ناقتىراق ايتقاندا, زەرتتەۋشى عالىمدار, ەكولوگتار, ءتىپتى قاراپايىم عانا تۋريستەر ۇزاق كۇتىپ, كۋا بولۋعا قۇشتار كيىك پوپۋلياتسياسى نەگىزىنەن ءبىزدىڭ ەل اۋماعىندا جۇرەدى. جالپى, الەم بويىنشا كيىك جانۋارىنىڭ تابيعي جولمەن كوبەيۋى قازاق دالاسىنان باسقا قالماقيا مەن موڭعوليا اتىرابىندا عانا بايقالعان. ال قازاقستانداعى كيىك اتاۋلى تىرشىلىك پوپۋلياتسياسىن بەتپاقدالا, ورال جəنە ءۇستىرت جوتاسىندا وتكەرەدى ەكەن. وسى ايماقتاردا ءونىپ-وسكەن جاۋدىركوز جانۋارلاردىڭ ەسەبىن الىپ جۇرگەن مامانداردىڭ دەرەگى بويىنشا قازىر ەلىمىزدە جالپى سانى 334 000 شاماسىندا كيىك تۇياعى بار كورىنەدى.
...بيىل دا كيىككە كەزەنگەن مىلتىق ۇڭعىسىنان اتىلعان وق ازايمادى. قورعانسىز دالا جانۋارىنا اراشاعا ۇمتىلعان قورىقشى قاراقشىنىڭ قولىنان قازا قۇشقانىن ءالى قوعام ۇمىتا قويعان جوق-تى. ءدال وسى ادامعا قارسى جاسالعان قىلمىس پەن تابيعاتقا قاساقانا زيان كەلتىرۋ جايىنداعى سۋىق حابار سەيىلمەي جاتىپ ارقا توسىندە براكونەرلەر تاعى استامسىپ, قورىقشىعا وق اتىپ, كيىك قىرىپ قولعا ءتۇستى. تابيعاتتىڭ تۇمسا تولىنە قاتىستى ايۋاندىق قىلمىستى ايىپتاعان ماقالالار لەگى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ۇنەمى جاريالانىپ كەلەدى, سوندىقتان وقيعالارعا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالمايمىز. ال كۇنى كەشە عانا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى جاساعى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا كيىك ءمۇيىزىن زاڭسىز ساۋداعا شىعارۋمەن اينالىسقان قىلمىستىق توپتى قۇرىقتادى.
«قىركۇيەك, قازان ايلارى ارالىعىندا براكونەرلىك توپ ارەكەتىنىڭ جولىن كەسۋ ءىس-شاراسى شەڭبەرىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اتىراۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ, سونداي-اق الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋماعىندا ۇزاق ۋاقىت بويى كيىك ءمۇيىزىن دايىنداپ, ودان ءارى قىتايعا كونتراباندالىق جولمەن ساتۋ, تاسىمالداۋ جانە شىعارۋدى جۇزەگە اسىرعان قىلمىستىق توپقا قاتىستى جەدەل-تەرگەۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزدى. ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ ۇزاق ۋاقىت بويى زاڭسىز كيىك اتۋمەن اينالىسىپ كەلگەن. جەدەل-تەرگەۋ توبى ءتىنتۋ بارىسىندا 1 توننا 118 كگ كيىك ءمۇيىزىن تاپتى», دەپ حابارلادى قۇزىرلى ورگاننىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا, مۇنشالىق سالماقتاعى ءمۇيىزدى جيناۋ ءۇشىن براكونەرلەر 3 مىڭ باستان استام كيىكتى اتىپ ولتىرگەن ەكەن. ال بۇل قىلمىستىق ارەكەتتىڭ سالدارىنان مەملەكەتكە كەلگەن زيان 5 ملرد 664,6 ملن تەڭگەنى قۇرادى.
وقيعاعا وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەدەل ءۇن قاتىپ, قىلمىسكەرلەردى قاتاڭ جازالاۋعا پارمەن بەردى. «براكونەرلەر تابيعات بايلىعى – كيىكتەردى اۋلاۋدى توقتاتپاي وتىر. الماتى وبلىسىندا ۇقك قىزمەتكەرلەرى 3 مىڭعا (!) جۋىق كيىكتى ولتىرگەن قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتادى. قاسكويلەر زاڭعا سايكەس قاتاڭ جازاعا تارتىلۋى ءتيىس. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتەرگە توقتاۋ سالۋى كەرەك», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. قازىر قولعا تۇسكەن 18 ادام قىلمىستىق كودەكستىڭ 262-بابىنىڭ 2-تارماعىمەن «ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپقا قاتىسۋ» ارەكەتى بويىنشا جانە 339-باپتا كورسەتىلگەن «وسىمدىكتەردىڭ نەمەسە جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن, سونداي-اق پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان تۇرلەرىمەن, ولاردىڭ بولىكتەرىمەن نەمەسە دەريۆاتتارىمەن زاڭسىز اينالىسۋ» قىلمىسى بويىنشا ايىپتالىپ, توعىز ادام سوت سانكتسياسىمەن قاماۋعا الىندى.
ەندى قاسكويلەردىڭ جازاسىن سوت بەرمەك. الايدا, قوعامدىق پىكىر تابيعاتقا قارسى جاسالعان قىلمىستىڭ تامىرى جۋانداپ كەتكەنىن ايتىپ, براكونەرلەردىڭ بۇعاۋسىز قالاتىندىعىنا الاڭداۋلى. كوپشىلىك 3 مىڭعا جۋىق كيىكتى قىرىپ سالعان قاسكويلەردىڭ ءىسىن ايىپتاعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارمەنىنەن كەيىن ەلىمىزدە زاڭسىز اڭ اۋلاۋشىلارمەن كۇرەس كۇشەيىپ, جازالاۋ شارالارى كۇشەيەتىنىنەن ءۇمىتتى.
جالپى, تابيعاتتاعى جانۋارلار سانىنىڭ سىرتقى فاكتورلاردىڭ كەسىرىنەن كۇرت ازايۋى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى, دەيدى ماماندار. مىسالعا, كيىك تۇياعىنىڭ كەمۋى دالا توسىندەگى شوپتەسىن وسىمدىكتەردىڭ تۇقىم شاشىپ, تامىرلانۋىن تەجەيدى ەكەن. ءبىز وسى كيىك وتى مەن كوشىنە قاتىستى بۇعان دەيىن تانىمدىق تۇرعىدا ماقالا جازعان ەدىك, از-كەم ءۇزىندى كەلتىرۋ ارتىقتىق ەتپەس.
انىعىندا, كيىك ورىسىنە كوز سالعان ادام يرەك-يرەك جايىلىم ىزىنە جولىعار ەدى. ءاسىلى, ءۇي جانۋارلارى ادامي بولمىسقا ابدەن ءسىڭىسىپ, تەپە-تەڭدىك پەن ءتارتىپ دەگەن نارسەدەن جۇرداي بولاتىنعا ۇقسايدى. ماسەلەن, ەڭ مومىن ت ۇلىك سانالاتىن قوي بالاسىنىڭ ورىستەگى ازىقتانۋ ءساتىن باقىلاساڭىز, ءبىر قوماعايلىق پەن تالعامسىزدىقتى, ءتىپتى ىسىراپتى اڭعاراسىز. راس, سىزگە كۇلكىلى بولۋى مۇمكىن, بىراق سولاي. ونىڭ جانىندا جابايى كيىكتىڭ جايلىمىندا ءبىر رەتتىلىك بايقالادى. ينستينكت! ءبارىبىر, جەر توسىندەگى جالعىز ءتۇپ جۋسان قالسا دا, كيەلى جانۋار ونى ۇقىپپەن ءۇزىپ جەپ, تامىرىمەن قوپارا جۇلماس ەدى. ءوز بايقاۋىمىزدا, كيىكتەر توبىمەن جايىلىمعا شىققانىمەن, اۋزىنا ىلىككەن ءشوپتى تالعاماي جۇتا بەرەتىندەردەن ەمەس. رەتىمەن, دوعا ءتارىزدى تىزبەكپەن جايىلىپ جۇرگەنىن تالاي كوردىك. قۇنجىڭداعان قۇرالايى مەن قالقيىپ تۇراتىن قۇلجاسىنا دەيىن شەپ قۇراپ تۇرعانداي اسەر بەرەتىن. ءىرى دەنەلى, ەرەسەك كيىكتەر دوعا تارىزدەس شەڭبەردىڭ العى شەبى مەن قوسقاپتال شەتىندە ەكى رەت ەڭكەيسە, ءۇش رەت ءۇن تىڭدايتىنداي ەدى.
ال شاشىراڭقى شەڭبەردىڭ ورتا تۇسىندا, البەتتە, جاس تولدەر جايىلاتىن. ۇققان ادامعا, بۇل ءبىر ستراتەگيالىق قورعانىس سياقتى. سىرتتان كەلەتىن كەز كەلگەن قاتەرگە وتارداعى ءالدى, بەلدى كيىكتەر الدىمەن قارسى شىعادى. ەگەر توپتى كيىك ءدۇر ەتىپ ۇرىكسە, جونەپ بارا جاتقان قارا-قۇرانىڭ ىشىنەن قۇرالايدى تاپپاي قالاسىز. ويتكەنى ماناعى قوس قاپتالداعى ءىرى توپ شاشاۋ شىققان ءبىرلى-جارىم ۇساق باستى قىسپاقتاپ, ۇيىرمەن قوسىلا شابۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ۇرپاق ءوربىتۋ مەن ونىڭ اماندىعىن تىلەۋ ادامزاتقا عانا ءتان ەمەس ەكەن, باقساڭىز. ال دالانى ەمىن-ەركىن جايلايتىن كيىك بالاسىنىڭ تۇيسىگى تىم اياۋلى سياقتى ما, قالاي؟ اسىلىندە, عىلىمنىڭ ءوزى جابايى جانۋارلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىنىڭ جىرتقىش اڭدارعا قاراعاندا ەرەكشە سىرعا تولى ەكەندىگىن جاسىرمايدى. ونىڭ ىشىندە ءتۇز ساقتايتىن ءتورت اياقتىلاردىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ادامزات بالاسىنا زارەدەي قياناتى جوق جانۋارلاردىڭ جاراتىلىسىندا ءبىزدىڭ عىلىم ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن ەرەكشەلىك بارى انىق.
ايتپاقشى, جازبا دەرەكتەر كيىكتىڭ ارعى تەگىن انتيلوپتىق جانۋار تۇرىنە اپارىپ تىرەيدى. دەمەك, جەر بەتىندە ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان باعزى تۇياقتى تۇقىم, ءبىزدىڭ تىلەۋشىمىز دە شىعار. ءتىپتى قازىر پراۆوسلاۆيە مادەنيەتىنە تولىق جۇتىلىپ بولعان قالماق اۋلەتىندە ءبىر كەزدەرى تۇياقتىلاردىڭ وسى تۇرىنە تابىنۋ ىرىمى بولعان ەكەن. بۋددالىق نانىممەن شاتىساتىن بۇل تۇسىنىك بويىنشا اق ەلىك ەنە بەينەسىندەگى قۇداي ادامزاتتىڭ اسىراۋشىسى ءارى جەبەۋشىسى-مىس.
...ەرتە كەزدەرى ەۋروپادا دا ەلىك پەن ارقار جىرتىلىپ ايىرىلعان ەكەن, دەيدى تاعى ءبىر دەرەك. قازىر ەمگە تاپپايسىز. ارينە قورعالاتىن قورىقتاردان باسقا جەردەن. وكىنىشتىسى, تابيعاتتاعى بۇل ءتۇردىڭ جويىلۋى ازيادا دا قارقىندى جۇرۋدە. كوز الدىمىزدا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ لەگى قازاقستانداعى كيىكتەردىڭ دە قورعاۋعا, جالپى جانۋارلار الەمىنىڭ ءوزى دە اراشاعا ءزارۋ ەكەنىن اڭعارتقانداي. دەمەك, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جايى قوعامنىڭ نازارىنان تۇسپەۋى ءتيىس.
الماتى وبلىسى
