قوعام • 16 قازان، 2019

«ەڭبەك» ەلەۋسىز قالدى

89 رەتكورسەتىلدى

جاقىندا اتا-انالاردىڭ ءبىرى مەكتەپتەگى ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىنىڭ وتكىزىلمەي قالاتىنىن ايتىپ، جانايقايىن جەتكىزدى. «ەڭبەك ءبارىن جەڭبەك» دەيمىز عوي، ءبىلىم وشاقتارىنداعى «ەڭبەكتى» وزگە پاندەر «جەڭىپ» كەتەتىن كورىنەدى. مۇعالىمدەر ەڭبەككە باۋليتىن ساباقتىڭ ساعاتىن باستى ءپان سانايتىن ماتەماتيكاعا بەرەدى ەكەن. بالا بويىنا بەرەرى بولماسا، اتالعان ءپان مەملەكەتتىك ستاندارت پەن سوعان سۇيەنە ازىرلەنگەن باعدارلاماعا نە ءۇشىن ەنگىزىلدى؟ ۇكىمەت قانشاما ميلليون وقۋلىق باسۋعا ميللياردتاعان قارجىنى بەكەرگە ءبولدى مە؟

اتى بار دا،  زاتى جوق ساباق

بالاسى ەلورداداعى №56 مەك­تەپ-لي­تسەي­دە وقيتىن جۇل­دىز نۇرجان 5 جاستان اسقان با­لا­لارعا جانە 1 سىنىپ وقۋشى­لارى­نا ارنالعان «الماتىكىتاپ» باس­پاسى­نىڭ ەڭبەككە باۋلۋ وقۋلىقتارى قاتتى ۇنايتىنىن ايتادى. ساپاسى دا، ۇيلەس­تىرىلۋى دە وتە جاقسى شىققان. سول كىتاپ­پەن مۇعالىمنىڭ جۇمىس جۇرگىز­بەيتىنىنە وكىنىش بىلدىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇعالىم WhatsAPP الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى اتا-انالار چاتىنا كوركەم ەڭبەك ساباعىنىڭ بولاتىن كۇنى كىتاپ پەن جۇمىس داپتەرىن بالالاردىڭ اكەلمەي-اق قويۋى كەرەگىن جازادى. ونىڭ ورنىنا ساۋات اشۋ نەمەسە ماتەماتيكا پاندەرى وتىلەدى-ءمىس. «بۇل بارلىق مەكتەپتە بار جاعداي. ءار پانگە بولىنگەن ساعاتتى سول پانگە دۇرىستاپ ارناۋىن سۇراپ ۇلكەن ۇلىمنىڭ دا، كەيىننەن قىزىمنىڭ دا مۇعالىمىنە جەك­سۇرىن بولۋمەن كەلەمىن»، دەيدى ج.نۇرجان. اتا-انانىڭ ايتقانى ءبىزدى دە الاڭداتتى، بەكىتىلگەن ءپاننىڭ وتىلمەۋى – ءبىر، ودان دا تەرەڭ كۇرسىنتەتىنى «بارلىق مەكتەپتە بار جاعداي» دەگەنى بولدى. سول سەبەپتى باسقا اتا-انالاردىڭ پىكىرىنە دە قۇلاق تۇرگەندى ءجون كوردىك. ماسەلەن، ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ مۇنايلى اۋدانىنداعى باسقۇدىق ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىنى جۇلدىزاي سايدسۇلتان 1 سىنىپتا وقيتىن قىزىنىڭ «ەڭبەك ساباعىنا قاجەتتى دەگەن قۇرالداردى پايدالانبايتىن بولسام، نە ءۇشىن ساتىپ الىپ بەردىڭدەر؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە الماي قينالعانىن ايتادى. ماقالا جازۋ بارىسىندا جۇرگىزگەن «بالا­ڭىز مەكتەپتەگى ەڭبەككە باۋلۋ سا­باعىنان نە ۇيرەنىپ ءجۇر؟» دەگەن ساۋالدامامىزعا ج.سايدسۇلتان:

«مەنى كوپتەن مازالاپ جۇرگەن مəسەلەنى كوتەرىپسىزدەر. ەڭبەككە باۋلۋ، دەنەشىنىقتىرۋ پəندەرى ءəلى وتكەن جوق. قىزىم 1-سىنىپتا وقيدى. ءبىر ساباقتىڭ ورنىنا نەگە باسقا ساباق وتەتىنىن تۇسىنبەيمىن. سول ءپəندى قويدى ما، جوعارىدان بەكىتتى مە، دەمەك بالاعا قاجەت دەگەن ءسوز ەمەس پە؟!»، دەپ جاۋاپ بەردى.

مۇنداي مازمۇنداعى، ياعني ساباقتىڭ ۋاقىتىندا وتىلمەۋى تۋ­راسىنداعى ويدى الماتىدان جاۋاپ جولداعان اتا-انا جۇلدىز ءابىل­دا: «باستاۋىشتا ەڭبەك ساباعى دۇرىس وتكەن جوق. بيىل 5-سىنىپقا كوشتىك، ءوتىپ ءجۇر. كەي اتا-انا سول ساباققا قاجەتتى زاتتاردى الىپ بەرۋگە قينالاتىن سياقتى. ءتىپتى جاۋاپتى دەگەن مەنىڭ ءوزىم ءبىر اي­دان بەرى گيپستى بينت اپەرە الماي ءجۇرمىن. ءبىر-ەكى ءدارىحانادان سۇراپ ەدىم، بولمادى. ايتەۋىر كەلەسى توقساندا قۋىرشاققا كويلەك تىگەمىز دەگەن بە، قىزىم سونى كۇتىپ ءجۇر»، دەپ ناقتىلاي ءتۇستى. اتا-انا انىق ايتقانداي، بالانى ەڭبەككە باۋليتىن ءپان جوعارى سىنىپتاردا عانا لايىقتى دەڭگەيدە، ۋاقتىلى وتەدى.

مۇعالىمدەردىڭ بۇل ساباققا نەمقۇرايلى قاراۋى نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ بالكىم اتا-انالاردىڭ قالاۋى شىعار. نەگىزى قوعامدا ەڭبەك پانىنە دەگەن وڭ كوزقاراس قالىپتاسپاعانى بايقالادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى 4، 9، 11-سىنىپتاردا بۇل پاننەن ەمتيحان نەمەسە تەس­تى­لەۋ تاپسىرمايتىنىندا جاتىر. سوندىقتان اتا-انالار دا بۇل سا­باققا اسا ءمان بەرمەيدى ياكي سا­عاتىن وزگە پاندەرگە قولدانۋدى قول­دايدى. بۇل ماسەلەنىڭ بارىن قازاقستانداعى ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى (EFCA – Eurasia Foundation of Central Asia) دا اشىق جازىپتى. ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە ازاماتتارعا قوعامدىق ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋ جانە ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسە وتىرىپ، قوعامدىق جانە جەكە رەسۋرستاردىڭ جۇمىلۋىن كوزدەيتىن ۇيىم بىلتىر «بىرگە وقيمىز» جوباسىن جۇزەگە اسىرعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە «زاماناۋي مەكتەپتە ەڭبەك ساباعى كەرەك پە؟» دەگەن تاقىرىپتا ماقالا جا­­ريالاعان. اتالعان ماتەريال: «كوپتەگەن اتا-انالار بۇگىندە مەكتەپتەگى ەڭبەك ساباعىنىڭ نەمەسە قازىر تەحنولوگيا اتالاتىن ءپان­نىڭ پايداسىنا كۇماندانادى»، دەپ باستالادى. قوردىڭ جوبالىق مەنەدجەرى اجار نۇرباي قازىرگى تاڭدا كاسىبي مامانداردان جاڭاشا، ەرەكشە، شىعارماشىل ويلاۋ تالاپ ەتىلەتىنىن ايتادى. ال ونىڭ ءبارى وسى ءبىر قوعامنىڭ كەيبىر توبى كەرەكسىز سانايتىن تەحنولوگيا پانىندە قالىپتاسادى. «اتا-انالاردىڭ كوبى ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىن جاي عانا ۋاقىت قۇرتۋ دەپ سانايدى. مەنىڭشە، ماسەلە – پاندە ەمەس، وعان بالالاردىڭ قى­زىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن ما­مانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىندە. ساباقتىڭ جوسپارى كوپ جوبانى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەڭبەككە باۋلۋدان بە­رەتىن مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى تومەن، مەكتەپتەر ەڭبەك ساباعىنا قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەگەن. كوپ ءبىلىم وشاقتارىندا وقۋشىلار سول سەبەپتى قىمبات ۋاقىتىن قۇر كەتىرىپ، ەڭبەك ساباعىندا بوس وتىر­عاندىقتان ماسەلە وسىلاي قيىنداي تۇسكەن»، دەيدى.

شىندىعىندا، ەڭبەككە باۋ­لۋ ساباعى بالانىڭ بولاشاق ومى­رىنە اسا قاجەتتى داعدىلاردى يگە­رۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ايتا­لىق، وقۋشىنىڭ قيالىن، ابستراك­تىلى ويلاۋىن، ەلەستەتۋىن، جا­سامپازدىعىن، ەستەتيكالىق تال­عامىن قالىپتاستىرادى. سون­داي-اق ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن، لو­گيكاسىن، كوزبەن ولشەۋىن، قوز­عالىس ارەكەتىن، دەربەستىگىن، شى­دامدىلىعىن دامىتادى. بۇدان بولەك ساۋساقتىڭ ۇشى جۇمىس ىستەگەن سايىن مي جۇمىس ىستەيتىنى عىلىمدا دالەلدەنگەن، سول سەبەپتى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار مەن كۇي­زەلىستى جەڭۋگە جاردەمدەسەدى. ال بارىنەن بۇرىن بۇل – كاسىپ­كەر­لىكتىڭ باستاۋى.

 

تەحنولوگيانىڭ كولەڭكەسىندە قالعان «ەڭبەك»

جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدار­لاماسى بويىنشا 5، 6-سىنىپتاردا بۇرىنعى ەڭبەك ساباعى بەينەلەۋ ونەرى پانىمەن بىرىكتىرىلگەن نەمەسە ماماندار سوزىمەن جاز­ساق، كىرىكتىرىلىپ تەحنولوگيا بول­عان. تەحنولوگيا ساباعىندا ەكى پاندەگى داعدىلار قوسا ۇي­رە­­تى­لەدى. بۇل قانشالىقتى دۇ­رىس؟ مۇ­عالىمدەردىڭ ساعاتى قىس­قا­راتىنى بار، ەكىنشىدەن، ەكەۋى ەكى باس­قا ءپان، ەكى ءتۇرلى سالا.

ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 31 جىل­­­­دىق ەڭبەك ءوتىلى بار، بەينە­لەۋ ونەرى، سىزۋ، ەڭبەككە باۋلۋ پاندەرىنەن ساباق بەرىپ كەلە جات­­­­قان عاليا اعىباەۆا ساباق­قا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ مۇعا­لىمنىڭ كاسىبيلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن جەتكىزدى. «باستاۋىش سىنىپتا كوپ مۇعالىمدەر ەڭبەككە باۋلۋ، بەينەلەۋ ونەرى پاندەرىن ەكىنشى ورىنعا جىلجىتىپ قويادى. ەشتەڭە ۇيرەنبەيدى دەگەن اڭگىمە وسىدان شىعىپ وتىر. كاسىبي مامان بەرگەن ساباق ءوز دەڭگەيىندە وتەدى. بالالار دا اسا قىزىعۋشىلىقپەن قاتىسادى. ەڭبەككە باۋلۋ ءپانى 1-سىنىپتان باستاپ وتە قاجەت جانە 11-سىنىپقا دەيىن ءجۇرۋى كە­رەك»، دەيدى. ع.اعىباەۆانىڭ اي­تۋىنشا، قازىرگى بەينەلەۋ ونەرى ءبىر توقسان عانا وتەدى دە، قالعان توقساندا ەڭبەككە كوشىپ كەتەدى. باستاۋىشتان ءتۇرلى-ءتۇستى قا­رىن­داشپەن عانا سۋرەت سالۋدى ۇيرەنىپ كەلگەن بالاعا ەندى بوياۋ­مەن سۋرەت سالۋدى ۇيرەتە باس­تاعاندا، باع­دارلاما بويىن­شا باسقاسىنا كوشۋ كەرەك. مۇ­عالىمنىڭ ساعاتى جوعالمادى دەگەنمەن، بەينەلەۋ ونەرى تەورياسى دا ۇيرەتىلمەي جولدا قالادى. وتە وكىنىشتى. ايتا بەرسەڭ، اڭگىمە كوپ. سىزۋ ءپانى  دە جويىلدى. ونى تاڭداۋ ءپانى ەتىپ 10-سىنىپقا قال­دىردى. كوپ وقۋشى 9-سىنىپتان كەيىن وقۋعا كەتەدى. سىزۋ تۋرالى تۇك بىلمەيدى»، دەيدى مامان.

ال ەكىنشى ءبىر پەداگوگ ەكى ءپان­­نىڭ قوسىلعانىن قولدايدى. ەلور­داداعى اباي ەسىمىن يەلەنگەن №87 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ كوركەم ەڭبەك ءپانى مۇعالىمى عاني باقىت ۇلى: «العاشقى توقساندا بەي­نەلەۋ ونەرىمەن اينالىسادى، ەكىنشى توقسان ساندىك-قولدانبالى ونەرمەن شۇعىلدانادى. ال كەيىنگى توقسانداردا ديزاين، تەحنولوگيا مەن ءۇي مادەنيەتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانادى. مۇنىڭ بار­لىعى – ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ تۇراتىن، بىرەۋى بىرەۋىنسىز تولىق ءونىم شىعارا المايتىن سالالار»، دەيدى. سوندىقتان بىرىكتىرىلگەنى جانە بارىنەن ءبىر ادامنىڭ ساباق بەرۋى كەرىسىنشە وقۋشىنى ۇي­رەنگەن اداممەن تەرەڭ، ناتيجەلى جۇ­مىس ىستەۋىنە الىپ كەلەتىن كو­رىنەدى. ماسەلەن، بالا بەينە­لەۋ ونەرىندە سۋرەتىن سالعان قۇ­مىراسىن ەڭبەكتەنۋ ارقىلى قىش­تان جاسايدى، وزىندىك ديزاين ويلاپ تابادى. قورىتىندىسىندا ءۇي جاعدايىندا قولدانۋعا بولاتىن دۇنيەلەردى وزدەرى ازىرلەي الا­تىنىن، پايدالانۋ جولدارىن تۇسىنەدى.

 

سالعىرتتىقتىڭ سوڭى

پەداگوگتاردىڭ ايتۋىنشا، 5-6-سىنىپتاردا تەحنولوگيا ءپانى اپتاسىنا 2 ساعات وتەدى. ال ودان جوعارى سىنىپتاردا جۇماسىنا ءبىر رەت بولادى. دەمەك، ەڭبەككە باۋلۋ ورتاڭعى سىنىپتاردا 1-اق رەت، ال جوعارى سىنىپتاردا ەكى اپتادا ءبىر وتەتىن بولىپ تۇر. ونىڭ ءوزى ساعاتى ۇرلانباسا، مامان مايتالمان بولسا، ماڭىزىن جوعالتپاسا عانا ءوز دەڭگەيىندە وتەدى. www.booksite.ru سايتىندا جاريالانعانداي، 1959 جىلعى وقۋ جوسپارىندا 1-10-سىنىپتار بويىنشا ورىس تى­لىنە بارلىعى 57 ساعات، ەڭبەك ساباعىنا 58 ساعات بەلگىلەنىپتى. جا­ڭاشىلدىققا ۇمتىلدىق دەي­مىز، ەسكىلىككە ەمەشەگى ۇزىلە قوي­مايتىن قازىرگى قوعام ءتىپتى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ەڭبەككە باۋ­لۋ پانىنە ورىس تىلىنەن دە كوپ ساعاتتىڭ بولىنگەنىنەن بەيحابار بولار. سوندا ءبىز كەڭەس كەزىنەن دە كەرى كەتىپ بارامىز با؟

ادام قانشا جەردەن ءىلىم جي­عانىمەن، ونى ومىرىنە، قوعام­نىڭ قاجەتىنە جاراتۋ ءۇشىن ەڭبەككە ەپتى، كاسىپكە قۇشتار بولۋى كەرەك ەمەس پە ەدى. ال ونىڭ ءبارى وسى ءبىر ەلەۋسىز پاندە بويعا ءسىڭۋى ءتيىس-ءتىن. ەڭبەككە باۋلۋ ساباعىنا دە­­گەن سالعىرتتىقتىڭ سوڭى جۇ­مىس ىزدەۋگە قۇلشىنبايتىن، ءوز بەتىنشە قارەكەت قىلا المايتىن، جاتىپىشەر جالقاۋ بۋىندى قا­لىپتاستىرىپ شىعارادى. بۇل بىز­گە كەرەك پە؟ 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار