كىم ەكەنىڭدى تاريح ايتادى. بارلاستان شىعىپ بار عالامدى بولماسا دا, جاھاننىڭ جارتىسىن تىزە بۇكتىرگەن, قىلىشپەن قاقپا اشتىرعان قاتىگەز ءارى قايىرىمدى ءامىر تەمىر – ەكى جۇرتقا ورتاق تۇلعا. گۇلدەندىرگەن تەمىر اۋلەتى, گۇلدەنگەن سامارقان ساۋلەتى ەدى. تەمىردىڭ ءىزى تاريحتا دا, تۇركىستاندا دا قالدى. ءمارت مىنەزدى بولماسا, قۇل قوجا احمەتكە ارناپ ساۋلەتى اسقان, قۇپيالى, كوز تارتار كەسەنە سالدىرار ما ەدى؟ اقساق تەمىر دەپ كەمدىگىن ايتقاندا, ءامىر تەمىر دەپ كەڭدىگىن نەگە ايتپاسقا؟ وزبەك ەلى وعان لايىق قۇرمەتىن جاساپ كەلەدى. بىزدە, تۇركىستان شاھارىندا ءوزى بولماسا دا, كوزىندەي بولىپ, تەمىردىڭ شوبەرەسى, ۇلىقبەكتىڭ قىزى, ابىلقايىردىڭ جارى ءرابيا سۇلتان بەگىمنىڭ بەيىتى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى الدىندا تۇر. كۇمبەزى كوك, كەسەنە كوپ دەپ كوز جۇما قاراي الماسپىز, ەرتەدەن ۇلى دالانىڭ قىز-كەلىنشەگى ءتاۋ ەتەتىن قاسيەتتى ورىن. ءامىر تەمىر وتىرار دالاسىندا, قازىردە بەس مىڭ تۇرعىنى بار تەمىر اۋىلىندا باقيعا اتتاندى. ارىستان باب كەسەنەسىنىڭ تاريحىن تارقاتىپ جاتپاي-اق تىرەلەر تۇسى ءامىر تەمىرگە باستاپ بارارى انىق. وتىرار فاراب بولدى, فارابتا الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال-فارابي دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ ەسىمى ايتىلعاندا شىعىستىڭ بار جۇلدىزى ءبىر ۇلىقبەكتىڭ سامارقانداعى وبسەرۆاتورياسىنىڭ اسپانىنان تىزبەكتەلە جارقىراي بەرەتىندەي. ساحارالى سايىن دالادا كىم-كىممەن جاۋلاسپادى, كىم-كىممەن داۋلاسپادى. سىر بويى قالالارى ءبولىپ بيلەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ امىرلەرى مەن سۇلتاندارى ءبىر-بىرىمەن دوس تا بولدى, دۇشپان دا بولدى. الايدا تاريحتىڭ سىن ساعاتىندا وركەنيەتتىڭ ورتاق جاۋىنا بىرىگە قارسى تۇردى. جەتىسۋعا ەنگەن 50 مىڭ ويراتقا وربۇلاقتا سالقام جاڭگىردىڭ 600 ساربازى مەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر باستاپ كەلگەن 20 مىڭ اتتى اسكەر قارسى تۇردى. يران شاحتارىمەن حوراسان, بالح ءۇشىن بولعان سوعىستا سامارقان – بۇحارا جۇرتىنا 100 مىڭ اسكەرىمەن كومەككە كەلگەن سالقام جاڭگىر ەدى عوي. راسىندا تاريح پەن ادەبيەت پاراقتارىندا تۇرعان ورتاق تۇلعالار تاڭدايعا تۇسپەي جۇرگەنى جوق, جەتىلىپ, جۇيەلەنىپ پىسپەي جۇرگەنى بار.
ءدىنىڭ – دىڭگەگىڭ. سامارقاندا – ءال-بۇحاري, تۇركىستاندا – ياساۋي. ءبىرى قۇراننىڭ قاسيەتىن سەزىنىپ, ونىڭ حاديستەرىن حاقتىڭ تىلىنەن تانباي جيناقتاپ جازسا, ءبىرى سوپىلىق ءىلىمنىڭ ىرگەسىن قالاپ, قايىرىمدىلىقتىڭ ءىزىن سانادا, جۇرەكتەردە قالدىردى. قۇدايى جالعىز, قۇبىلاسى ءبىر, بولمىسى جاقىن, بۇقاراسى تۋىس. ودان كەيىن ءبىلىمنىڭ وشاعىن قالاپ, شىراعىن جاعۋدى بۇيىرعان ەكى جۇرتقا ورتاق قايراتكەر – ءجالاڭتوس ءباھادۇر. سىرلى سامارقاندى 40 جىل بيلەپ, قالا ورتالىعى رەگيستاندا « ۇلىقبەك» مەدرەسەسىنىڭ جانىنان «شەرى-دار» (ارىستان مەدرەسەسى), ء«تىللا قاري» مەدرەسەلەرىن سالدىردى. سول ورتالىقتاردا تۇركى جۇرتىنىڭ تالاي-تالاي ءدىندارى مەن ءدۇلد ۇلى تاعىلىم السا, بۇگىندە سول عيماراتتاردىڭ ماڭىزى مەن اسەمدىگىن يۋنەسكو باعالاپ وتىر. سامارقاننىڭ شىراقتى دا شۋاقتى شەجىرەسى, سالتانات سىمباتى, ۇزىلمەگەن ساۋلەتى جارقىراي كورىنسە, تۇراننىڭ توسىندەگى تۇركىستان دا التى الاشتىڭ ەكىنشى مەككەسى ىسپەتتى.
وركەنيەت وزىڭدەگى مادەنيەتتەن باستالىپ, وزگەدەگى مادەنيەتتى قۇرمەتتەگەندە عانا مانگە يە بولادى. تۇركىستان – كۇللى كوك تۇرىككە كونەنىڭ كوزى, تاريحى تۇنعان, شەجىرە نۇردان شومىلعان كەشەگى – شاۋعار, ياسسى, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى. قازاققا – التىن تاق, قۇت مەكەن. قاراتاۋدىڭ ەتەگى, قاراشىقتىڭ قابىرعاسى, سىردىڭ سىرلى ساعاسى. سامارقان – «شىعىستىڭ مارجانى», وزبەكستاننىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى زارافشان وزەنىنىڭ القابىنداعى التىن القا, ەرتەگىدەن ەستەلىككە قالدىرىلعان سيپاتتار تىلگە ءسوز جەتپەس, كوركىنە كوز جەتپەس قالا. قوس جانارعا لايىق قوس قالاعا ورتاق سيپات جىپكە تىزسەڭ جەتەرلىك. قۇدايدىڭ كوزى تۋرا بولىپ, كۇمبەزدى تۇركىستان تۇلەپ «جاڭا شاھار» بوي كوتەرىپ كەلەدى. ۇلى جىبەك جولىنداعى قوس قالانىڭ ماڭىزى تاعى ارتىپ, داڭعىل جولدىڭ جالعانعانى – سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىگەنى ەمەس پە؟! سامارقانعا كەلگەن قوناق, تۇركىستانعا نەگە ات ءىزىن سالماسىن, تاريحتىڭ ىزىمەن جۇرگەنگە جول اۋىر بولماعانى ءلازىم. وسى رەتتە ءۇشىنشى مەملەكەتتەر ءۇشىن ايماقتىق تۋريستىك ۆيزانى قابىلداۋ مەن «تۇركىستان – تاشكەنت – سامارقان – بۇحارا» ءتۋريزمنىڭ «التىن شارشىسىن» دامىتۋ باستامالارى دا قوس تاراپتان كەڭ قولداۋ تابۋدا. الداعى جىلدارى تۇركىستاندا اۋەجاي قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن جول قىسقارتىپ, جەڭ ۇزارتۋعا كوپ مۇمكىندىكتەر اشىلماق. قازىردىڭ وزىندە تۇرىكتىڭ «Turkish Airlines» اۋە كومپانياسى «ىستانبۇل – تۇركىستان» اۋە جولىن اشۋعا دايىن ەكەندىگىن مالىمدەدى. قيادان قىزىق ىزدەگەن ميلليونداعان كەلۋشىلەرگە جىبەك جولىنىڭ ورتا تۇسىنداعى ەجەلگى شىعىس وركەنيەتى باي تاريحى مەن بوياۋلى مادەنيەتىن, عىلىمى مەن ونەرىن ورىستەتەر كۇن الىس ەمەس.
ىنتىماعى جاراسقان ەل وزادى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار تەرەڭدەپ, الداعى بىرنەشە جىلدا ءوزارا ساۋدا اينالىمىن 5 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋ مەجەلەنگەن. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ساۋداسى كۇن ساناپ ارتىپ, ءوزارا وندىرىستىك, كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستار قارقىندى دامۋ جاعدايىندا. شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىستارى وڭتايلاندىرىلىپ, ولاردىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ بويىنشا قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا الپاۋىت ازيا دامۋ بانكى «شىمكەنت –تاشكەنت – حودجانت» ەكونوميكالىق ءدالىزىن قالىپتاستىرۋعا تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ جۇمىستارىن باستادى. بۇل ەكونوميكالىق دالىزدەگى تۇركىستان, تاشكەنت, سوعدى وبلىستارىنىڭ ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن ورتاق دامىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدىرماق.
ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق دامۋىنداعى جاڭا تاسىلدەر. بۇگىندە ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىمەن ءبۇتىن ەلدەردەن اتاعى اسىپ كەتكەن باي قالالار بار. «Human» – ادامزات ەكونوميكاسى تاقىرىبى ەسكىرىپ, «urban» – قالالار ەكونوميكاسى الەمدەگى عىلىمي كەڭىستىكتە وتە كوپ تالقىلاناتىن تاقىرىپقا اينالدى. ويتكەنى جەتەكشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى, كوبىنە جاھاندىق قالالار نەمەسە مەگاپوليستەر ارقىلى تانىلادى. مىنە سول «قالالىق دامۋ» تاجىريبەسىندە ەلۋدەن استام قالالارمەن سەرىكتەس, باۋىرلاس بولعان مەگاپوليستەر بارشىلىق. سانى كوپ ساپاسى جوعى دا بار بولار, بىراق پايداسى شاش ەتەكتەن بولماسا, زيانى كەمشىن. ءتىپتى تاريحتارى قانمەن دە, جانمەن دە قوسىلمايتىنى بار, قۇداي كورشى ەتىپ قوسپاعانى تاعى بار. الايدا, سول بايلانىستىڭ اياسىندا ەكونوميكا, عىلىم-ءبىلىم, تەحنولوگيا, ينۆەستيتسيا, تۋريزم جانە ت.ب. ءتۇرلى سالالار بويىنشا الەمدىك تاجىريبەدە قالاارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ مىڭ مىسالى كەزدەسەدى ەكەن. الىسقا بارماي-اق تاراز بەن ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ وش قالاسى, شىمكەنت پەن تاجىك اعايىننىڭ حودجانتتىڭ باۋىرلاستىعى دا ورتاق يگىلىك, كوپكە ۇلگى. ءبارىن بۋىپ وسىلايشا «باۋىرلاس» بولۋدىڭ سەبەبىن بەسكە تولتىردىق. وزبەك اعايىنعا سالسام التى بولار, جۇمىلساق جەتىگە جەتكىزەرمىز. قازاققا «جەتى» قاشاندا قۇت!
امالبەك ءومىرتاي,
حالىقارالىق ەكونوميكا PhD دوكتورانتى
