10 قازان، 2019

جاسقا جاراساتىن ونەر

122 رەتكورسەتىلدى

اريستوتەل: «بي – ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن، ىشكى جان-دۇنيەسىن، ارەكەتىن كورسەتەتىن تازا ىرعاقتىڭ كورىنىسى...» دەگەن ەكەن. يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن 1982 جىلدان باستاپ بالەتمەيستەر، بي ونەرىنىڭ شەبەرى جان جورج نوۆەردىڭ (1727-1810) تۋعان كۇنىنە وراي حالىقارالىق بي كۇنى مەرەكەلەنەدى. «بالەت ونەرىنىڭ اتاسى» رەتىندە تاريحتا قالعان فرانتسۋز رەفورماتورىنىڭ «بي مەن بالەت جايلى حات» اتتى تۋىندىسى كەز كەلگەن بالەت مەكتەبى ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن قۇندى قۇرال سانالادى. مۇندا بالەتتىك قويىلىمداردىڭ قىر-سىرى، پانتوميمو جانە بي ونەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان ەدى.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە، ءتىل جەتكىزە المايتىن جايتتى بيمەن ورنەكتەۋگە بولادى، بي ءىش، ارقا، اياق بۇلشىق ەتتەرىن نىعايتادى، بويدى جەڭىلدەتىپ، سەرگەكتىك سىيلايدى، ومىرتقا مەن بۋىندارداعى قان اينالىمى مەن زات الماسۋىن جاقسارتادى. رۋحاني تۇرعىدان دا كوركەمدىك-ەستەتيكالىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بەكزات ونەردىڭ ورنى بولەك دەپ بىلەمىز. ماسەلەن، اعىلشىن مامانى ح.ەلليس بي ونەرى ارقىلى ەكى ادام ءبىر-بىرىنە ەنەرگيا، مىقتى قۋات بەرە الادى دەپ ەسەپتەسە، كاسىبي زەرتتەۋشىلەر دەنە قوزعالىسىنىڭ استارىندا جان قوزعالىسى جاسىرىنىپ جاتىر دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتادى. ەۋروپالىق بيلەر مەن لاتىن-امەريكا ءبيى سپورتتىق بال بيلەرى توبىنا جاتاتىنى ءمالىم. ويتكەنى بۇلاردا سپورت ويىندارىنىڭ ەلەمەنتتەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. ال سالسو، تانگو، سامبا، كۋمبيا، بولەرو، رۋمبا سىندى بي تۇرلەرىن تاماشالاعان جۇرتتىڭ عاجايىپ سەزىمگە بولەنەتىنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

جۇمىستان شارشاپ، جۇيكەسى سىر بەرە باستاعان ادامعا پسيحولوگتاردىڭ مۋزىكا اۋەنىمەن بيلەۋدى تالاپ ەتىپ جاتاتىنى دا تەگىن بولماسا كەرەك-ءتى. ويتكەنى بۇل عىلىمي دالەلدەنگەن جايت. كەز كەلگەن ادام كۇيزەلىستى باستان كەشۋى عاجاپ ەمەس. سونداي ساتتە بي قيمىلدارىن جاساۋ ارقىلى قيىندىقتى جەڭىپ شىعۋعا بولادى، بيلەگەن جاننىڭ يممۋنيتەتى كۇشەيەدى دەگەن دە ءسوز بار. ءتىپتى شالقايۋ، ءيىلۋ، بۇگىلۋ ارقىلى كوزدىڭ قان اينالىمىنا دەيىن رەتتەلەتىن كورىنەدى.  جالپى بي ونەرىنىڭ باسقا ونەر تۇرلەرىنە ۇقسامايتىن وزگەشە قىرلارى وتە كوپ. بىراق سوعان قاراماستان ءانشى مەن بيشىگە، درامالىق جانە وپەرا تەاترلارى مەن بي تەاترى ارتىستەرىنە بىردەي تالاپ قويىلىپ جاتادى. بيشىلەردىڭ كەڭەس وداعى تۇسىنداعى جەڭىلدىكتەرى الىنىپ تاستالدى. ءسويتىپ زەينەتكە شىعۋ ءتارتىبى بارىنە بىردەي ورتاق بولىپ كەتتى. ماقسات – وسى ماسەلەدە الداعى ۋاقىتتا شەشىلۋگە ءتيىستى قانداي تۇيتكىلدەر بار دەگەن توڭىرەكتە وي ءوربىتۋ ەدى. مىسالى، «ناز» مەملەكەتتىك بي انسامبلىندە جاسى قىرىقتىڭ بەل ورتاسىنان اسقان بيشىلەر ساحنادان تۇسپەي، ونەر كورسەتىپ ءجۇر. سالا ماماندارى وسىعان قاتتى الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. بۇل بارىپ تۇرعان قيانات، ونەر يەسىن جەتە باعالاماۋ، بي ونەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەۋ دەپ ەسەپتەيدى.  تەك ەرتەڭگى كۇننەن ۇمىتتەرىن ۇزبەگەن ونەر يەلەرى بۇل ماسەلەنى گازەت بەتىندە ارنايى كوتەرۋىمىزدى سۇراپ، وتىنىشتەرىن جەتكىزگەن. «انشەيىندە الەۋمەتتىك جەلىدە جاسى ورتا جاستان اسقان ادامداردىڭ تويلارداعى ءبيىن جابىلا سىناپ-مىنەپ جاتادى عوي حالىق، ال ەندى مۇندايدا جاسى قىرىق پەن ەلۋدىڭ اراسىنداعى بيشىلەردى ساحناعا شىعارۋ قانشالىقتى قيسىندى؟» دەگەن وي ايتقان. ولاردى ىسىرىپ تاستاۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. سودان كىل جەلكىلدەگەن جاستارمەن بىردەي تۇرىپ ونەر كورسەتۋلەرىنە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى بي – ولاردىڭ كاسىبى. قايدا بارادى؟ قىرىقتان كەيىن باسقا كاسىپكە اۋىسىپ، ماماندىق وزگەرتۋگە ادامنىڭ ءبارى بىردەي قابىلەتتى بولا بەرمەيدى. ء«بىز بۇرىن 40 جاستان باستاپ زەينەتكەرلىككە شىعاتىنبىز. كەڭەس وداعى تۇسىندا 20 جىل ساحنادا بيلەگەن ءبيشى مىندەتتى تۇردە زەينەتكەرلىككە شىعۋى كەرەك ەدى. بىراق ول زاڭ وزگەرىپ، بيشىلەر دە قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىمەن تەڭەستىرىلدى»، – دەگەن ناز» بي مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى، باس بالەتمەيستەرى قاديشا ەرمەكبايقىزى دەنە قيمىلدارىنان پايدا بولاتىن ءتۇرلى كاسىبي جاراقاتتاردى جەڭۋ دە بيشىلەرگە وڭاي سوقپايتىنىن اڭگىمەلەدى، ەت پەن سۇيەكتىڭ اراسىنداعى ءسىڭىر ۇيكەلۋىنەن بولاتىن دەرتكە شالدىققان جانداردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

ءسويتىپ جاسى كەلىپ، رولدەن تىس قالا باستاعان بيشىلەرگە جاڭا زامان تالابىنا ساي كۋرستاردا وقىپ، باسقا كاسىپكە ماماندانسىن دەگەن تالاپ قويىلا باستاپتى. ءمان بەرسەك، بۇل – تىعىرىقتان شىعارار تياناقتى جول ەمەس جانە دە بي ونەرىنىڭ كەلەشەگىن ويلاماي ايتىلعان ءسوز. ويتكەنى ەشكىم ءوز تاعدىرىنىڭ تۇيىققا بارىپ تىرەلگەنىن قالامايدى، ەكىنشى رەت كاسىپ جاڭعىرتۋعا مۇددەلى بولا بەرمەيدى. كەي ماعلۇماتتار بو­يىنشا بىرقاتار ەلدەردە بيشىلەر 40 جاستان باستاپ زەينەتكەرلىككە ىلىكسە، ال رەسەيدە 20 جىل ساحنادا بيلەگەن ادام قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىعۋعا تولىق قۇقى بار ەكەن، كورشىلەس قىرعىز اعايىنداردا دا سولاي دەسەدى. ءبىزدىڭ بيشىلەردىڭ ولاردان قاي جەرى كەم؟!

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار