اتاقتى عالىم, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ اۋىر جۇگىن قارشاداي كەزىنەن قاجىماي, تالماي, يىعىنا سالىپ كوتەرىپ كەلە جاتقان, ءومىرى مەن قىزمەتى ونەگە بولىپ, تاعدىرى اڭىزعا اينالعان وسى ءبىر قايسار ءبىتىمدى جانمەن ومىردە دە, عىلىمدا دا شۇرقىراپ تابىسىپ, ءبىرىمىز – اپا, ءبىرىمىز – ءسىڭلى; ءبىرىمىز – ۇستاز, ءبىرىمىز – شاكىرت بولىپ جۇرۋگە بۇيىرتقان ۇلى جاراتۋشىعا, قازاقتىڭ ءتىل دەيتىن قاسيەتتى الەمىنە ىشتەي العىس ايتامىن. ۇلى جاراتۋشى مەن انا ءتىلىمىز ءبىزدى تابىستىرماسا, مەن رابيعا اپاي ءتارىزدى قازىنالى تۇلعامەن بىرگە جۇرەر مە ەدىم, جۇرمەس پە ەدىم؟!
اتى اۋىزعا ەرتە ىلىگىپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن وسىناۋ اياۋلى جانمەن العاش كەزدەسكەن ءساتىم ەسىمنەن كەتپەيدى. ءبارى قاز-قالپى جادىمدا.
رابيعا اپاي ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى الدىنداعى بيىك تەپكىشەكپەن ءتۇسىپ كەلە جاتتى. اتىن ەستىگەنىممەن, جولىعىپ كورمەگەن, بىراق ەسىمى ەل اۋزىندا جۇرگەن اتاقتى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن جاقسى بىلەتىن بولعاندىقتان, كۇتە تۇرىپ, ىعىسىپ, سالەم بەردىم. اپاي ماعان جىلى شىراي تانىتىپ, بۇرىلىپ سالەمىمدى الدى. «سالەمەت پە, اينالايىن» دەدى. ءوتىپ بارا جاتىپ, الدەبىر تانىسىن كورگەندەي قارايلاپ, توقتاپ بارىپ, ىلگەرى ءجۇرىپ كەتتى. ودان ءارى بارۋعا مەنىڭ دە ءداتىم جەتىپ, جۇرەگىم داۋالامادى... ۇزاپ كەتكەنشە, ارتىنان قاراپ تۇردىم.
ءبىزدىڭ حالقىمىزدا جاقسى ادام كورسە, تەگىن قوسا سۇرايتىن ادەت بار. رابيعا ساتىعاليقىزى – تەكتى جەردەن شىققان ادام. عالىمنىڭ ءومىرى مەن تاعدىرىنىڭ كەيىنگىگە ساباق بولار ءبىر تۇسى – وتكەن عاسىر سويقانىن كىشكەنتاي كەزىندە كورۋى, زۇلمات ءداۋىردىڭ قاتالدىعى مەن ادىلەتسىزدىگىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ, مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» اتانۋى.
«الاشىم», «جۇرتىم» دەپ باستارى جادىعا تۇسكەن, حالقىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرى بولعان حالەل دوسمۇحامەدوۆ, جانشا دوسمۇحامەتوۆ, يسا قاشقىنباەۆ, شىنتاس قاراتاەۆتارمەن 1917-1920 جىلدارى پىكىرلەس, ماقساتتاس, يدەيالاس بولعان ساتىعالي قۇتقوجيننىڭ ارتىندا قالعان ەكى ۇلى ( شافقات, حاميت) مەن ەكى قىزىنىڭ ( رابيعا, روزا), جارى جەڭىس قالاۋقىزىنىڭ كورمەگەنى جوق.
ءبىزدىڭ «تەكتىدەن قالعان تۇياق» دەپ وتىرۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى, ءتىپتى باستى سەبەبى دە وسى. ادىلەتسىزدىك پەن ايارلىقتى, ازعىندىق پەن ساتقىندىقتى كوزىمەن كورىپ, نامىس پەن قايسارلىق قاناتىندا قايرالىپ ءجۇرىپ وسكەن رابيعا اپايعا ءبىر سۇيسىنەتىنىمىز جيىرماسىنشى عاسىردىڭ وسىناۋ « ۇلى جۇگەنسىزدىگىنە» باعا بەرۋدە اسىعىس پىكىرگە بارماي, «اتىلعان دا, اتقىزعان دا» قازاقتىڭ ءوزى ەكەنى تۋرالى قىنجىلىپ, كۇيزەلىپ ايتقان اڭگىمەسىنىڭ سان كۋاسى بولدىق.
سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ء«بىر كۇنى جولداسىم شاحاڭ (شاحان مۋسين اعامىز): «بۇگىن سىبىردە جەر اۋدارىلىپ جۇرگەندە تانىسقان ءبىر ادامدى كەزدەستىردىم. سوناۋ باتىس ولكەدەن (ماڭعىستاۋدان بولار) الماتىعا كەلىپتى, جاسالىپ جاتقان قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنا ماتەريالدار سۇراپ شاقىرىپتى. اتى-ءجونى الشىن مەڭدىعاليەۆ. ۇيگە شاقىرىپ كەلدىم, وزىڭمەن تانىستىرايىن» – دەدى. ايتۋلى كۇنى كۇتكەن قوناعىمىز كەلدى. تۋىپ-وسكەن جەرىمدى, اكە-شەشەمدى ايتقان كەزدە: ء«تۇي, اينالايىن, ساتىعالي قۇتقوجيننىڭ قىزى ما ەدىڭ؟! ونىمەن مەن 20-جىلداردا ەكى رەت بىرگە ء(سىرا, ءبىر اۋداندا دەگەنى بولۋ كەرەك) قىزمەت ەتتىك قوي!» – دەمەسى بار ما؟! مەن بۇل كىسى جاڭىلىسىپ, باسقا بىرەۋمەن شاتاستىرىپ وتىرعان جوق پا ەكەن دەپ, كابينەتكە جۇگىرىپ بارىپ, اكە-شەشەمىزدىڭ 1926 جىلى ءتورت بالاسىمەن بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتىن الىپ كەلىپ كورسەتكەنىمدە, سۋرەتتى قولىنا الىپ ۇشىپ تۇرەگەلدى. بويى ەكى مەتردەي وتە بيىك ءىرى ادام ەدى, ءتىپ-تىك بوپ تۇرا كەلىپ: «اسسالاۋماعالەيكۋم, ساتەكەم!» دەگەندە, مەن تولقىپ كەتىپ, جىلاپ جىبەردىم. نەشە جىل تۇرسام ەسىمنەن, ۇيىقتاسام تۇسىمنەن كەتپەيتىن پاپامنىڭ اتىن داۋىستاپ اتاعان ادامدى ءبىرىنشى رەت ەستۋىم عوي. اكەممەن كورىسكەندەي اسەر ەتتى, كوپكە دەيىن ەسىمدى جيا المادىم... الشەكەڭ دە, شاحاڭ دا جۇباتقان جوق... ءبىراز ءۇنسىز قالدىق...» دەيتىن اپايدىڭ جۇرەكجاردى اڭگىمەسىنەن قانداي ىزگىلىك پەن تەكتىلىكتىڭ تاڭعاجايىپ لەبى ەسىپ تۇر دەسەڭىزشى!
رابيعا سىزدىقتىڭ ۇستانىمى ۇلتىنا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا بەرگەن سەرت سەكىلدى. بۇل قاسيەت ول كىسىنىڭ بويىنا سۇيەكپەن بىتكەن. رابيعا اپاي تالانتتى تانۋعا, ۇلىنى ۇلىقتاۋعا بەيىم تۇرادى جانە ونى ۇنەمى ايتىپ وتىرادى.
«1970 جىلدىڭ باس كەزى-اۋ دەيمىن. ۇيدە شاحاڭا, ماعان جاقىن ءبىراز سىيلاس ادامدار قوناق بولىپ وتىرعان-دى... سول سىيلى قوناقتاردىڭ بىرەۋى – اتاقتى اقىن حاميت ەرعاليەۆ ءوزىنىڭ قارقىندى داۋىسىمەن: «ەگەر, سەندەر, ءتىل ماماندارى, احمەت بايتۇرسىنوۆتى اقتاپ, ەڭبەگى مەن ەسىمىن ەلگە قايتارماساڭدار, الىپ جاتقان اتاقتارىڭنىڭ دا, شىعىپ جاتقان مونوگرافيالارىڭنىڭ دا قۇنى بەس تيىن!» دەپ ايقايلاپ جىبەردى. وتىرعاندار ءۇنسىز قالدى... مەن دە ونشا رەنجىپ, قاپالانعانىم جوق. بۇل حاكەڭنىڭ اۋزىمەن ايتىلعان قازاق زيالىلارىنىڭ تالاپ-ارمانى دەپ ءتۇسىندىم...» دەگەن عالىم سوزدەرىندە قانشاما زامانا شىندىعى جاتىر.
البەتتە, بۇل سول تۇستاعى جالعىز ءتىلشى عالىمداردىڭ عانا الدىندا تۇرعان ماسەلە ەمەس ەدى. بۇل ۇلت پەن قوعامنىڭ كوكىرەگىنە تاس بولىپ بايلانعان نامىس پەن اقيقاتتىڭ ماسەلەسى ەدى.
ءورتى قالىڭ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەلەڭ-الاڭ باسى ءاليحان, احمەت, مۇستافا, تۇرار, مىرجاقىپ سەكىلدى الاشتىڭ ۇلى كوسەمدەرى باستاعان ساياسات مايدانىندا جان الىسىپ, جان بەرىسىپ جاتقان كەزدە شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان پەرزەنتتىڭ پەشەنەسىنە «الاش ارىستارىنا تاۋەكەل ايتىپ, ارا ءتۇسۋ» باقىتى جازىلىپتى. تالاي «مەن» دەگەن ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ ءىشى قازانداي قايناعانمەن, ۋاقىت ايتۋعا دارمەن بەرمەگەن تۇستا احاڭ سەكىلدى ۇلت كوسەمىنە «اراشا سۇراپ», ونىڭ ءتىل عىلىمىنداعى ورنى تۋرالى ويىپ ءوز ءسوزىن ايتقان العاشقى عالىم, تۇڭعىش تۇلعا وسى رابيعا سىزدىق بولاتىن.
ۇلت كوسەمدەرى مەن الاش ارىستارىنىڭ ءالى اقتالماعان كەزى. سوعان قاراماي, 1977 جىلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالىپ وتكەن رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا ەل ەسىندە رابيعا ساتىعاليقىزىنىڭ ەرەسەن ەرلىگىمەن قالدى... ۇلتتىق تۇركولوگيادا قازاق ءتىلى عىلىمىن دامىتۋعا ۇلەستەرىن قوسقان ارعى-بەرگىدەگى ميسسيونەر عالىمداردىڭ ورنى جايلى بايانداماسىن اياقتاي كەلىپ, عالىم ەشكىم ويلاماعان, كۇتپەگەن سونىعا تۇرەن سالدى. سونداعى سىندارلى ءسوزدىڭ جەلىسى مىنانداي بولعان: «ەندى ءبىر پىكىر ايتۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر, بۇل پىكىردى مەن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمە الىپ, عالىم رەتىندە دە, كوممۋنيست رەتىندە دە دالەلدەپ بەرەمىن!.. قازاقتىڭ ۇلتتىق ءتىل ءبىلىمى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن باستالادى, ونىڭ ساياسي, يدەولوگيالىق جاعىنان كىم ەكەنىندە جۇمىسىم جوق, ال عىلىمعا كەلگەندە, شىندىقتى ايتۋىمىز كەرەك. احمەت بايتۇرسىنوۆ ء«تىل – قۇرال», «بايانشى», ء«تىل تانىتقىش» سياقتى ەڭبەكتەرىمەن قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكا-گرامماتيكا سالاسىن دۇرىس جۇيەلەپ بەردى, قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن تەرميندەر جاسادى, اراب جازۋىن قازاق تىلىنە يكەمدەپ رەفورمالادى». رابيعا سىزدىقتىڭ بيىك مىنبەردەن ايتقان باتىل وي, بايسالدى پىكىرى تاعىلىمى تەرەڭ, تاريحي ءسوز بولىپ ۇلت جىلناماسىنا وسىلاي كىردى.
ەكىنشى مەنىڭ ەسىمدە قالعان تاعى ءبىر ءسات.
بۇل دا كوپتومدىقتى وقىپ وتىرىپ, قويىن داپتەرىمە تۇسكەن, رەفورماتور زەرتتەۋشى, تاباندى عالىمنىڭ عىلىم دۇنيەسىن ورىستەتۋدەگى كونتسەپتسيالىق باعىت-باعدارىن جيناقتاۋداعى, ءتىل ءبىلىمىنىڭ ۇلتتىق جاراتىلىسىن تاريحي ساباقتاستىقتا قاراستىرۋداعى جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىسىن باعالاۋعا, تۇلعا تابيعاتىن تانۋعا سەبى تيەدى-اۋ دەگەن ءومىر مەن عىلىم حاقىنداعى ويلار اعىسىنا نازار بۇرعىم كەلەدى.
«عىلىمدى ۇلى اباي ءتىلىن زەرتتەۋدەن باستاۋىما, ودان ءارى ادەبي ءتىلىمىزدىڭ بىرنەشە عاسىرلىق دامۋ تاريحىنا ۇڭىلۋىمە, قازاق ءسوزىنىڭ بارشا سىرىنا: سەمانتيكالىق قوزعالىسىنا, ەتيمولوگياسىنا, كوركەمدىك قۇدىرەتىنە, قولدانىس مادەنيەتىن زەرتتەۋگە بارۋىمنىڭ سەبەپ-ۋاجدەرىن ىزدەسەم, بۇل جولدا ءجون سىلتەگەن, ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن ۇستازدار, ۇلكەندەر, ونەگەلى جاندار بولعان ەكەن. سولاردىڭ بىرەگەيى – ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ», – دەيدى عالىم اعىنان جارىلىپ.
جۇيرىك اتاۋلىنى ق ۇلىن كەزىنەن تانىعان قازاقتىڭ ۇلى سۋرەتكەرىنىڭ رابيعا اپايعا قاتىستى مىنا ءبىر ءومىر ۇزىگىن اتتاپ وتكىمىز كەلمەيدى. «1953 جىلى ءاربىر ءبىتىمى وزگە, كەسەك تۋىندىنىڭ وقىرمان قاۋىمىن دا ءبىر سىلكىنتە كەلەرى ايان. «اباي جولى» ەپوپەياسى جايىندا قيلى پىكىرلەر ايتىلىپ, قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان شاق. وسىنداي جيىنداردىڭ بىرىندە ماجىلىسكە توراعالىق ەتىپ وتىرعان, سول كەزدەگى جازۋشىلار وداعىنىڭ پرەدسەداتەلى ءا.جايمۋرزينگە زالداعى مۇحاڭنان تىلدەي قاعاز كەلىپ تۇسەدى: «ابدراحيم! ەگەر قۇتقوجينا دەگەن ايەل بالا ءسوز سۇراسا, بەرسەڭ جاقسى بولار ەدى. ول ءبىر وتە اقىلدى جانە مادەنيەتتى جاس. مۇحتار»... (رابيعا اپايدىڭ تۇرمىس قۇرعانعا دەيىنگى فاميلياسى قۇتقوجينا بولاتىن). ارادا 25 جىل وتكەن سوڭ, 1978 جىلى 24 دەكابردە كازگۋ-دەگى اۋەزوۆ كۇنىندە ءا.جايمۋرزين مۇحاڭ جايلى ەستەلىگىن ايتا كەلە, جوعارىداعى جايتتى دا اڭگىمەلەپ, وسى كەشكە شاقىرىلعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, عالىم ر.سىزدىقوۆاعا مۇحاڭ قولتاڭباسىن تابىس ەتكەن...».
سارعايعان گازەت بەتىنەن الىنعان وسىناۋ جولداردىڭ توركىنىندە جاتقان, ۋاقىت دەيتىن قاتال ساراپشىنىڭ سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن 70 جىلدىڭ كەسكىنى مەن مىنەزىن قالاي اڭعارماۋعا بولادى؟! ۇلى سۋرەتكەر بويىندا قابىلەت-قارىمى مەن دارىنى مول جاستى قالاي ءدال تانىپ, ءدال كورگەن؟!
عۇلاما سۋرەتكەردىڭ ايتقانى كەلدى.
قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ابىروي-بەدەلىن, تاريحى مەن تاعىلىمىن ءوزىنىڭ كەمەل ءبىلىمدى مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىمەن بايىتقان اكادەميك قازاق ۇلتى مەن قوعامىنىڭ ساناۋلى تۇلعالارى ساناتىنان ءوز ورنىن الدى.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزدا, رابيعا ساتىعاليقىزى – ۇلت ءۇشىن دە, ۇرپاق ءۇشىن دە, ءارى-بەرىدەن سوڭ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە ماڭىزى زور قازاق ءتىل ءبىلىمىن ولشەۋسىز بيىككە كوتەرگەن ەرەسەن ەڭبەك پەن وراسان ويدىڭ يەسى. يەسى دەيتىنىمىز اكادەميك-عالىم الەمى ۇلت تاريحىن تاني وتىرىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ بەلدەۋلى داۋىرلەرىن ادەبي ءتىلدىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرىمەن ۇشتاستىرادى. ءتىل ۇلتتىڭ جانى, جۇرەگى ەكەنىن تىڭ وي-پىكىرمەن, دايەكتى ءسوز ۇلگىلەرىمەن العا تارتادى. ءتىلشى ءوزىنىڭ وسىناۋ ىرگەلى, جۇيەلى زەرتتەۋ كەڭىستىگىن ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستى كونتسەپتسيالىق بيىككە كوتەرەدى. عالىمنىڭ زەرتتەۋ نىساندارىنىڭ ءوزى قازاق ءتىلىنىڭ ءار الۋان سالالارىن قامتي كەلىپ, بارلىعى ءبىر ورتاق ۇستانىمعا نەگىزدەلە وتىرىپ, قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ عىلىمي - مەتودولوگيالىق, ستيليستيكالىق, پراگماتيكالىق, تاريحي سەمانتيكالىق, ەتيمولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن اشىپ تالداعان ءبىربۇتىن, ءبىرتۇتاس تىلدىك جۇيە بولىپ تابىلادى.
قازاقتىڭ باي تاريحى ارعى زامانداردا قالاي ءوربىدى؟ ورتاق تۇركىلىك ءداۋىردىڭ ءىزى مەن تاڭباسى قازاقتىڭ ادەبي تىلىندە قالاي جانە قانداي ىرگەلى تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدە كورىنىس تاپتى؟ عالىمنىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, باسىنان زامانالاردىڭ الۋان ءتۇرلى سۇراپىلىن وتكىزگەن ۇلت تاريحى – ۇلت ءتىلىنىڭ, سونىڭ ىشىندە بىرتە-بىرتە دامىپ, ورىستەگەن دەگەنگە سايادى.
بۇل ايتىلعان كونتسەپتسيالىق پرينتسيپتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, تاباندى ىزدەنىس پەن تەرەڭ ءبىلىم, ەكىنشى كەزەكتە, كوز مايىن تاۋىسىپ, كۇندىز-ءتۇنى تالماي وتىراتىن ەڭبەك, سونىمەن قوسا زەرتتەۋ نىسانى مەن ۇلت تىلىنە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك كەرەك ەدى. جىلدار وسى ماقساتقا جۇمسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ياعني ۇلى ابايدىڭ سوزىمەن ايتار بولساق, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان» ەڭبەك پەن ىزدەنىسكە تولى جىلداردىڭ ارقاسىندا «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى», «ابايدىڭ ءسوز ورنەگى», «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى», «سوزدەر سويلەيدى», ء«سوز قۇدىرەتى», «قادىرعالي بي قوسىم ۇلى جانە ونىڭ جىلنامالار جيناعى», «ياساۋي «حيكمەتتەرىنىڭ» ءتىلى», «تىلدىك نورما مەن ونىڭ قالىپتاسۋى» ءتارىزدى ىرگەلى ەڭبەكتەر دۇنيەگە كەلدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى ماقالادا باستى مەجە ەتكەن ويىمىز دا, ايتپاق ءسوزىمىز دە وسى ىرگەلى ەڭبەكتەرگە ورتاق تاقىرىپ – ۇلتتىق ءتىل مەن ۇلت تاريحىنىڭ تۇتاستىعى! قازاق ويى مەن قازاق ءسوزىنىڭ كيەسى.
ۇلت, ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق تاريح, ۇلتتىق تاربيە, ۇلتتىق تاعىلىم, ۇلتجاندىلىق دەيتىن قاناتتى ۇعىمدار – رابيعا ساتىعاليقىزىنىڭ كۇللى ءومىرىنىڭ, كوزقاراسىنىڭ, ماقسات-مۇددەسىنىڭ باستى ۇستانىمى. سوندىقتان دا بولار عالىم ءوزىنىڭ الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان مەجەلى كونتسەپتسياسىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا بىردە تانىمى تەرەڭ, ءبىلىمى مول كاسىبي تاريحشىداي بولىپ عاسىرلار قويناۋىن كەزسە, ەندى بىردە قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەرىنىڭ بىلگىرى رەتىندە ءسوز دەيتىن قۇدىرەتتى الەمنىڭ سيقىرى مەن سىرىن شەكسىز يگەرگەن حاس شەبەردىڭ وزىندەي تالداۋ جاسايدى. بەينەلى ءسوزدىڭ استارىنان قازاق ۇلتىنىڭ ەتيمولوگياسىن ىزدەيدى.
عالىم ءتىلدىڭ تاريحى مەن مازمۇنىن ۇلتتىڭ ۇلى تاريحىمەن, تامىرىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, پىكىرىن ورەدى. ءسوز ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – قۇدىرەتتى قۇرالى ەكەنىنە ءمان بەرەدى. ءتىلشىنىڭ قوجا احمەت ياساۋي, اباي, دۋلات حاقىنداعى ءسوز جاراتىلىسىن تانۋعا باعىتتالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەرى مەن قادىرعالي جالايري تۋرالى (مامبەت قويگەلدىمەن بىرىگىپ جازعان) تانىمدىق ەڭبەگى ۇلتتىق ءتىلدىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ايتا وتىرىپ, قازاق جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەيدى.
قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ۋاقىت ىزدەرىمەن قاتار, ءارتۇرلى داۋىرلەردەگى «كىرمە» سوزدەر جايىنداعى ءوز ويى مەن عىلىمي توپشىلاۋلارىن شەبەر ءورىپ, جەرىنە جەتكىزىپ, تاراتىپ ايتادى. رابيعا ساتىعاليقىزىنىڭ «قادىرعالي بي قوسىم ۇلى جانە ونىڭ جىلنامالار جيناعى», «ياساۋي «حيكمەتتەرىنىڭ» ءتىلى» تۋرالى قوس ەڭبەگى – تاريحي تانىمىمىزبەن قوسا, ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرلى كەزەڭدەرى جايلى ۇلتتىق سانامىزدى بەكىتە تۇسكەن زەرتتەۋلەر. رابيعا سىزدىقتىڭ بۇل ەڭبەكتەرى قازاق ءتىل بىلىمىندەگى ىرگەلى جاڭا باعىتتى انىقتادى.
باسى ۇلى اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن زەرتتەۋدەن باستالعان «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى», «اباي ولەڭدەرىنىڭ سينتاكسيستىك قۇرىلىسى» ءتارىزدى سىرى مەن سىمباتى بولەك مونوگرافيالارى – عالىمنىڭ وسى باعىتتاعى ءورىسى بولەك وزگەشە تۋىندىلارى. بۇل تۋرالى اپايدىڭ ارىپتەس-ءىنىسى, اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆتىڭ: «... ول كەزدە كوبىمىز جازبا ءتىل عانا ادەبي ءتىل بولا الادى دەگەن قاعيدانى ۇستاناتىنبىز... ال رابيعا سىزدىق حV-حVIII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن اقىن-جىراۋلار ءتىلىن زەرتتەي كەلە, ادەبي ءتىل تاريحى وسى كەزەڭنەن باستاۋ الادى دەپ, ونى بەس عاسىرعا تەرەڭدەتتى...» دەگەن پىكىرىن اسىلدى انىق تانىپ, ءدال باعالاۋدىڭ ايقىن نىشانى دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك.
عالىم ءۇشىن كەستەلى ءسوزدىڭ الەمى سۇلۋ ءان سەكىلدى. ءتىلشىنىڭ اباي جايىنداعى تولعاۋلى تۇجىرىمدارىن وقىپ وتىرىپ, تولقىماۋ, تەبىرەنبەۋ, ءوز انا ءتىلىڭ مەن ەلىڭدى, ۇلتىڭدى سۇيمەۋ مۇمكىن ەمەس. عالىم ويلارى مەن تۇجىرىمدارى ابايدىڭ بولمىسىن, ابايدى جاراتقان ۇلتتىڭ جاراتىلىسىن, ابايدى شىڭداعان كۇردەلى ءداۋىردىڭ كەسكىنى مەن كەلبەتىن تانۋعا كومەكتەسەدى.
عالىمنىڭ ادەبي ءتىل تاريحى مەن ادەبي ءتىلدىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى كوزقاراستارىنا باجايلاي ۇڭىلگەن كەز كەلگەن كاسىبي مامان رابيعا ساتىعاليقىزى ءۇشىن اباي ءتىلى – ۇلى رەفورماتورعا دەيىنگى ۇلى بابالارىمىزدان قالعان قۋاتتى, كوركەم حالىقتىق ءتىل مەن رەفورماتوردان كەيىنگى جازبا ءتىل اراسىن جالعاعان التىن كوپىر بولعانىن انىق اڭعارادى. عالىم ابايدىڭ ء«تىل ۇستارتىپ, ونەر شاشۋداعى» ازاپ پەن مەحناتقا تولى, ياعني ء«تىل ونەرى دەرتپەن تەڭ» دەيتىن ۇستانىمىن تەرەڭ تالداي وتىرىپ, اقىن تۋىندىلارىنىڭ ءتىلىن ستيليستيكا مەن سەمانتيكا تۇرعىسىنان تۇبەگەيلى زەرتتەيدى. اقىن ءومىر سۇرگەن داۋىردەگى كوپعاسىرلىق تاريحى بار ادەبي ءتىل مەن كىتابي ءتىلدىڭ ارا جىگىن ايقىنداپ, ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ كەلگەن كەزەڭدەرگە سارابدال باعاسىن بەرەدى.
رابيعا ساتىعاليقىزىنىڭ اباي مەن اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى تۋرالى زەرتتەۋلەرى – ۇلتتىڭ جان الەمىن, ويلاۋ كەڭىستىگىن تالداپ-تانۋعا باعىتتايتىن, ابايتانۋدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىمىزدەگى جاڭا بەتتەرى. بۇل – ۇلىلىق دەيتىن فەنومەن قۇبىلىستىڭ ءتىل ارقىلى كورىنىس تاپقان عىلىمي كورسەتكىشى. بۇل – ءتىل بىلىمىندەگى ابايتانۋدى تىڭ ارناعا سالعان, ۇلت ءتىلىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ جاڭا سيپاتتى باستاماسى.
عالىم ءۇشىن ءسوز – تۇرلەنگەن, وزگەرگەن, حالىق باسىنان وتكەن داۋىرلەردىڭ جاندى كورىنىسى. ءسوز – ۋاقىتتىڭ جەمىسى. سوندىقتان دا قوعامدىق قۇبىلىستاردى تاريحي-الەۋمەتتىك, ساياسي-ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا قاراستىرا وتىرىپ, اۆتور قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ بويىنداعى ءاربىر وزگەرۋ مەن تۇرلەنۋدى سول زامانمەن, سول ۋاقىتتىڭ مىنەز-قالىبىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, دامۋ مەن قالىپتاسۋدىڭ ەۆوليۋتسياسىن, قوزعالىستاعى ارەكەتىن تانۋعا, سىرىن اشۋعا ۇمتىلادى. بار ءومىرىن قازاق ءتىلىنىڭ جانىن, جۇرەك سوعىسىن, ساناداعى سىلكىنىسىن تانۋعا, زەرتتەۋگە ارناپ كەلە جاتقان ۇستازىمىزدىڭ ءبىر مونوگرافيادان ەكىنشى مونوگرافياعا, ءبىر ماقالادان ەكىنشى ماقالاعا وزگەرىپ, تۇلەپ, تولىعىپ, اۋىسىپ وتىراتىن ءcوز قۇدىرەتىنە – ۇلتتىق تىلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءتىل ماڭگىلىگىنەن ەل ماڭگىلىگىن ىزدەتىپ وتىرادى.
اكادەميك حاقىنداعى ماقالامىزدى قورىتىندىلاي كەلىپ, تۇلعا تابيعاتى مەن جاراتىلىسىن دارالايتىن مىنا سيپاتتاردى ءبولىپ ايتقىمىز كەلەدى. بىرىنشىدەن, اكادەميك رابيعا سىزدىق – ءتىل عىلىمى تاراپىنان ابايتانۋ الەمىنىڭ جاڭا بەتتەرىن اشقان, قازاقتىڭ سوزدىك قورىن حالىق, ۇلت تابيعاتىمەن, ءومىر ءسۇرۋ سالتىمەن ۇشتاس قاراستىرا كەلىپ, ابايتانۋ ءىلىمىن كەشەندى تۇردە زەرتتەپ-زەردەلەگەن تەرەڭ ويشىل. ەكىنشىدەن, عالىم – ءوز ەڭبەكتەرىمەن ءتىلتانۋ سالاسىن, قازاقتىڭ كيەلى دە قاسيەتتى, تاعىلىمى مول ء«سوز قۇدىرەتىن» ارعى-بەرگى داۋىرلەرمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, تاريحي تۇرعىدان زەردەلەگەن عالىم, ادامنىڭ ويى مەن تانىمىن كونتسەپتۋالدى دەڭگەيگە جەتكىزگەن رەفورماتور. ۇشىنشىدەن, رابيعا ساتىعاليقىزى وزىنە دەيىنگى ۇلتتىق وي مەن ۇلتتىق تانىمنىڭ كوشىن باستاعان ۇلى تۇلعالار مەن ولار ءومىر سۇرگەن كەرنەۋلى داۋىرلەردى سارالاي وتىرىپ, سول تۇلعالار مەن ولاردى شىڭداعان ءومىر, ءداۋىر اقيقاتتارىن ءوزىنىڭ جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزگەن, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قۇندىلىعىنا جاڭاشا كۇش, قۋات ءبىتىرىپ, «سوزدەردى سويلەتكەن»; دايەكتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءتىل ءبىلىمىن جۇيەلى زەرتتەۋدىڭ, جاڭا كونتسەپتۋالدى وي ءتۇيۋدىڭ بيىگىنە كوتەرگەن تۇلعا. تورتىنشىدەن, ءتىلشى رابيعا سىزدىق – ءار مونوگرافياسىمەن, ءاربىر ماقالاسىمەن, سويلەگەن سوزدەرى جانە سۇحباتتارىمەن ءتىل ءبىلىمىن ۇلتتىق مادەنيەتتانىمنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە ءداۋىر, قوعام, ۋاقىت تالاپتارىنا ساي الەمدىك ولشەم بيىگىنە كوتەرە وتىرىپ, زەردەلەۋ, جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ, باعالاۋ, عىلىمي تالداۋ ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرعان اسا كورنەكتى عالىم. بەسىنشىدەن, رابيعا ساتىعاليقىزى – تابيعاتى جاعىنان جاراتىلىسىندا ناقتىلىق باسىم ءتىل عىلىمىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەن, قازاقتىڭ باي ءتىل الەمىن ءسوز بەن ويدىڭ عاجايىپ اسەم كەڭىستىگىنە الىپ شىققان بەكزات ءبىتىمدى عالىم. التىنشىدان, اۋىزشا سويلەۋ ونەرى مەن اۋىزشا ادەبي ءتىلدى – ۇلتتىق ەرەكشە مۇرا, تۋعان توپىراقتاعى ءسوز ونەرىنىڭ ءتۇپ-تامىرى دەپ تانىپ, ونى ساقتاۋ مەن دامىتۋدىڭ, ورىستەتۋدىڭ تەتىكتەرىن زەردەلەگەن, قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن كەزەڭدەرىن, نورمالارىن جۇيەگە كەلتىرگەن جاڭاشىل عالىم. جەتىنشىدەن, رابيعا ساتىعاليقىزى سىزدىق – ۇلتتى ءسۇيۋ مەن ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ءتىلىن ساقتاۋ مەن قۇرمەتتەۋدىڭ ۇلگىسىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ارقىلى دايەكتەگەن, ۇلتتىق تۇلعا بيىگىنە كوتەرىلگەن اسا كورنەكتى ءتىلشى-عالىم. اكادەميك رابيعا ساتىعاليقىزى سىزدىق – قازاقتىڭ رۋحاني الەمىنە وشپەس ءىز قالدىرعان كەشەگى ارىستارىمىز بەن الىپتارىمىزدىڭ زاڭدى جالعاسى. ول – قازاق توپىراعىنداعى الاشويلى بيىككە كوتەرىلگەن, انا تىلىنە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىمەن رۋحانيات الەمىنىڭ شەكاراسىن كەڭەيتىپ جۇرگەن, وزگەشە ءبىتىمدى ۇلتتىق تۇلعا.
فاۋزيا ورازباەۆا,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
