزىنىڭ قىزىقتى دا تاعىلىمدى اڭگىمەسىمەن كوپكە ۇلگى بولدى.
– وتباسىمىز 1995 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋداردى. بالالىق شاعىم اقتاۋ قالاسىندا ءوتتى. ورىس مەكتەبىندە ءبىلىم الدىم. بەيجىڭدەگى قىتاي ساياسي ۋنيۆەرسيتەتىندە اعىلشىن, قىتاي تىلدەرىندە ءبىلىم العان سوڭ, 2014 جىلى تۋعان قالاما ورالىپ, مۇناي كومپانياسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. بىراق مەنى ءبىر وي ۇنەمى مازالاپ تۇردى. الەمنىڭ 4 ءتىلىن ۇزدىك مەڭگەردىم, بىراق مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن بىلمەيدى ەكەنمىن. «مەن قازاق تىلىندە سويلەي العان كەزدە عانا ءوزىمدى قازاقستاندىق دەۋگە قۇقىعىم بار» دەپ وزىمە سەرت بەردىم, – دەپ ەسكە الدى جامالايل. وسىلايشا نەبارى ەكى جىلدىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ العان ازاماتتىڭ ەرىك-جىگەرى كىمدى بولسىن قايران قالدىرارى انىق.
«مەن وسى قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ, ەلىمنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ وتىرمىن. مەن ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ەكىنشى انا ءتىلىم. وسى تىلدە ويلايمىن, وسى تىلدە سويلەيمىن. بۇل تىلگە دەگەن قۇرمەتىم بالا كەزدەن ويانعان. ارالاسىپ جۇرگەن جولداستارىم دا وسى تىلدە سويلەيدى. مەنىڭشە, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ دەگەنىمىز – پاتريوتتىقتىڭ بەلگىسى», دەگەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى بوگدان پەتروۆ كەلەلى پىكىرىمەن كوپتىڭ كوكەيىندەگىسىن تاپ باستى. قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ جۇرگەن جاستارعا ريزا بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەس مۇشەسى قازىبەك يسا, قوعام قايراتكەرى وتەگەن ورالباي سىندى ەل اعالارى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باتاسىن بەردى. فورۋم اياسىندا كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇيىمداستىرىلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ بەلسەندىلەرى پرەزيدەنتتىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. مەملەكەت كوزدەپ وتىرعان مەجە بويىنشا, 2025 جىلعا قاراي قازاقستاندىقتاردىڭ 95 پايىزى قازاق ءتىلىن ءبىلۋى ءتيىس. وسى ورايدا ج.تۇيمەباەۆتىڭ باستاۋىمەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اراسىندا « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى» ەستافەتاسى اشىق دەپ جاريالاندى. ەسكەندىر حاسانعاليەۆ پەن قادىر مىرزا ءالىنىڭ تۋىندىسى «اتامەكەن» ءانىن سالتاناتتى تۇردە بارلىق قاتىسۋشىلار ورىنداپ, ەستافەتا اسسامبلەيانىڭ الماتى قالالىق حاتشىلىعىنا جولداندى. شارت بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىل ناسيحاتى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى كەڭىنەن قولدانىسقا يە بولادى.
