اتى بار دا, زاتى جوق ساباق
بالاسى ەلورداداعى №56 مەكتەپ-ليتسەيدە وقيتىن جۇلدىز نۇرجان 5 جاستان اسقان بالالارعا جانە 1 سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «الماتىكىتاپ» باسپاسىنىڭ ەڭبەككە باۋلۋ وقۋلىقتارى قاتتى ۇنايتىنىن ايتادى. ساپاسى دا, ۇيلەستىرىلۋى دە وتە جاقسى شىققان. سول كىتاپپەن مۇعالىمنىڭ جۇمىس جۇرگىزبەيتىنىنە وكىنىش بىلدىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇعالىم WhatsAPP الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى اتا-انالار چاتىنا كوركەم ەڭبەك ساباعىنىڭ بولاتىن كۇنى كىتاپ پەن جۇمىس داپتەرىن بالالاردىڭ اكەلمەي-اق قويۋى كەرەگىن جازادى. ونىڭ ورنىنا ساۋات اشۋ نەمەسە ماتەماتيكا پاندەرى وتىلەدى-ءمىس. «بۇل بارلىق مەكتەپتە بار جاعداي. ءار پانگە بولىنگەن ساعاتتى سول پانگە دۇرىستاپ ارناۋىن سۇراپ ۇلكەن ۇلىمنىڭ دا, كەيىننەن قىزىمنىڭ دا مۇعالىمىنە جەكسۇرىن بولۋمەن كەلەمىن», دەيدى ج.نۇرجان. اتا-انانىڭ ايتقانى ءبىزدى دە الاڭداتتى, بەكىتىلگەن ءپاننىڭ وتىلمەۋى – ءبىر, ودان دا تەرەڭ كۇرسىنتەتىنى «بارلىق مەكتەپتە بار جاعداي» دەگەنى بولدى. سول سەبەپتى باسقا اتا-انالاردىڭ پىكىرىنە دە قۇلاق تۇرگەندى ءجون كوردىك. ماسەلەن, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ مۇنايلى اۋدانىنداعى باسقۇدىق ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىنى جۇلدىزاي سايدسۇلتان 1 سىنىپتا وقيتىن قىزىنىڭ «ەڭبەك ساباعىنا قاجەتتى دەگەن قۇرالداردى پايدالانبايتىن بولسام, نە ءۇشىن ساتىپ الىپ بەردىڭدەر؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە الماي قينالعانىن ايتادى. ماقالا جازۋ بارىسىندا جۇرگىزگەن «بالاڭىز مەكتەپتەگى ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىنان نە ۇيرەنىپ ءجۇر؟» دەگەن ساۋالدامامىزعا ج.سايدسۇلتان:
«مەنى كوپتەن مازالاپ جۇرگەن مəسەلەنى كوتەرىپسىزدەر. ەڭبەككە باۋلۋ, دەنەشىنىقتىرۋ پəندەرى ءəلى وتكەن جوق. قىزىم 1-سىنىپتا وقيدى. ءبىر ساباقتىڭ ورنىنا نەگە باسقا ساباق وتەتىنىن تۇسىنبەيمىن. سول ءپəندى قويدى ما, جوعارىدان بەكىتتى مە, دەمەك بالاعا قاجەت دەگەن ءسوز ەمەس پە؟!», دەپ جاۋاپ بەردى.
مۇنداي مازمۇنداعى, ياعني ساباقتىڭ ۋاقىتىندا وتىلمەۋى تۋراسىنداعى ويدى الماتىدان جاۋاپ جولداعان اتا-انا جۇلدىز ءابىلدا: «باستاۋىشتا ەڭبەك ساباعى دۇرىس وتكەن جوق. بيىل 5-سىنىپقا كوشتىك, ءوتىپ ءجۇر. كەي اتا-انا سول ساباققا قاجەتتى زاتتاردى الىپ بەرۋگە قينالاتىن سياقتى. ءتىپتى جاۋاپتى دەگەن مەنىڭ ءوزىم ءبىر ايدان بەرى گيپستى بينت اپەرە الماي ءجۇرمىن. ءبىر-ەكى ءدارىحانادان سۇراپ ەدىم, بولمادى. ايتەۋىر كەلەسى توقساندا قۋىرشاققا كويلەك تىگەمىز دەگەن بە, قىزىم سونى كۇتىپ ءجۇر», دەپ ناقتىلاي ءتۇستى. اتا-انا انىق ايتقانداي, بالانى ەڭبەككە باۋليتىن ءپان جوعارى سىنىپتاردا عانا لايىقتى دەڭگەيدە, ۋاقتىلى وتەدى.
مۇعالىمدەردىڭ بۇل ساباققا نەمقۇرايلى قاراۋى نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ بالكىم اتا-انالاردىڭ قالاۋى شىعار. نەگىزى قوعامدا ەڭبەك پانىنە دەگەن وڭ كوزقاراس قالىپتاسپاعانى بايقالادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى 4, 9, 11-سىنىپتاردا بۇل پاننەن ەمتيحان نەمەسە تەستىلەۋ تاپسىرمايتىنىندا جاتىر. سوندىقتان اتا-انالار دا بۇل ساباققا اسا ءمان بەرمەيدى ياكي ساعاتىن وزگە پاندەرگە قولدانۋدى قولدايدى. بۇل ماسەلەنىڭ بارىن قازاقستانداعى ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى (EFCA – Eurasia Foundation of Central Asia) دا اشىق جازىپتى. ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە ازاماتتارعا قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋ جانە ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسە وتىرىپ, قوعامدىق جانە جەكە رەسۋرستاردىڭ جۇمىلۋىن كوزدەيتىن ۇيىم بىلتىر «بىرگە وقيمىز» جوباسىن جۇزەگە اسىرعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە «زاماناۋي مەكتەپتە ەڭبەك ساباعى كەرەك پە؟» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جاريالاعان. اتالعان ماتەريال: «كوپتەگەن اتا-انالار بۇگىندە مەكتەپتەگى ەڭبەك ساباعىنىڭ نەمەسە قازىر تەحنولوگيا اتالاتىن ءپاننىڭ پايداسىنا كۇماندانادى», دەپ باستالادى. قوردىڭ جوبالىق مەنەدجەرى اجار نۇرباي قازىرگى تاڭدا كاسىبي مامانداردان جاڭاشا, ەرەكشە, شىعارماشىل ويلاۋ تالاپ ەتىلەتىنىن ايتادى. ال ونىڭ ءبارى وسى ءبىر قوعامنىڭ كەيبىر توبى كەرەكسىز سانايتىن تەحنولوگيا پانىندە قالىپتاسادى. «اتا-انالاردىڭ كوبى ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىن جاي عانا ۋاقىت قۇرتۋ دەپ سانايدى. مەنىڭشە, ماسەلە – پاندە ەمەس, وعان بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىندە. ساباقتىڭ جوسپارى كوپ جوبانى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەڭبەككە باۋلۋدان بەرەتىن مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى تومەن, مەكتەپتەر ەڭبەك ساباعىنا قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەگەن. كوپ ءبىلىم وشاقتارىندا وقۋشىلار سول سەبەپتى قىمبات ۋاقىتىن قۇر كەتىرىپ, ەڭبەك ساباعىندا بوس وتىرعاندىقتان ماسەلە وسىلاي قيىنداي تۇسكەن», دەيدى.
شىندىعىندا, ەڭبەككە باۋلۋ ساباعى بالانىڭ بولاشاق ومىرىنە اسا قاجەتتى داعدىلاردى يگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ايتالىق, وقۋشىنىڭ قيالىن, ابستراكتىلى ويلاۋىن, ەلەستەتۋىن, جاسامپازدىعىن, ەستەتيكالىق تالعامىن قالىپتاستىرادى. سونداي-اق ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن, لوگيكاسىن, كوزبەن ولشەۋىن, قوزعالىس ارەكەتىن, دەربەستىگىن, شىدامدىلىعىن دامىتادى. بۇدان بولەك ساۋساقتىڭ ۇشى جۇمىس ىستەگەن سايىن مي جۇمىس ىستەيتىنى عىلىمدا دالەلدەنگەن, سول سەبەپتى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار مەن كۇيزەلىستى جەڭۋگە جاردەمدەسەدى. ال بارىنەن بۇرىن بۇل – كاسىپكەرلىكتىڭ باستاۋى.
تەحنولوگيانىڭ كولەڭكەسىندە قالعان «ەڭبەك»
جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسى بويىنشا 5, 6-سىنىپتاردا بۇرىنعى ەڭبەك ساباعى بەينەلەۋ ونەرى پانىمەن بىرىكتىرىلگەن نەمەسە ماماندار سوزىمەن جازساق, كىرىكتىرىلىپ تەحنولوگيا بولعان. تەحنولوگيا ساباعىندا ەكى پاندەگى داعدىلار قوسا ۇيرەتىلەدى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس؟ مۇعالىمدەردىڭ ساعاتى قىسقاراتىنى بار, ەكىنشىدەن, ەكەۋى ەكى باسقا ءپان, ەكى ءتۇرلى سالا.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 31 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار, بەينەلەۋ ونەرى, سىزۋ, ەڭبەككە باۋلۋ پاندەرىنەن ساباق بەرىپ كەلە جاتقان عاليا اعىباەۆا ساباققا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ مۇعالىمنىڭ كاسىبيلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن جەتكىزدى. «باستاۋىش سىنىپتا كوپ مۇعالىمدەر ەڭبەككە باۋلۋ, بەينەلەۋ ونەرى پاندەرىن ەكىنشى ورىنعا جىلجىتىپ قويادى. ەشتەڭە ۇيرەنبەيدى دەگەن اڭگىمە وسىدان شىعىپ وتىر. كاسىبي مامان بەرگەن ساباق ءوز دەڭگەيىندە وتەدى. بالالار دا اسا قىزىعۋشىلىقپەن قاتىسادى. ەڭبەككە باۋلۋ ءپانى 1-سىنىپتان باستاپ وتە قاجەت جانە 11-سىنىپقا دەيىن ءجۇرۋى كەرەك», دەيدى. ع.اعىباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى بەينەلەۋ ونەرى ءبىر توقسان عانا وتەدى دە, قالعان توقساندا ەڭبەككە كوشىپ كەتەدى. باستاۋىشتان ءتۇرلى-ءتۇستى قارىنداشپەن عانا سۋرەت سالۋدى ۇيرەنىپ كەلگەن بالاعا ەندى بوياۋمەن سۋرەت سالۋدى ۇيرەتە باستاعاندا, باعدارلاما بويىنشا باسقاسىنا كوشۋ كەرەك. مۇعالىمنىڭ ساعاتى جوعالمادى دەگەنمەن, بەينەلەۋ ونەرى تەورياسى دا ۇيرەتىلمەي جولدا قالادى. وتە وكىنىشتى. ايتا بەرسەڭ, اڭگىمە كوپ. سىزۋ ءپانى دە جويىلدى. ونى تاڭداۋ ءپانى ەتىپ 10-سىنىپقا قالدىردى. كوپ وقۋشى 9-سىنىپتان كەيىن وقۋعا كەتەدى. سىزۋ تۋرالى تۇك بىلمەيدى», دەيدى مامان.
ال ەكىنشى ءبىر پەداگوگ ەكى ءپاننىڭ قوسىلعانىن قولدايدى. ەلورداداعى اباي ەسىمىن يەلەنگەن №87 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ كوركەم ەڭبەك ءپانى مۇعالىمى عاني باقىت ۇلى: «العاشقى توقساندا بەينەلەۋ ونەرىمەن اينالىسادى, ەكىنشى توقسان ساندىك-قولدانبالى ونەرمەن شۇعىلدانادى. ال كەيىنگى توقسانداردا ديزاين, تەحنولوگيا مەن ءۇي مادەنيەتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانادى. مۇنىڭ بارلىعى – ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ تۇراتىن, بىرەۋى بىرەۋىنسىز تولىق ءونىم شىعارا المايتىن سالالار», دەيدى. سوندىقتان بىرىكتىرىلگەنى جانە بارىنەن ءبىر ادامنىڭ ساباق بەرۋى كەرىسىنشە وقۋشىنى ۇيرەنگەن اداممەن تەرەڭ, ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىنە الىپ كەلەتىن كورىنەدى. ماسەلەن, بالا بەينەلەۋ ونەرىندە سۋرەتىن سالعان قۇمىراسىن ەڭبەكتەنۋ ارقىلى قىشتان جاسايدى, وزىندىك ديزاين ويلاپ تابادى. قورىتىندىسىندا ءۇي جاعدايىندا قولدانۋعا بولاتىن دۇنيەلەردى وزدەرى ازىرلەي الاتىنىن, پايدالانۋ جولدارىن تۇسىنەدى.
سالعىرتتىقتىڭ سوڭى
پەداگوگتاردىڭ ايتۋىنشا, 5-6-سىنىپتاردا تەحنولوگيا ءپانى اپتاسىنا 2 ساعات وتەدى. ال ودان جوعارى سىنىپتاردا جۇماسىنا ءبىر رەت بولادى. دەمەك, ەڭبەككە باۋلۋ ورتاڭعى سىنىپتاردا 1-اق رەت, ال جوعارى سىنىپتاردا ەكى اپتادا ءبىر وتەتىن بولىپ تۇر. ونىڭ ءوزى ساعاتى ۇرلانباسا, مامان مايتالمان بولسا, ماڭىزىن جوعالتپاسا عانا ءوز دەڭگەيىندە وتەدى. www.booksite.ru سايتىندا جاريالانعانداي, 1959 جىلعى وقۋ جوسپارىندا 1-10-سىنىپتار بويىنشا ورىس تىلىنە بارلىعى 57 ساعات, ەڭبەك ساباعىنا 58 ساعات بەلگىلەنىپتى. جاڭاشىلدىققا ۇمتىلدىق دەيمىز, ەسكىلىككە ەمەشەگى ۇزىلە قويمايتىن قازىرگى قوعام ءتىپتى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ەڭبەككە باۋلۋ پانىنە ورىس تىلىنەن دە كوپ ساعاتتىڭ بولىنگەنىنەن بەيحابار بولار. سوندا ءبىز كەڭەس كەزىنەن دە كەرى كەتىپ بارامىز با؟
ادام قانشا جەردەن ءىلىم جيعانىمەن, ونى ومىرىنە, قوعامنىڭ قاجەتىنە جاراتۋ ءۇشىن ەڭبەككە ەپتى, كاسىپكە قۇشتار بولۋى كەرەك ەمەس پە ەدى. ال ونىڭ ءبارى وسى ءبىر ەلەۋسىز پاندە بويعا ءسىڭۋى ءتيىس-ءتىن. ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىنا دەگەن سالعىرتتىقتىڭ سوڭى جۇمىس ىزدەۋگە قۇلشىنبايتىن, ءوز بەتىنشە قارەكەت قىلا المايتىن, جاتىپىشەر جالقاۋ بۋىندى قالىپتاستىرىپ شىعارادى. بۇل بىزگە كەرەك پە؟
