قايراتكەرلىك – تاعايىندالعان قىزمەتتىڭ نەمەسە بەرىلگەن لاۋازىمنىڭ سانىمەن ەمەس, ەلگە قىزمەت ەتۋىمەن ولشەنسە كەرەك. ايتپەسە سماعۇل زامانىندا دا قازىرگىدەي قىزمەتىنىڭ ءتىزىمى ءبىر بەتكە سىيمايتىن تالاي اتقامىنەر بولعان. سولاردىڭ ءبىرازى رەپرەسسيالانۋى دا مۇمكىن. سول قانقاساپقا ىلىنگەنى ءۇشىن عانا بۇگىندە ولاردى «تۇلعا ەدى, سۇمدىق ەدى» دەپ, اباي تىيۋدى ەسكەرتكەن «وتىرىككە» بوي الدىرۋ – تاريحقا قيانات.
وسى ولشەممەن كەلگەندە, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى قامشىنىڭ سابىنداي عۇمىرىندا مىنالاردى اتقاردى:
قاي رەسمي جانە لاۋازىمدى قىزمەتتە وتىرسا دا ۇلت ماسەلەسىنە ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك مۇددە تۇرعىسىنان قاراپ, شەشىم شىعارۋعا ىقپال ەتتى.
- گازەت-جۋرنال – اقيقاتتىڭ عانا ايناسى ەمەس, ۇلت پەن جۇرتقا ءبىلىم, بىلىك, تاجىريبە ۇيرەتۋدىڭ, كورسەتۋدىڭ قۇرالى, مىنبەرى. س.سادۋاقاس ۇلى باسشىلىق ەتكەن باسىلىمداردىڭ ءبارى دەرلىك وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا الدى.
- ادەبيەت – قاي زاماندا دا ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. حالىق ادەبيەتى دە, اۆتورلىق ادەبيەت تە – ۇلتتىڭ جانى. سەزىمى, مۇڭى, نامىسى, قاسيەتى! سماعۇلدىڭ ادەبي مۇراسى – حح عاسىرداعى ۇزدىك كوركەم پايىم مەن تالعامدى ايقىندايدى.
بايىرعى «ەڭبەكشى قازاق» پەن كەيىنگى «ەگەمەن قازاقستان» بايلانىسىن, تاريحي باسىلىمداعى قايراتكەر س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءرولىن ءسوز وتەردەن بۇرىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى ءبىر وقيعانى جاڭعىرتقىمىز كەلەدى. جاڭىلىسپاساق, 1992 جىلى الماتىداعى كونتسەرت زالىندا «قاۋىشۋ» اتتى كەش ءوتتى. وعان ۇيىتقى بولعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا مەن «قازاقستان» تەلەۆيدەنيەسىنىڭ باسشىسى ساعات اشىمباەۆ ەدى. دەموكراتيانىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. كەزدەسۋ بارىسىندا بۇگىندە مارقۇم ءبىر عالىم شەر-اعاڭا مىنا مازمۇندا سۇراق قويدى: «ەگەمەن قازاقستان» – كەشەگى بولشەۆيزم مەن ءسوتسياليزمنىڭ كورىگىن قىزدىرعان «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» جالعاسى. مەنىڭ سۇراعىم: حالىقتان كەشىرىم سۇراپ, ازاتتىقتىڭ ءۇنى بولاتىنداي جاڭا گازەت اشىپ, جاڭا جول باستاي الاسىزدار ما؟..».
بۇعان شەرحان مۇرتازا بىلاي جاۋاپ بەردى: ء«سىز اجەپتاۋىر فيلوسوف عالىمسىز. تاريح دامۋىنىڭ بۇرالاڭ جولىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋ – ەڭ ءبىرىنشى عالىمداردىڭ مىندەتى. كەشىرىپ قويىڭىز, گازەتكە كەشە عانا كەلگەن مىنا جىگىتتەر كىمنەن كەشىرىم سۇرايدى؟ بۇلاردىڭ مىندەتى – بۇگىنگىنىڭ اقيقاتىن جازۋ, ءتۇيسىنىپ جازۋ. مۇنى ورىنداماي جاتسا, ارينە, جاۋاپ بەرەدى...».
ءبىز ءدال سول شامادا عىلىمي جوبامىزدىڭ ماقساتىنا وراي ارحيۆ پەن كىتاپحانا قورىندا ساقتالعان «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» 1921-1924 جىلدارداعى تىگىندىسىن وقىپ ءجۇر ەدىك. راسىن ايتايىق, اتالعان گازەتتەن 1921-1922 جىلعى اشتىقتىڭ زاردابىن, 1923-1924 جىلعى ۇركىنشىلىك اقيقاتىن, قازاق شەكاراسىنان تىس قالعان قانداستاردىڭ زارىن وقىپ, سول كەزدىڭ رەداكتورلارى مەن جۋرناليستەرىنىڭ باتىلدىعىنا تاڭعالعانبىز. ونى ايتاسىز, ءتىلشى عالىمدار قاۋىمى 2005 جىلعا دەيىن ءبىراۋىز باعا بەرمەگەن كەشەگى, بۇگىنگى, بولاشاقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي اسىل ارقاۋىن, قاعيداتتارىن ايقىنداپ بەرگەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىنىڭ (الاشتىڭ كوشباسشىسى ءا.بوكەيحاننان باستاپ كۇللى دەرلىك ءىرى تۇلعالارى قاتىسقان) بارلىق ماتەريالىن ءدال وسى «ەڭبەكشىل قازاقتان» وقىپ, 1990 جىلى كولەمدى ماقالا جازعان ەدىك.
بولشەۆيزم مەن كرەملدىڭ اينالا قازعان ور مەن جارىنىڭ ورتاسىنداعى «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» رەداكتورلىعىنا 25 جاستاعى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى 1925 جىلدىڭ باسىندا كەلدى.
بۇل ونىڭ اتالعان باسىلىمعا ءۇشىنشى مارتە ورالۋى ەدى.
1920 جىلى 4 قازاندا ورىنبوردا جالپى قازاق كەڭەستەرىنىڭ ءبىرىنشى سەزىنە ء(وز تۇسىنداعى اتاۋى «جالپى قازاق ساۋەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى توبى») سماعۇل سادۋاقاس ۇلى دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, ۇلتتىڭ جاس قايراتكەرلەرى اتىنان ءسوز سويلەپ («ۇشقىن» گازەتى, 1920 جىل, 7 قازان), ءتۇرلى سالا بويىنشا جاسالعان باياندامالاردى تالقىلاۋعا بەلسەنە اتسالىسادى (سول گازەت, 1920 جىل, 14 قازان).
ء«بىز, جاستار, اۆتونومياعا ۇلكەن ماعىنا بەرىپ قارايمىز. حالىقتى تاربيەلەپ, بەينەتقورلارعا بىرىكتىرەتىن ۇيىم عانا دەپ قارايمىز. ... جاستار كەلەسى ومىرگە باستارىن بايلاپ كىرىستى. ۇلكەن اعالاردىڭ دا سول جولدا اداستىرماي ءتۇزۋ تارتۋلارىنا سەنەمىن» دەيدى سماعۇل وسى سەزد مىنبەرىنەن.
سەزد كۇندەرى ارنايى شەشىممەن س. سادۋاقاس ۇلى «ۇشقىن» گازەتىنىڭ شىعارۋشىلار القاسىنا كىرەدى.
س.سادۋاقاس ۇلىن قايراتكەر رەتىندە حالىققا تانىستىرعان «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1925 جىلى 5 مامىرداعى سانىندا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستاننىڭ 1 سەزىندە سماعۇل ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, ساياسي حاتشىلىق, توراعانىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان».
1920 جىلدىڭ قاراشا ايىندا س. سادۋاقاس ۇلى جاڭا قۇرىلعان قازاقتىڭ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەت باسشىلىعىنا قىزمەتكە الىندى. بۇل كەزدە ول بار بولعانى 20-اق جاستا ەدى.
سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ «ەڭبەك تۋى» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالالارى ماسەلەنى ناقتى قويىپ, ايرىقشا تۇجىرىمداما جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, «ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتتى» («ەڭبەك تۋى», 1920, 13 قاراشا) اتتى ماقالاسىن ءتورت ءبولىم ەتىپ جازعان. ءبىرىنشى بولىمىندە توڭكەرىسكە دەيىنگى رەسەيدىڭ حال-احۋالىن, ونىڭ يمپەراليستىك ءىس-ارەكەتىن ءسوز قىلسا, ەكىنشى بولىگىندە توڭكەرىستەن كەيىنگى ساياسات اعىمىنا شولۋ جاسايدى. ءۇشىنشى بولىگىندە قازاقتان شىققان جۇمىسشى تابى قاي دارەجەدە, قانداي قالىپتا دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە وي وربىتەدى. ءتورتىنشى بولىگىندە ەل باسقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ مىندەت-ماقساتىن ايتادى.
ماقالادا كوسەمسوزشى حالىق باسقارعان ادامداردىڭ جۇمىستى ءوز دارەجەسىندە اتقارا الماي جۇرگەندىگىن سىنايدى. «بارىنە كىنالى – ءبىز, قازاقتان شىققان كوممۋنيستەر. ءبىزدىڭ ءبىرىنشى مىندەتىمىز – سول جۇمىسكەرلەردى بىرىكتىرىپ, ولاردى ساياسي اعىممەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ اراسىندا بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ ىسكە كىرىسۋ. اۋىزدى كوپىرتىپ: «مەن – كوممۋنيست» دەپ ماقتانا بەرگەنشە, سول كوممۋنيستىگىڭدى ءىس جۇزىندە كورسەتۋ كەرەك» دەيدى ول.
س. سادۋاقاس ۇلى – توڭكەرىسكە, توڭكەرىستەن كەيىنگى ساياساتقا وي جىبەرە قاراعان قايراتكەر. ول ازامات سوعىسىنا, ەل شارۋاسىن كەنجەلەتكەن ساياساتقا سىن كوزىمەن قارادى. سوندىقتان اتالعان ماقالاسىن: «قايماعى بۇزىلماي ۇيىقتاپ جاتقان قالىڭ ەل اناۋ! نەشە مىڭ جۇمىسكەرلەر ءۇش جىلدان بەرى دىم ىستەمەي, قاراپ جۇرگەنى مىناۋ! ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتتى! مۇنىڭ ءبارى بىزگە ۇلكەن سىن. سىنالىپ قالىپ جۇرمەيىك» دەپ اياقتايدى.
«سوڭعى وقيعالار ءھام كۇنشىعىس» اتتى ماقالاسىندا («ەڭبەك تۋى», 1920, 7 جەلتوقسان) س. سادۋاقاس ۇلى الەمدەگى ساياسي احۋالعا شولۋ جاسايدى. ۆرانگەلدىڭ جەڭىلۋىنە بايلانىستى الەمدەگى ساياسي جاعداي قالايشا قۇبىلعانىن جازادى. ارينە, «كوممۋنيزمگە قارسى جورىقتا» اعىلشىن, فرانتسۋز سەكىلدى ەلدەر ءوز ەسەبىن ەشكىمگە جىبەرمەگەنى شىندىق. قالامگەر سونداي ساياسي-تاسىلدەردىڭ استارىنا ۇڭىلەدى. فرانتسۋزداردىڭ كاۆكازداعى ءىس-ارەكەتىن باعدارلاي وتىرىپ, الدا بولاتىن ساياسي ساپىرىلىستار تۋرالى توپشىلاۋلار جاسايدى.
باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى قيلى قاتىناس جونىندە قالامگەر: «كۇنشىعىس تالايدى كوردى. كۇنباتىستىڭ زورلىقشىلدارىنىڭ (يمپەرياليسى) كىم ەكەنىن ايتپاي-اق بىلەدى. ...وقىعان, ونەرلى, مادەنيەتتى اتالعان جۇرتتار تالاي كۇنشىعىستىڭ سانىن سوقتىرعان. اۋىزدارىمەن ۇجىماق ورناتسا دا, ءىس جۇزىندە نە ورناتاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. كۇنشىعىس بالالىق شاعىنان الدەقاشان شىقتى. ولمەس جايىن ول دا ويلار» دەپ وي تۇيەدى.
وسى گازەتتىڭ 3-سانىنداعى (25 جەلتوقسان, 1920 جىل) «اۋىلداعى جاستار تۋرالى», «سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى», «دىنمۇحامەد ءادىلوۆ» اتتى ءۇش بىردەي ماقالاسى توڭكەرىستەن كەيىنگى بىرنەشە كۇردەلى وقيعالار مەن ساتتەردىڭ ۇردىسىنەن حابار بەردى.
كوسەمسوزشى: ء«بىزدىڭ قازاقستان – اۋىلدىڭ رەسپۋبليكاسى. قازاقتىڭ 99 پروتسەنتى اۋىلدا. سوندىقتان اۋىل جاستارىنىڭ اراسىنداعى جۇمىس ەڭ ءبىرىنشى ورىندا بولۋ كەرەك» دەي وتىرىپ: «قازاقتىڭ ۇلتشىلدارى ونداي «تورەلەرگە» ءتيىستى باعا بەرسە دە قازاق ىشىندە «تورەلىك» قالعان جوق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن شاھارلى جەردە جۇرگەندە دۇپ-دۇرىس ادام سەكىلدى جىگىت ەلگە شىقسا, شىڭكىلدەپ, توڭقاڭداپ كەتەدى» دەپ سىنايدى. قالامگەر نۇسقاۋشىلاردىڭ جاستارمەن ءتىل تابىسۋىنا قاتىستى: «نەندەي ءسوز ايتساڭ دا ءبارى جاستاردىڭ كوڭىلىنە قونعانداي بولسىن. كەلتىرگەن مىسالدارىڭ, كورسەتكەن تاجىريبەلەرىڭ قازاقتىڭ تۇرمىسىنان بولسىن» دەپ وي ايتادى.
«سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى» – كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى بەي-بەرەكەتسىزدىكتى, تەڭسىزدىكتى بۇركەمەلەي اشىق ايتقان كوسەمسوزدىك تۋىندى. اۆتور ومبى مەن بيسكىدەگى رەسەيلىك اسكەر مەن قازاق اسكەرىنىڭ تۇرمىسىنداعى سايكەسسىزدىكتى, سپاس, ۋسپەن, جەزقازعان, ەكىباستۇز, سارىسۋ, جارماقتاعى سان مىڭداعان قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ ادام ايتقىسىز ءحالىن تىلگە تيەك ەتەدى. قالامگەردىڭ پىكىرىنشە, سىبىررەۆكوم قازاقتى ءالى دە بولسا س ۇلىكتەي سورۋ ءۇشىن «ەكى وبلىستان (اقمولا, سەمەي.-د.ق.) تىرتىسىپ ايىرىلماي وتىر». وسى ورايدا سماعۇل: «ولاردىڭ ويىنشا, قازاق حالقى – «دۇلەي, قاراڭعى, مەڭىرەۋ, جۋاس, تۇكتى بىلمەيدى, سوندىقتان ولار ۇيپالاپ-سۇيپالاعانعا كونە بەرەدى». جوق, ولاي ەمەس! ومبىدان شىققان «باتىرلار», ونداي ويلارىڭنىڭ مەزگىلى وتىڭكىرەپ كەتتى» دەيدى.
س.سادۋاقاس ۇلى 1922 جىلى «ەڭبەكشىل قازاققا» تاريحي ءمانى تەرەڭ ەكى ماقالا جاريالادى. ءبىرى – «جاستار سەزىنە» (20 شىلدەدە شىققان), ەكىنشىسى – «شارت كەرەك پە؟» (4 تامىزدا جاريالانعان).
قالامگەر العاشقى ماقالاسىن: «قازاقتىڭ ساياسي پىكىرىنىڭ تاريحى – قازاق جاستارىنىڭ تاريحى. قازاق حالقىنىڭ ىشىندە شىن ساياسي قوزعالىس جاستار ويانىپ, جاستار ۇيىمداسقاننان كەيىن عانا بار» دەگەن ءمىردىڭ وعىنداي ويمەن باستايدى. اعا تولقىننىڭ كەزىندە توپتاسا الماعاندىعىن, «كوپكە بىردەي جاقسى اتى شىققان قازاقتىڭ ازاماتى ازدىعىن», جاستار سودان ساباق الۋ كەرەكتىگىن ءسوز ەتە كەلىپ, جاڭا زامانداعى جاس لەكتىڭ ماقسات-مىندەتتەرىنە جانە ءبىر توقتاپ, ساناداعى ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس قايتسە جەڭىسكە جەتەتىنىن اۋەزە ەتەدى. «مەن كوممۋنيست. ماعان قازاعى دا, ورىسى دا ءبارى ءبىر» دەۋشىلەر تابىلادى. بىراق بۇل سەكىلدى ءسوزدى ايتۋشىلار ورىسقا دا, قازاققا دا پايداسىز بولىپ شىعادى» دەيدى سماعۇل.
«شارت كەرەك پە؟» – تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ قازاقستانعا قوسىلۋ قاجەتتىگىن ارنايى ءسوز ەتكەن ەڭبەك. بۇل ەكى وبلىس 1925 جىلى قوسىلعانى ءمالىم. الايدا وسى بىرىگۋ ماسەلەسى وپ-وڭاي شەشىلە سالمادى. زيالىلار 20-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. باستاپقى جىلدارى تۇركىستانداعى قازاق وقىعاندارى قازاقستانعا «وتارشىلداردى جويا المادىڭدار, ورىنسىز ادامداردى ۇكىمەت بيلىگىنە تارتتىڭدار, سەندەردىڭ استانالارىڭ قازاققا استانا بولا المايدى» دەپ كىنا تاققانى ءمالىم. س. سادۋاقاس ۇلى تاعىلعان وسى كىنالاردىڭ سەبەپ-سالدارى, ورىندى-ورىنسىزدىعى تۋرالى ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستاندا كولونيزاتور بارلىعى – قوسىلماۋعا دالەل ەمەس, قوسىلۋعا دالەل. ...تۇركىستان ازاماتتارى ءبىزدىڭ قوتىرىمىز بولسا بىزبەن بىرگە جازسىن. قوتىرىڭ بار جۋىمايمىن دەگەنى اعايىنشىلىققا جاتپايدى. ...تەگىندە جالپى قازاقتىڭ كىندىك قالاسىن بەلگىلەۋ ءۇشىن جالپى قازاق بىرىگۋى قاجەت» دەپ سىندارلى جاۋاپ قايىرادى. ماقالاداعى ءتۇيىندى وي: «جالپى جۇمىس تۇزەلۋ ءۇشىن ەشبىر شارت قوسپاي, اعايىندى ەكى بالا تەز ارادا بىرىگۋ كەرەك». ياعني, قالامگەر بىرىگۋ ءۇشىن شارت ەمەس, تۇسىنىستىك قاجەتتىگىن العا تارتادى.
سماعۇل زامانىندا زور رەزونانس تۋدىرعان «لەنين جانە ۇلت ماسەلەسى» اتتى ماقالاسىن دا 1924 جىلى 27 قاڭتاردا «ەڭبەكشىل قازاقتا» جاريالادى (قايتقانىنان 6 كۇننەن كەيىن). ۋرا-ۋرا زامانىندا جاس قازاق قايراتكەرى لەنين تاقىرىبىن باسقا قىرىنان قويادى. ۆ.ي.ۋليانوۆ ايتقان سوزدەردى ۇلت ماسەلەسىنە قىرىن قاراپ جۇرگەن ساياساتشىلاردىڭ ەسىنە سالادى. ۇلت دەگەن سوزگە ۇركە قارايتىن قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورەسىزدىگىن سىنايدى. لەنيننىڭ: ء«بىز باسقا ۇلتتى ەرىكسىز زورلىقتا ۇستامايمىز. ءبىزدىڭ نەگىز ەركىندىك, ريزالىق, بوستانشىلىق بولۋ كەرەك» دەگەن سوزىنە سۇيەنىپ جانە ء«بىز ورىس جۇرتىن سۇيەمىز. سۇيگەن سايىن ءبىز ورىس ەلى بوستانشىلىق السىن دەيمىز» دەگەن پىكىرىن نەگىزگە الىپ سماعۇل: «وسى ءسوزدى قازاققا ارناساق, ءبىزدى ەشكىم كىنالار ما ەكەن؟» دەپ ءتۇيىندى وي ايتادى...
1925 جىلى قاڭتاردىڭ باسىندا س. سادۋاقاس ۇلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ جاۋاپتى شىعارۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى. گازەت سوڭىندا باسشىسىنىڭ كىم ەكەنى ەكى تىلدە جازىلعان: قازاقشاسى - «جاۋاپتى شىعارۋشى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى», ورىسشاسى - «رەداكتور سماگۋل سادۆوكاسوۆ».
قايراتكەر وسى باسىلىمعا 1925 جىلدىڭ 8 قاڭتارىنان 1926 جىلدىڭ 22 اقپانى دەيىن رەداكتورلىق ەتتى. س.سادۋاقاس ۇلى مەملەكەت ماسەلەسىمەن ورتالىققا, نەمەسە ەل ىشىنە كەتكەندە, ورىنباسارى گازەت سوڭىنا «ۋاقىتشا جاۋاپتى شىعارۋشى بەيىمبەت مايلى ۇلى» دەپ قول قويىپ وتىرعان.
س.سادۋاقاس ۇلى باسقارعان جىلدارى باسىلىمنىڭ دەڭگەيى ءوستى. ول «ەڭبەكشىل قازاقتان» «ەڭبەكشى قازاققا» اينالدى (1925 جىلدىڭ 17 اقپانىنان). گازەت تەك رەسميلىكتى شەكتەڭكىرەپ, تانىمدىق, عىلىمي دۇنيەلەردى كوبەيتتى. قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان دىلگىر ماقالالار ءجيى جارىق كوردى.
قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا 1925-1926 جىلدارى س.سادۋاقاس ۇلى باسقارعان «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» باعاسىن ونىڭ زامانداسى, «جاس ازاماتقا» دا, الاش ورداعا دا كىرىپ, «ۇلت ءۇشىن قىزمەت ەتەمىن» دەپ انت بەرسە دە, 20-جىلدارى ساياسي سەبەپپەن كونيۋنكتۋراعا جان-تانىمەن بەرىلگەن ءابدىراحمان ءبايدىلديننىڭ تۇجىرىمىمەن ايقىنداپ كورەيىك. نكۆد-عا جازعان تۇسىندىرمە حاتىندا ول: «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى رەداكتور بولىسىمەن, گازەتتى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. پارتيا گازەتى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتشىل ولەڭدەرىن, ءا. بوكەيحاننىڭ (قىر بالاسى), م. اۋەزوۆتىڭ ماقالالارىن باسا باستادى. مىنە, سونىڭ كەزىندە م.جۇماباەۆتىڭ استارلاپ توڭكەرىسكە قارسى وي ايتاتىن, ۇلتشىلدىق رۋحتاعى ء«جۇسىپحان» داستانى, م.اۋەزوۆتىڭ يدەاليستىك باعىتتا جازىلعان تەاتر تۋرالى ماقالالارى جاريالاندى. ءا. بوكەيحان ماقالالارىنىڭ اتى مەن مازمۇنىن ۇمىتىپ وتىرمىن. گازەتتى قاراساڭىزدار كورەسىزدەر. مەن گازەتتىڭ وسىنداي تەرىس باعىتىن ايتىپ, كرايكوم بيۋروسىنا ارىز جازدىم. بۇل ماسەلە بيۋرودا قارالدى. مەن بايانداما جاسادىم (كوشىرمەسى گپۋ-دا). ماسەلە بيۋرونىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە قارالدى. تالقىلاۋ بارىسىندا ن. نۇرماقوۆ, ج. مىڭباەۆ, ورىنباەۆ سەكىلدى جولداستار ماعان تاپ بەردى. گولوششەكين جولداس ەكىۇشتىلاۋ سويلەدى دە قويدى... بيۋرو مەنى قولدادى. اقپان ايىندا س. سادۋاقاس ۇلى «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» رەداكتورلىعىنان الىندى» ء(ا. ءبايدىلدين. «الاشورداشىلارمەن جانە وڭشىل كوممۋنيستەرمەن كۇرەسىمنىڭ ناقتى ايعاقتارى». قازاقستان ۇقك ءارحيۆى. № 78754-ءىس, 6-توم).
ءيا, بۇگىن ءبىز دە س. سادۋاقاس ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن «ەڭبەكشى قازاققا» باعانى زامان مەن تاريح تۇرعىسىنان بەرەمىز. بۇل رەتتە «ەڭبەكشى قازاق» رەسمي پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ءۇنى بولسا دا ءىس جۇزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ءا. بوكەيحان شىعارعان «قازاق» گازەتىمەن رۋحتاس بوپ قالدى.
س.سادۋاقاس ۇلى تۇسىنىڭ «ەڭبەكشىل قازاعىندا» باس ماقالالاردىڭ دا ورنى ەرەكشە. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ اياعىندا بەلگىلى اۆتورلاردىڭ قولى بار. ءبىر سىپىراسى گازەتتىڭ ماقالاسى رەتىندە ۇسىنىلعان. بۇلاردىڭ بارىندە دەرلىك رەداكتوردىڭ يدەياسى تۇنىپ تۇر. بىراق جوعارىداعى التى ماقالادان س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ قولتاڭباسى انىق بايقالادى. تالداپ, سارالاپ قاراعانىمىزدا, بۇل باس ماقالالارداعى سويلەم قۇرىلىسى, اۆتورلىق ءسوزساپتاۋ قالامگەردىڭ قول قويىپ جاريالاعان ەڭبەكتەرىنىڭ ستيلىمەن بىردەي بولىپ شىقتى ء(تىپتى ءبىر قالىپتان شىققان سويلەمدەر بار).
سماعۇل ءبىلىم, مادەنيەت, عىلىم, ت.ب. سالالاردى قامتىعان حالىق اعارتۋ كوميسسارى (مينيستر) قىزمەتىن رەداكتورلىقپەن قاتار اتقارعان سوڭ, ونىڭ سالا پروبلەماسىنا قاتىستى وي-پىكىرلەرى مەن ۇستانىمدارى دا «ەڭبەكشى قازاقتا» جارىق كوردى.
1925 جىلى 10 جەلتوقساندا جاۋاپتى باسشى س. سادۋاقاس ۇلى مەن ءبىلىم ورداسىنىڭ (اكادەميالىق ورتالىق) توراعاسى م. جولدىباي ۇلى «قازاقشا پەساعا بايگە!» اتتى حابارلاندىرۋدى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە باستى. 1926 جىلى 13 قاڭتاردا قىزىلوردادا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترى رەسمي اشىلعان سوڭ, قايراتكەردىڭ «التىن ساقينا» ويىنى تۋرالى», «بايبىشە, توقال» اتتى سىنى جاريالاندى. ال «ۇلت تەاتر تۋرالى» اتتى ماقالاسىن («ەڭبەكشى قازاق», 1925 جىل, 26, 29 قازان) – كاسىبي تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ونەر يەلەرىنىڭ وقۋ قۇرالى بولدى دەسەك, شىندىققا سايكەس كەلەدى. مۇندا اۆتور تەاتر, پەسا, ءارتىس ۇعىمدارىن قاراپايىم قازاقتىڭ تۇيسىنۋىنە سايكەس تاراتىڭقىراپ ايتىپ, ء«بىزدىڭ قازاقتا قانداي تەاتر تۋى مۇمكىن؟ تەاتر بىزدە قانداي بولۋ كەرەك؟ ويناۋشىلار كىم؟ وينالاتىندار كىم؟» دەگەن ءوز سۇراعىنا بىلىكتى جاۋاپ قايىرادى. كەيىن ول تولىقتىرىلىپ كىتاپشا بولىپ تا شىقتى.
1925 جىلى «جاڭا مەكتەپتىڭ» بەتاشار سانىندا ءوز اتىنان, ال «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» 28 اقپانداعى سانىندا باسىلىمنىڭ باس ماقالاسى رەتىندە جاريالاعان «حالىق اعارتۋ ماسەلەلەرى» اتتى ماقالاسىندا كۇن تارتىبىندەگى مەكتەپ ۇيلەرىن, وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋ, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە ءدارىس جۇرگىزۋ ءتىلىن انىقتاۋ جايىن قوزعايدى. مىسالى, سماعۇل عىلىم-ءبىلىمى جۇيەلەنگەنشە اعىلشىن ءتىلىن پايدالانعان جاپونيا تاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋدى ۇسىنادى. قايراتكەردىڭ وسى سالاداعى وي-تولعامدارى دا جەكە كىتاپشا بولىپ باسىلعان.
سماعۇلدىڭ «قازاقستاندا ءباسپاسوزدىڭ مىندەتى» اتتى ەل گازەت-جۋرنالى تۋرالى تولعامى دا «ەڭبەكشى قازاقتا» باسىلدى (1925 جىل, 23 قاراشا). وسىندا: «سىن ويلاردى قوسىپ, ادامنىڭ پىكىرىن قايراپ وتىرادى. سىنسىز جازىلعان ءسوز قايرالماعان پىشاق سىقىلدى» دەيدى.
س.سادۋاقاس ۇلى, راسىندا, قيىن جىلدارى «ەڭبەكشى قازاققا» مۇمكىندىگىن تاۋىپ ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, م.جۇماباي, ە.ومار ۇلى, ت.ب. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ماقالاسىن, كوركەم شىعارماسىن جاريالاپ وتىردى. رەداكتور بولىسىمەن قوستانايدىڭ «اۋىل» گازەتىندە جۇرگەن ب.ءمايليندى باس گازەتكە الدىرتىپ, كەڭ مۇمكىندىك تۋعىزدى. ءتىپتى ولەڭ جيناعىن باستىرتىپ, ءوزى وعان العىسوز جازدى. ەلشىل ۇلت اقىن-جازۋشىلارىنىڭ باسىن قوسۋعا ءتيىس «القا» ۇيىمىنىڭ جاساقتاۋ كەزەڭىندە پىكىرتالاستار نەگىزىنەن سماعۇل تۇسىندا جارىق كوردى. ءوزى دە وعان اتسالىسىپ, «ادەبيەت اڭگىمەلەرى» اتتى ساۋاتتى دا سالماقتى ماقالا جاريالادى («ەڭبەكشى قازاق», 1927 جىل, 15-16 اقپان).
قايراتكەر-قالامگەر س.سادۋاقاس ۇلى «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» ارىدەن كەلە جاتقان ەلشىل ءداستۇرىن حالىققا, شىعارماشىل جاستارعا جاقىنداتا ءتۇستى. ءبىر كەزدە بولشەۆيكتىك بيلىك «قازاق» گازەتىنەن ولجالاعان باسپاحانانى تولىقتىرىپ, حالىق ءسوزى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى قارپىن ء(الىپبي ايتىسىنا ءوزى دە قاتىسقان) ۇلت مۇددەسىنە باعىندىرا ءبىلدى.
قازاقستانعا ف.ي.گولوششەكيننىڭ باسشى بولىپ كەلۋى – كرەملدىڭ عانا ەمەس, پاتشانى ءتۇپ-تۇقيانىمەن قۇرتقان ابىلەت كۇشىنىڭ قازاق ەلىنە ەركىن ەنىپ, ۇلت مۇددەسىن القىمنان الۋىنىڭ الدى ەدى. مۇنىڭ سوڭى بيلىكتەن سماعۇلداي باتىل دا بىلىكتى قايراتكەرلەردىڭ شەتتەتىلۋىمەن, الاش زيالىلارىنىڭ تۇتقىندالۋىمەن, ەڭ اقىرى گەنوتسيد – اشتىق الاپاتىمەن اياقتالدى. نكۆد سۇراق-جاۋاپتارىنان, گولوششەكيندەردىڭ مىنبەرلەردەن ايارلىقپەن ايتقان سوزدەرىنەن بولشەۆيزمنىڭ ماسكەۋدەگى س.سادۋاقاس ۇلىنا تەك اجال تىلەگەنى اڭعارىلادى. مۇنى قاندىقول ەجوۆ پەن شكيرياتوۆتار 1933 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا (ارادا 58 جىلدان كەيىن ءدال سول كۇنى ازاتتىق الدىق) جۇزەگە اسىردى...
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا ماسكەۋدىڭ دون زيراتحاناسىنىڭ قابىرعاسىندا ساقتالىپ كەلگەن سماعۇل سۇيەگىنىڭ ك ۇلى استاناعا جەتكىزىلىپ, حان كەنەنىڭ ءشايىت كەتكەن ساربازدارى قورىمىنا اتا داستۇرگە ساي جەرلەندى. «ەڭبەكشى قازاق» رەداكتورىنىڭ زيراتى مەن بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» عيماراتىنىڭ اراسى – ازعانتاي عانا جەر. جاراتقان بۇيىرتقان ازاتتىق پەن ادىلەت وسىلاي ۇزىلگەن ءۇمىتتى ۇيلەسىممەن جالعادى.
ديحان قامزابەك ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋپرورەكتورى, ۇعا اكادەميگى
