ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ايماقتاردا باسقارۋ جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بىلىكتى, ارنايى وقىتىلعان جانە ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ رەسمي قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ قاجەت بولدى. وسىعان وراي, كيگرگيز (قازاق) اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىندا العاش رەت قازاق حالقىنىڭ ءوز وكىلدەرىنەن ماماندار دايارلاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. ارينە بۇل تۇرعىدا جاڭا قازاق ەليتاسىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى ايتارلىقتاي وزگەردى.
جاڭا ۇلتتىق ەليتانى دايارلاۋ بىردەن بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلدى. ەڭ الدىمەن, 1919 جىلى ورىنبوردا پراكتيكالىق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى جانە شىعىس (تاتار) حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. راس, العاشىندا قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى ماردىمسىز بولدى. ايتالىق, 1922 جىلى اتالعان وقۋ ورنىندا 81 ستۋدەنت وقىسا, ولاردىڭ 75-ءى تاتار, 1-ءى باشقۇرت جانە 4-ءى قازاق. ەرەكشە اتاپ كەتەتىن جايت, 1920-1922 جىلدارى پراكتيكالىق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا وقىعان سول از عانا ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرى, كەيىندە قازاقتىڭ كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى سەركە قوجامقۇلوۆ بولدى. بۇل ءبىلىم ورداسى 1925 جىلى تاتار (كەيىننەن تاتار-باشقۇرت) پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسى بولىپ قايتا قۇرىلدى.
1920 جىلى قىرعىز (قازاق) حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىمدەر دايارلاي باستادى. بۇل جەردە ينستيتۋتتا ساباق قازاق تىلىندە جۇرگىزىلگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ينستيتۋتتا 140 ادام وقىعان. 1925 جىلى وقۋ ورنى سول كەزدەگى جاڭا استانا – قىزىلورداعا كوشىرىلەدى.
سونىمەن قاتار ينستيتۋت بازاسىندا مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ دا قاتار ۇيىمداستىرىلدى. 1923 جىلى ورىنبوردا العاشقى مەديتسينالىق كوللەدج اشىلىپ, وندا قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن دايىندىق كۋرسى جۇمىس ىستەدى. ەڭ كەرەمەتى, 1929 جىلى تەحنيكالىق ۋچيليششەنى العاشقى بىتىرۋشىلەر سانى 35 ادام بولسا, ونىڭ 24-ءى قازاق جاستارى بولدى. سول جىلى تەحنيكالىق ۋچيليششە ورال قالاسىنا كوشىرىلدى.
تاريحقا ۇڭىلە بەرسەك, 1924 جىلدىڭ 15 قازانىندا ور ۋەزىنىڭ دومباروۆسكي اۋدانىندا قازاق بالالارىنا ارنالعان 80 ادامدىق مەكتەپ-كوممۋنا اشىلدى. ءدال وسى جىلى ورىنبوردا ولكەلىك تاجىريبەلىك-كورسەتكىشتىك قازاق مەكتەبى ءوز جۇمىسىن باستادى. 1924 جىلى جەلتوقسان ايىندا بۇل مەكتەپكە م.ي.كالينين كەلگەن بولاتىن.
ورىنبورداعى قىرعىز كەڭەستىك-پارتيالىق مەكتەبى باسقارما كادرلارىن دايارلاۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن اينالىستى. 1923 جىلى قىرعىز واك قازاق ايەلدەرى اراسىنداعى جۇمىستار بويىنشا مامانداردى ازىرلەۋ ماقساتىندا كيرسوۆ پارتيالىق مەكتەبىنىڭ جانىنان 50 ادامدىق ارنايى ايەلدەر ءبولىمىن اشۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى.
كيررەۆكومنىڭ باسپا ورگانى, العاشقى كەڭەستىك قازاق گازەتى – «ۇشقىننىڭ» رەداكتسياسى قازاق زيالىلارىنىڭ مىنبەرىنە اينالدى. قىراكسر ركپ(ب) جانە واك ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ورگانى 1920 جىلى «ەڭبەك تۋى», ال 1921 جىلى – «ەڭبەكشى قازاق» بولىپ وزگەرتىلدى. قازىر ول – باس باسىلىم, بيىل ءوزىنىڭ ءجۇز جىلدىعىن اتاپ وتەتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. گازەتتىڭ رەداكتسياسى 1919-1925 جىلدار ارالىعىندا قازىرگى لەنين كوشەسى, 17 ءۇي عيماراتىندا ورنالاستى. ورىنبور كەزەڭىندە گازەت رەداكتسياسىندا كەڭەستىك قازاق ادەبيەتىنىڭ جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اقىن, جازۋشى, 1922-1924 جىلدارى قازاقستانداعى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىن باسقارعان ساكەن سەيفۋللين (1894-1935); كەڭەستىك قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, جازۋشى-دراماتۋرگ بەيىمبەت مايلين (1894-1939); قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اتاسى, العاشقى قازاق جۋرنالى – «ايقاپتى» شىعارعان جازۋشى, اقىن ءارى پۋبليتسيست مۇحامەدجان سەرالين (1872–1929); قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, جازۋشى, دراماتۋرگ, عالىم (1897-1961); كيررەۆكومنىڭ «ۇشقىن» گازەتىنىڭ, پارتيا وبكومى مەن قاراقالپاق اكسر جوعارى كەڭەسىنىڭ «قاراقالپاق جاڭالىقتارى» جانە «كەڭەستىك قاراقالپاقيا» گازەتتەرىنىڭ باس رەداكتورى تاميمدار سافيەۆ (1892); جۋرناليست, كيرەۆكومنىڭ «ۇشقىن» جانە بوكەي گۋبكومىنىڭ «ەڭبەك» گازەتتەرىنىڭ باس رەداكتورى, ورال, سەمەي جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اعارتۋ بولىمدەرىنىڭ, قازكسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, قازكسر واك مۇشەسى, ركفسر كونستيتۋتسياسىن قازاق تىلىنە اۋدارعان اۋدارماشى حالەل ەسەنباەۆ (1892–1938); اقىن, پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى قازاقشا تارجىمالاعان بەرنياز كۇلەەۆ (1899–1923); وزدىگىمەن سوعىسقا سۇرانىپ, كيونيگسبەرگ تۇبىندە قازا تاپقان اقىن, جازۋشى امانعالي سەگىزباەۆ (1897–1944) جانە باسقالارى قىزمەت اتقاردى.
اتالعان رۋحاني وشاقتارمەن قاتار, 1921 جىلى ءوز جۇمىسىن باستاپ, بۇرىنعى ەرلەر گيمنازياسىنىڭ عيماراتىندا ورنالاسقان (قازىرگى پەدينستيتۋت, سوۆەتسكايا, 19) جاڭا وقۋ ورنى – ورىنبور جۇمىسشى فاكۋلتەتى دە ناعىز ۇستاحاناعا اينالدى دەۋگە بولادى. بىراق 1927-1929 جىلدارداعى جۇمىسشى فاكۋلتەتىنىڭ ۇجىمدىق سۋرەتتەرىندە بۇرىنعى ۋچيليششەنىڭ عيماراتى (قازىرگى سوۆەتسكايا كوشەسى, 24 ۇيدە ورنالاسقان فيزيكالىق-ماتەماتيكالىق ليتسەي) بەينەلەنگەن. بۇل 1920 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇمىسشى فاكۋلتەتى وسى عيماراتقا كوشىرىلگەندىگىن ايعاقتايدى.
وسى رەتتە اتالعان وقۋ ورنى جايلى كەڭىنەن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. جالپى, جۇمىسشى فاكۋلتەتى مەن قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىندا ۇلكەن تاريح جاتىر دەسەك قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك.
زەرتتەپ قاراساق, جۇمىسشى فاكۋلتەتىندەگى وقۋ ءۇش جىلعا جالعاساتىن بولعان, وندا تىڭداۋشىلاردىڭ 30 %-ى قازاق ۇلتىنان بولۋ كەرەك دەگەن الدىن الا بۇيرىق تا بەكىتىلگەن ەكەن. قىرعىز اكسر حالىق كوميسسارياتىنىڭ باس كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوميتەتىنىڭ جارلىعى بويىنشا جۇمىسشى فاكۋلتەتىنە اقتوبە, قوستاناي, ورىنبور, اقمولا گۋبەرنيالارىنىڭ جاستارى قابىلداندى.
1922-1926 جىلدار ارالىعىندا ورىنبوردا وقىپ, ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى جانە جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ ومىرباياندىق رومانىندا وسى ورىنبور جۇمىسشىلار مەكتەبىندە وقىعاندىعى تۋرالى جانە مۇعالىمدەرىنىڭ مىنەز-قۇلقى جونىندە كوپ ەستەلىك جازادى. اتالعان وقۋ ورنىندا قازاق جاستارى ءۇشىن ەڭ باستى قيىندىق ورىس ءتىلى بولعانىن جاسىرماۋىمىز كەرەك.
س.مۇقانوۆتىڭ ەستەلىكتەرىنە سايكەس, رابفاكتا وقىعاندار شاعىن شاكىرتاقىعا يە بولعانىنا قاراماستان, ولار ناشار ءومىر سۇرگەنى ايتىلادى. س.مۇقانوۆ سول قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە س.سەيفۋلليننىڭ كەڭەسى بويىنشا ولەڭدەرىن «ەڭبەكشى قازاق» جانە «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىندا جاريالاي باستاپ, وسى ءۇشىن قالاماقى الىپ وتىرادى.
كوپتەگەن قيىنشىلىققا قاراماستان, سول كەزدە رابفاكتىڭ اتاعى دۇرىلدەگەن ۇستىنە دۇرىلدەي بەرەدى. وعان رابفاك جاتاقحاناسىنىڭ ءجيى قوناعى, تانىمال قازاق اندەرىنىڭ جيناۋشىسى الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچ بولعاندىعىنىڭ ءوزى ايقىن مىسال دەۋگە بولادى.
البەتتە, ول ۋاقىتتا ركپ (ب) رابفاك كامەراسى بيۋروسى جانە اتقارۋشى بيۋرو بەلسەندى بولدى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە قازاق زيالىلارىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالعا الاتىن بولساق, 1927-1928 وقۋ جىلىندا رابفاكتىڭ اتقارۋشى بيۋروسىنىڭ قۇرامىنان گاليەۆ, نيگمەتعاليەۆ, كەپەشەۆ, كوشماكۋلوۆا, ىبىراەۆ, ەگەەۆ, نۇراليحانوۆ, تولەشەۆ ەسىمدەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. سول وقۋ جىلىندا ۆكپ (ب) رابفاك بيۋروسىنىڭ قۇرامىنا ب.مانكين, و.جۇماباەۆ, ن. ەدىگەەۆ, د.الىمباەۆا ەسىمدى قازاقتار دا كىرەدى.
سونداي-اق ورىنبوردا وقىعان قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى بوس ۋاقىتتارىن سۆەردلوۆ كلۋبىندا «شىعىس كەشتەرى» دەگەن اتاۋمەن ءجيى ادەبي كەشتەر وتكىزىپ تۇرعان. قازاق, تاتار جانە باشقۇرت جاستارى كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرىپ, ۇلتتىق ويىنداردان جارىسىپ, ءتىپتى كوركەمونەرپازدار قويىلىمدارىن دا قويادى. 1923 جىلى اتالعان كلۋبتا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى نەگىزىندە ساحنالانعان كىشىگىرىم قويىلىم كورسەتىلەدى. كەڭ فويەدە كيىز ءۇي تىگىلىپ, وندا قىمىز, قازى, قۇرت سياقتى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى دا ساتىلاتىن بولعان.
وسىدان-اق بايقاپ وتىرعانىمىزداي, جۇمىسشى فاكۋلتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءار ءۇشىنشى ستۋدەنتى قازاق بولىپ وتىرعاندىعىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. البەتتە, ونىڭ بارلىعى قازاقتىڭ جالىنداعان جاس ۇل-قىزى ەدى. ورىنبورداعى رابفاكتى بىتىرگەن العاشقى قازاقتار مۇحاممەدجان فاريزوۆ پەن حاسەن نۇرمۇحاممەتوۆ بولدى. جوعارىدا اتاپ كەتكەن ءسابيت مۇقانوۆ بار, بەلگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ, قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى يسا بايزاقوۆقا دەيىن وسىناۋ وردالى ءبىلىم وشاعىندا ساباق الدى.
بۇلاردى ايتۋداعى ماقساتىمىز, ارينە بەلگىلى سياقتى. سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭنىڭ وزىندە زيالى قازاق جاستارى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە عانا العان بىلىمدەرىنىڭ وزىمەن ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ايانباي كۇرەسكەندىگىن كورەمىز. ءبىز ءۇشىن سول ۋاقىتتا ۇلت تاعدىرى ءۇشىن ۇلى ىستەرگە ۇمتىلعان قازاق جاستارى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ التىن قازىعى سياقتى ەلەستەيدى. وتكەن عاسىرداعى قازاق ەليتاسىنىڭ سول قادامدارى جەكەلەگەن ۇلتقا عانا ەمەس, ءتىپتى تۇتاس ادامزاتقا ۇلگى بولارلىق ۇلكەن قادامدار بولاتىن. ءار ۋاقىت ءوز قاھارماندارىن وسىلاي تۋدىرادى. تاريحقا تەرەڭ بويلاعان سايىن بىزگە كورىنبەس نازىك بايلانىستاردى سەزۋگە بولادى, ول جالپى ادامي قۇندىلىقتاردان باستاپ, ۇلتتار اراسىنداعى, مەملەكەتتەر شەكاراسىنداعى رۋحاني-مادەني بايلانىستار بولسا كەرەك.
كونستانتين مورگۋنوۆ,
ورىنبور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وڭتۇستىك ورال تاريح جانە ەتنوگرافيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
