ۇلى اباي اتامىز ايتپاقشى, «اش قارىن جۇبانا ما مايلى اس جەمەي...». قاس قىلعاندا ەندى ەتتىڭ وڭايلىقپەن تابىلمايتىن ءتۇرى بار. كوجەسىنە قاتىق تاپپاي وتىرعان جارلى-جاقىبايلار شەتەلدەردەن كەلەتىن سىرتى جىلتىر, ساپاسى كۇماندى تاۋىق ەتىن قاناعات تۇتادى. ولار تۇگىلى ورتا دەڭگەيلى شارۋالاردىڭ وزدەرى ەتتى ۇنەمدەپ تۇتىنۋدان باسقا شارا تاپپاي وتىر. نەگە؟
مۇنىڭ جاۋابىن مال ونىمدەرىنىڭ كۇننەن-كۇنگە قىمباتتاپ بارا جاتقانىنان تاباسىز. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, بيىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا قوي ەتىنىڭ باعاسى 12,7 پايىزعا, سيىر ەتى – 12,6, جىلقى ەتىنىڭ باعاسى 7,5 پايىزعا كوتەرىلىپتى. كونسەرۆىلەنگەن ءسۇت – 9,2, سارى ماي 7,6 پايىزعا قىمباتتاعان.
بىلاي قاراساڭىز, ەتتىڭ باعاسى مۇنشالىقتى قىمباتتاپ كەتۋىنە سەبەپ جوق سياقتى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىندا مال ءوسىمى رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى لەكتە. ەت وندىرۋدەن دە العا وزىپ تۇرمىز. ستاتيستيكالىق دەرەك كوزى وبلىسىمىزدا مال سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ قۋانتادى. قازىر وبلىستا ۋاق مال 6 ميلليونعا جەتەعابىل. ءىرى قارا 1 ميلليونعا جۋىق, جىلقى 300 مىڭنان اسادى ەكەن. 28 مىڭ تۇيە جانتاق جەپ ءجۇر. سوندا بازارداعى ەت باعاسىنىڭ اسپانداپ شىعا كەلۋىنىڭ سەبەبى نە؟ مۇنى ماماندار ەتتىڭ شەتەلگە شامادان تىس ەكسپورتتالۋىنان ىزدەيدى. شارۋالار مالدى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ساۋدالاعاننان گورى شەتەل اسىرعاندى ۇتىمدى سانايدى. ويتكەنى ولار ەتتى قىمبات باعاعا الادى. ەكىنشىدەن, قارجىنى الدىن الا تولەپ قويادى. ۇشىنشىدەن, كوتەرمە باعاسىنا تۇگەلدەي الىپ كەتەتىن كورىنەدى. يران, اراب مەملەكەتتەرىنە ەت ونىمدەرىن وتكىزىپ جۇرگەن «قايىپ اتا» جشس باسشىلارى شەتەلدىكتەر ورتا قوڭدىلىقتاعى توقتىلاردى مولىنان الادى دەيدى. دەمەك, بۇل سەرىكتەستىككە پايدالى. الايدا, بارلىق شەتەلدىك قوڭى ورتاشا مال المايدى. ماسەلەن, وزبەكستان اقپارات قۇرالدارىنىڭ جازۋىنشا, بۇل مەملەكەت بيىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا 72,2 مىڭ ءىرى قارانى سىرتتان اكەلگەن. سونىڭ 85 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسىندە كورىنەدى. جارتى جىلدا ەلگە كىرگەن 160 مىڭ قويدىڭ 97 پايىزىن قازاقستاننان تاسىمالدادىق دەپ وتىر. بىلتىر قازاقستان بويىنشا 16 مىڭ توننا سيىر ەتى ەكسپورتتالعان ەكەن. رەسەي, بەلارۋس, اقش, برازيليا, ۋرۋگۆاي مەملەكەتتەرى بىزدەن ەت الۋعا اسا ىنتالى دەسەدى. ال بيىل قازاقستاننىڭ شەتەلدەرگە يمپورتتاعان ەتى 20-30 مىڭ توننا كولەمىندە. مىنە, وسىدان سوڭ ەلىمىزدە ەت باعاسى قىمباتتاماعاندا قايتپەك؟ شىمكەنتتە تاياۋدا كۇنىنە 3 مىڭ قوي, 300 ءىرى قارا ەتىن وڭدەيتىن «يۋكو-ەكو-فۋد» جشس ىسكە قوسىلدى. بۇل ەت كومبيناتى يران يسلام رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسىپ اشىلعان. ال وسى مەملەكەتكە جىلىنا 2 ميلليون 400 توننا ەت كەرەك ەكەن. دەمەك, سەرىكتەستىك بارلىق ءونىمىن سولارعا جىبەرسە, جەرگىلىكتى حالىققا نە قالادى دەگەن ساۋال كوكەيدەن كەتپەيدى.
تاپ قازىر شىمكەنتتە قوي ەتىنىڭ كيلوسى 1800 تەڭگە توڭىرەگىندە. سيىر مەن جىلقى ەتى 2000-2500 تەڭگەگە كوتەرىلىپ كەتتى. جىلقىنىڭ سەمىز ەتى 3000 تەڭگەگە جۋىق. قازى-قارتا باعاسى دا ۋداي. ەندى قاراڭىز, ايىنا 40-50 مىڭ جالاقى الاتىن وتباسىلاردىڭ سوعىمعا قولى جەتە مە؟ ارينە, جوق.
ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى مەملەكەت تاراپىنان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىن ۇنەمى العا تارتادى. بۇل باعىتتا ارنايى باعدارلاما دا تۇزىلگەن. سالانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىن باسىمدىقپەن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى دا ءازىر. بۇل جوبا ۇكىمەتتە قولداۋعا يە بولدى. جاڭا جوبا پارلامەنت ماجىلىسىنە تانىستىرىلدى. بۇدان بىلاي جەكە شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ قولعا الىنباق. كووپەراتيۆ مۇشەلەرى بۇدان بىلاي ءونىم الۋشى ىزدەپ اۋرەلەنبەيدى. قابىلداۋ پۋنكتەرى ءۇي شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ, ارنايى تەحنيكامەن مالدى جيناپ اكەتەدى. ۇكىمەت تاراپىنان جاسالىنىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى جىلدان-جىلعا ارتا ءتۇسىپ وتىر. دەسەك تە, نارىقتاعى ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسەتىنى قالاي؟ ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تومەندەتپەي-اق قويالىق, الايدا بۇرىنعى قالپىندا ۇستاپ تۇرۋعا بولماس پا ەدى؟ وسى ساۋال تالايلاردى ءتۇن ۇيقىسىنان وياتىپ جۇرگەن سىڭايلى. الدە مينيسترلىك كەلتىرگەن دەرەكتەردە شيكىلىك بار ما؟ جوق بولسا, پارلامەنت ماجىلىسىندە «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا باعىتتارى مەن وتاندىق اگروبيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ پەرسپەكتيۆالارى» اتى تاقىرىپپەن وتكەن «ۇكىمەت ساعاتىندا» ءماجىلىستىڭ ۆيتسە-سپيكەرى ۆلاديمير بوجكو مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنە قاراتىپ «ەرتەگى ايتپاڭدارشى» دەر مە ەدى؟
وسى جەردە ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسى تولەۋتاي راقىمبەكوۆتىڭ دايەگىن كەلتىرە كەتەيىك. ول: «بۇگىندە بارلىق ماسەلە الىپساتارلارعا تىرەلىپ تۇر. ال ولار قايدان شىعىپ جاتىر؟ ويتكەنى بىزدە كووپەراتيۆ نەگىزىندە ينفراقۇرىلىم جوق. ەندى ءىرى قارانى شەكارادان تىرىدەي شىعارىپ ساتۋ تۋرالى ايتساق, تاعى دا الدىمىزدان الاياقتار شىعادى. بۇكىل مال, ونىڭ ەتى دە سىرتقا كوبىرەك كەتكەن سايىن ەل ىشىندە باعا توقتاۋسىز وسە بەرەدى», دەيدى.
ايتالىق, بازارعا مالىن شىعارعان شارۋا ءوزى ويلاعانداي مەجەگە جەتە المايدى. نەگە؟ ويتكەنى ونىڭ الدىنان الا ءجىبىن شيراتىپ دەلدال شىعادى. دەلدالدىڭ ايتقانى بولادى. ولار مۇقتاج بولىپ تۇرعان نەمەسە اسىققان ادامداردىڭ مالىن ارزانعا ساتىپ الىپ, كەلەسى بازاردا ەكى-ءۇش ەسە باعاسىنا ساۋدالايتىنىن قازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. بيلىكتەگىلەردىڭ ەندىگى ءبىر تىيىم سالار تۇسى وسى دەلدالدار سياقتى.
ت.راقىمبەكوۆ: «شارۋانى قولعا الاتىن ادامنىڭ نارىق ەكونوميكاسىنىڭ زاڭدىلىقتارىن جاقسى بىلگەنى ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعىنا اريفمەتيكالىق ەسەپ سايكەس كەلە بەرمەيدى. اگروسەكتور ەكونوميكانىڭ درايۆەرى, تابىس تۇسىرەتىن سالا بولسىن دەسەك, ءبىز وسى باعىتتا ساۋاتتى قادامدار جاساۋىمىز ءتيىس», دەيدى.
كۇنى كەشە داريعا نازارباەۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سەنات وتىرىسىندا سەناتور ءالي بەكتاەۆ دەپۋتاتتىق ساۋال تاستاپ, مالدىڭ شەتەلدەرگە تىرىدەي كەتىپ جاتقانىن ايتىپ, ۇكىمەتتى سىنعا الدى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مالدى شەتەلگە ساتۋ بويىنشا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقان. كورشى مەملەكەتتەر, اسىرەسە وزبەكستان مەملەكەتارالىق ساۋدا-ساتتىق جونىندەگى قارىم-قاتىناستىڭ وڭتايلىعىن پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاننان ءىرى قارا جانە ۋاق مالدى جاپپاي ساتىپ الۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدە. ماسەلەن, 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان شەتەلدەرگە 88 مىڭعا جۋىق مال شىعارىپتى. ال بيىلعى 9 ايدا 333 مىڭنان استام مال ساتىلعان. بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,8 ەسەگە كوپ. مۇنىڭ ىشىندە ءىرى قارا 2 ەسە, ۋاق مال 7 ەسە كوپ ساتىلىپتى. مۇنان سوڭ سەناتور اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ شەتەلدەرگە شىعارىلاتىن مالدىڭ انالىعىن شەكتەۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى جەتكىلىكسىز دەپ سانايدى.
قازىر مالدى شەتەلگە زاڭسىز شىعارىپ وتىرعان جاسىرىن بەكەتتەر كوپ. مۇنىڭ ءوزى ىشكى نارىقتاعى تازا پايدانى سىرتقا شاشقانمەن بىردەي. سوندىقتان ۇكىمەت كەدەن, كىرىس, تاعى باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن ارنايى نورماتيۆتىك قۇجات قابىلداۋى ءتيىس. شارۋالاردىڭ ماڭداي تەرىمەن وسىرگەن مالى جەرگىلىكتى جەردە سويىلىپ, ەت كومبيناتتارىنا تاپسىرىلعانى ءجون. بيىل شەتەلدەرگە 4800 توننا ءىرى قارا جانە ۋاق مالدىڭ ەتى ساۋدالانىپتى. 300 مىڭ مال ءتىرى كۇيىندە جونەلتىلگەن. وسى ونىمدەردى وزىمىزدە وڭدەسەك, قىرۋار قارجى قالتامىزدا قالار ەدى.
«قاسقىر مەن قازاق ەگىز» دەپ ەتقۇمارلىعىمىز تۋرالى ادەمى ءتامسىل ايتىپ جۇرگەندە قىزىلسىراپ قالمايىق. وسىندايدا «ەندى قازاققا ميسۋاكتىڭ قاجەتى بار ما؟» دەگەن ساۋال ويعا ورالادى. وكىنىشتى!
سابىربەك ولجاباي,
جۋرناليست
