مەديتسينا • 07 قاراشا، 2019

دارىگەردىڭ مەرەيىن تۇسىرەتىن – دارىگەر

520 رەتكورسەتىلدى

سوڭعى كەزدەرى دارىگەرلەگە قاتىستى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتقان شۋلى ۆيدەولار مەن وقيعالار ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرە ءتۇستى. اق جەلەڭدى مامانعا قاتىستى كەزەكتى وقيعا اقتاۋ قالاسىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ستوماتولوگيالىق ورتالىعىندا ورىن الدى.

اقتاۋدا ءتىس دارىگەرى قىزمەتتەن «ج ۇلىندى»

قاراشا ايىنىڭ العاشقى كۇنى ءتىسى اۋىرىپ كەلگەن بالانى تىنىشتاندىرا الماعان دارىگەر ونى جۇلقىلاپ، دارىگەرلىك ەتيكاعا ساي ەمەس مىنەز تانىتادى. مەيىربيكەنىڭ كومەگىمەن كرەسلوعا كۇشتەپ جاتقىزىپ، ءتىپتى زورلىق سيپاتتا دەسەك تە ارتىق بولماس، اۋزىن اشىپ قاراۋعا ارەكەتتەنگەن ءتىس دارىگەرىنىڭ قىلىعىن حالىق اقتاي المادى. الەۋمەتتىك جەلىگە تاراپ، ايداي الەمگە ايان بولعان وقيعا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرسا، دارىگەرلەردىڭ اتىنا كىر كەلتىرگەنى انىق. الايدا، ءوز قاتەلىگىن ۇعىنعان دارىگەر كوپ ۇزاماي حالىققا ۆيدەوۇندەۋ جولداپ، بالانىڭ اناسىنان جانە ءوز ارەكەتىن سىنعا العان بارشا قازاقستاندىقتاردان كەشىرىم سۇراعانىمەن، بۇل ۇندەۋى دە ونى اقتاپ الۋعا كومەكتەسە المادى.

ءتىسى اۋىرىپ مازاسىزدانعان تسەرەبرالدى سال اۋرۋى دەرتىمەن اۋىراتىن ۇلىن جاندارمەن ءتىس دارىگەرىنە اپارعان كوپ بالالى انا بەينەجازبانى قولعا ءتۇسىرىپ، وقيعاعا قاتىستى قۇقىققورعاۋ ورىن­دارىنا ارىز جازادى. وسى­دان سوڭ شۋلى وقيعاعا قاتىستى داۋ تۋدى. 

ءوز قىزمەتىن ادال اتقار­ماعان دارىگەردىڭ ءارى قاراي قىزمە­تىن جالعاستىرۋىنا جول بەرىل­مەي­تىندىگىن ايتقان ماڭعىستاۋ وبلىس­تىق ستوماتولوگيالىق ورتالى­عىنىڭ ديرەكتورى قۋات ماشى­رىقوۆ وسى وقيعاعا قاتىستى:

– دارىگەر وتە ءبىلىمدى. جاس دارىگەر. مىنەزى شاپشاڭ، وتە شىنشىل جىگىت. مەكتەپتى «ال­تىن بەلگىگە»، ال 2017 جىلى م.وس­پانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستوماتولوگيا فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن. سول جىلى تامىز ايىندا ورتالىققا جۇ­مىسقا ورنالاستى. ەكى جىل ىشىن­دە ءوزىن جاقسى جاعىنان كور­سەتە ءبىلدى. بولاشاعىنان وتە ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن ازامات قال­پىندا ويلايتىنبىز. ەندى كەشەگى ورەسكەل قىلىقتارىنا قاراپ، ەڭبەك كودەكسىنىڭ 49-بابىنىڭ، 5-تارماقشاسى، 56-بابىنا سايكەس جۇمىستان بوساتۋعا شەشىم قابىلدادىق، – دەدى. 

ال اقتاۋ قالالىق پوليتسيا باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىن­باسارى قالدىمۇرات ايعارا­قوۆ­تىڭ ايتۋىنشا، دارىگەر ت.مۇ­حام­بەتوۆتىڭ ۇستىنەن اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ، سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما تاعايىندالعان. ەگەر ءجاسوسپىرىمنىڭ دەنەسىندە جاراقات بولعان جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق-بۇزۋشىلىق كودەكستىڭ 73/1 بابىمەن، ال ەگەر دەنەسىندە جاراقات بولماعان جاعدايدا اتالعان كودەكستىڭ 73/2 بابىمەن ۇرىپ-سوققانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماق. اتالعان دەرەك بو­يىنشا قىلمىس­تىق كودەكستىڭ 141 بابى، ياعني «بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەن­ساۋلىعى قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى تيىسىنشە ورىنداماۋ» بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالۋ ءۇشىن زاڭدى بۇزعان ازامات مۇعالىم نەمەسە تاربيەشى بولۋى كەرەك ەكەن.

ال ق.ماشىرىقوۆتىڭ ايتۋىنشا، تۇرعىندار سانى جىلدان-جىلعا ارتۋىنا بايلانىستى قولدانىستاعى ستوماتولوگيالىق ورتالىق تارلىق ەتۋدە. ەكى مەزگىلدە 600-گە جۋىق ادامدى قابىلدايتىن ورتالىققا، اسىرەسە جاز مەزگىلىندە بالالار كوپ كەلەدى ەكەن. قازىرگى تاڭدا باسشىلىق ەمحانانى كەڭەيتۋ جونىندە ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس بەرگەن، بولاشاقتا اقتاۋ قالاسىندا 32-شاعىن اۋداننان جاڭا ەمحانا اشىلادى دەگەن جاقسى ءۇمىت بار.

 دارىگەرلەر تاراپىنان سوراقىلىقتار نەگە كوپ؟

ەلىمىزدە دارىگەرلەرگە قاتىستى ىڭعايسىز، ءتىپتى سوراقى قىلىقتاردىڭ ورىن الۋى وكىنىشتى. داۋلى ماسەلەلەردە دارىگەرلەر اقتالىپ ابىگەر بولسا، حالىق اشۋ-ىزاسىن اقتارىپ الەك. ادام تاعدىرىنا اراشاشى بولىپ، ءولىم مەن ءومىر اراسىندا ارپالىسۋى ءتيىس دارىگەرلەردىڭ سەنىمنەن ايرىلۋى، شيگە شانشىلعانداي ءاجۋا مەن سىنعا قالىپ، اشۋ-ىزانىڭ نىساناسىنا اينالۋىنا كىم كىنالى؟ كوپ جاعدايدا، دارىگەردىڭ ءوزى. ايتپەسە، ورىنسىز ءتيىسىپ، نەگىزسىز ارىزدانىپ، ۇرىنارعا قارا تاپپاي جۇرگەن ەشكىم جوق. «باسى اۋىرىپ، بالتىرى سىزداماسا» دا ارنايى اۋرۋحاناعا بارىپ، دارىگەردى اڭدىپ، «تىرناقتىڭ استىنان كىر ىزدەپ» ءتيىسىپ جۇرگەن جان تۋرالى ايتىلمايدى. قيىندىققا دۋشار بولعاندى ادامي تۇرعىدا اياپ، شىن تىلەكتەس بولۋمەن بىرگە، بۇگىن باسقانىڭ باسىندا ورىن العان جاعداي كۇنى ەرتەڭ-اق ءوز وتباسىندا قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرگەن حالىقتىڭ شىر-پىر بولۋى ورىندى. شىندىق اششى بولادى، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اۋىر سىندى كوتەرە الماعان دارىگەرلەر قانشا جەردەن اقتالعانىمەن، تاسپاعا تارتىلىپ قالعان بەينەجازبالار ولارعا بۇلتارماق تۇگىلى، بۇلقىنۋعا مۇرشا بەرەر ەمەس. وسى جەردە كۇماندى وي تۋادى – جارىققا شىقپاي قالعان، ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن تاسادا قالدىرىلعان بەينەجازبالار قانشاما... جانە بۇل وقيعالاردىڭ بولاشاقتا بەينەجازبانىڭ قولجەتىمدىلىگىنە اسەرى قانشالىقتى بولماق؟ ايتەۋىر، ەل اراسىندا دارىگەرلەرگە قاتىستى قۇرعاق رەنىش قانا ەمەس، ادام ولىمىنە نەمەسە مۇگەدەكتىگىنە اپارىپ سوقتىرعان قايعىلى جاعدايلار تۋرالى از ايتىلمايدى. بۇل تۋرالى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. 2018 جىلى 8 تامىزدا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە «ماڭعىستاۋ مەديتسيناسى نەگە مالتىعىپ تۇر؟» دەگەن كولەمدى ماقالا جاريالانعان بولاتىن. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، دارىگەرلەردىڭ سالعىرتتىعىن ايتقان ماقالاعا ۋاقىتىندا سەلت ەتكەن ەشكىم بولعان جوق، الايدا ۋاقىت وتە كەلە اتالعان سالاداعى شىندىق پەن بىلىق ءارتۇرلى جاعدايدا وزدىگىنەن اشىلىپ جاتىر...

ارينە، دارىگەرلەردىڭ بارلىعىن بىردەي پاراقور، بالەقور دەۋدەن اۋلاقپىز. ماماندىعىنا ادال بولىپ، حالقىنىڭ العىسىنا بولەنگەن، ءبىر سىرقاتقا جاساعان جاقسىلىعىنا ءوزى قۋانىپ، ءوزى راحات الاتىن دارىگەرلەر جوق ەمەس. تەك ولاردىڭ ابىرويىنىڭ «اقتارىلۋىنا» ءوز ارىپتەستەرى كىنالى بولىپ ءجۇر.

 دارىگەرلەردىڭ قاتىگەزدىگى قايدان تۋادى؟

ءيا، بۇل ماڭىزدى سۇراق. الدىنا بارعان ناۋقاسقا «سەنىڭ تاعدىرىڭ مەنىڭ قولىمدا» دەگەندەي تىكسىنە قاراپ، تىكىرەيە سويلەيتىن دارىگەرلەر بار. ەل اۋزىنداعى «سوقىر مەن ساڭىراۋدىڭ قولىنا تۇسىرمە» دەگەن كونە تىركەس بۇگىندە ءوڭىن اينالدىرىپ، «دارىگەر مەن پوليتسەيدىڭ قولىنا تۇسىرە كورمە» دەگەن سيپاتقا يە بولعان. نەگە؟ جاۋابىن سالاداعى جاعدايلارعا قاراپ ايتپاسا دا تۇسىنۋگە بولادى.

ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىن تەك قۇرال-جابدىقتار جاعىنان جەتىلدىرىپ قويماي، دارىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ءتارتىبى جاعىنان دا «ەمدەۋ» قاجەت. دارىگەر قىزمەتىنە ادال بولماسا، مەملەكەت پەن حالىق الدىنداعى ءوز پارىزىن ۇعىنا الماسا قىرۋار قارجىعا الىنعان قۇرال-جابدىقتار مەن شەتى جوق ءدارىس، كونفەرەنتسيا، جينالىستاردىڭ پايداسى بولماۋى دا مۇمكىن. مەديتسينا سالاسىنىڭ بارلىق قۇرىلىمىنا، دەنساۋلىق ساقتاۋعا قاتىستى بارلىق مەكەمەلەر مەن ۇيىمدارعا، ولاردىڭ مەنشىك يەلىگىنە قاراماي، تىڭ جاڭالىق، وزگەرىس كەرەك سىندى. ايتپەسە تاپتاۋرىن جولعا ءتۇسىپ العاندار «سۋعا سالسا باتپايتىن، وتقا سالسا جانبايتىن» ابدەن اككى بولۋعا اينالدى. ال دارىگەردەن كوڭىلى قالعان ەل-جۇرت جۋرناليست جاعالاپ، الەۋمەتتىك جەلىگە جۇگىنەدى. ءبىرى مۇگەدەك بولا تۇرا مۇگەدەكتىككە شىعا الماي جۇرگەنىن ايتسا، ءبىرى العاشىندا تەرىس ەمدەلۋى سالدارىنان اياعىن كەستىرۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتادى، ءۇشىنشىسى دارىگەردىڭ قاراماي ۇيىنە قايتارىپ جىبەرگەنىن،  ءتورتىنشىسى پارا جايلى ايتادى، بۇل تىزبەك جالعاسا بەرەدى...

وسى ورايدا جوعارىدا ايتىلعان اقتاۋ قالالىق پوليتسيا باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ق.ايعاراقوۆتىڭ سوزىندە كەلتىرىلگەن «قر قك 141 بابى، ياعني «بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى تيىسىنشە ورىنداماۋ» بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالۋ ءۇشىن زاڭدى بۇزعان ازامات مۇعالىم نەمەسە تاربيەشى بولۋى كەرەك» دەگەنى دە كوپ جايدى اڭعارتادى. ياعني زاڭدا مۇعالىم مەن تاربيەشى ادام دەنەسىنە جاراقات سالۋى مۇمكىن، ال دارىگەر بالانىڭ، ادامنىڭ ومىرىنە تەك اراشاشى بولادى، ولاردان ادام دەنەسىنە تاڭبا تۇسەدى دەگەن تۇسىنىك بولماعانى بايقالادى. ءسويتىپ، زاڭىمىز زاڭعار تۇتقان دارىگەرلەر وزدەرىن وزدەرى اشكەرەلەپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە «جۇمىسقا ورنالاسقانىنا ەكى-اق جىل بولعان ءبىلىمدى» جاس دارىگەردىڭ ءوز ىرقىنا يە بولا الماي، ورەسكەل ارەكەتكە جول بەرۋى دە قۋانارلىق جاعداي ەمەس.

ماماندىقتىڭ ءبارى جاقسى، بىراق دارىگەرلىكتىڭ ورنى بولەك. بۇل ءارى كۇردەلى، ءارى قاستەرلى ماماندىق. دارىگەر ءوزىن ءبىلىم مەن بىلىك، ءتارتىپ پەن تازالىق، جاۋاپكەرشىلىك جاعىنان ورنىنا، ماماندىعىنا لايىقتى ۇستاسا، وعان قۇرمەت پەن حالىقتىڭ ىقىلاس-سەنىمى وزدىگىنەن-اق ورالادى. ونى جوعالتىپ العان نەمەسە ءتىپتى، بويىندا اق حالاتتىعا لايىقتى قاسيەتتەر مەن قىزىعۋشىلىق بولماعان، تەك ديپلوم الۋمەن دارىگەر اتانعان دارىگەر تەك وزىنە وكپەلەۋگە ءتيىستى.

 * * *

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ورىن الىپ جاتقان جاعدايلار اتالعان سالادا ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. «جابۋلى قازاندى جابۋلى» كۇيىندە قالدىرۋدى دۇرىس كورگەنمەن، شىندىقتى بۇركەمەلەۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى بەلگىلى. سالانىڭ وزىق جاعىن قولداي وتىرىپ، «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەمەكشى، توزىعىن دا ايتۋعا ءتيىستىمىز. مۇنى ەل-جۇرتتىڭ مۇڭ-زارىن قۇلاقپەن ەمەس، جۇرەكپەن تىڭداي العاندا عانا ۇعىناسىز.

 

ماڭعىستاۋ وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار