بۇل جولعى ايتىستىڭ ءجونى دە, جوسىعى دا بۇرىنعى ايتىستاردان وزگەرەك. جىلدار جىلناماسىندا ءتول ونەرىمىزدى تورگە سۇيرەپ كەلە جاتقان ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى ءجۇرسىن ەرمان تىزگىندەگەن جىر الامانى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاپ, ايتىستىڭ وركەن جايعانى سونشا, ءبىر وتباسىنان بىرنەشە شوقتىعى بيىك ايتىسكەرلەر شوعىرى شىڭدالىپ شىققانىن پاش ەتتى. ايتىستىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان «Nur Otan» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك وسىناۋ دەگدار ونەردىڭ قازاق ءۇشىن قاشاندا ورنى بولەك ەكەنىن ايتىپ, الداعى ۋاقىتتا پارتيا تاراپىنان ايتىسقا جۇيەلى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى.
– ايتىس – ەجەلدەن كەلە جاتقان اسىل مۇرامىز. بۇل ونەردىڭ الەم ءۇشىن دە ورنى بولەك. سوندىقتان يۋنەسكو ايتىستى ادامزاتتىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ تىزىمىنە قوسىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا «Nur Otan» پارتياسى ءسوز سايىسىنا جۇيەلى تۇردە قولداۋ كورسەتەدى. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ايتىستى قولداپ كەلە جاتقان ەلباسى, پارتيا توراعاسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى. بۇل دودانىڭ تاقىرىبىن «وتان وتباسىنان باستالادى» دەپ الۋىمىزدىڭ سەبەبى ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز وتباسى ينستيتۋتىن ودان ءارى نىعايتىپ, سول ارقىلى ەلدىگىمىزدى كۇشەيتۋ. ويتكەنى پارتيامىزدىڭ دوكتريناسىندا ادام, ونىڭ بوستاندىعى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, ادىلەتتىلىك سياقتى قۇندىلىقتارمەن بىرگە وتباسى جانە داستۇرگە دە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. سوندىقتان ءتول ونەرىمىزگە جۇيەلى قولداۋ كورسەتىپ, ءىرى الامان ايتىستاردى تۇراقتى وتكىزىپ تۇرامىز. سونىڭ ارقاسىندا ايتىس ونەرى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ سەنەمىز», – دەدى باۋىرجان بايبەك.
ايتىس دەسە ارقاسى قوزاتىن كوپتىڭ كوڭىلىن, ءشوپتىڭ ءشولىن قاندىرعان اق جاڭبىرشا ءبىر جادىراتىپ تاستاعان ايتۋلى دودادا جەتى جۇپ ونەر كورسەتتى. بۇل جولى اقىندار ءوز اۋلەتىنىڭ وكىلدەرىمەن, ياعني, ءبىر وتباسىنان شىققان شايىرلار ءوزارا ءسوز بارىمتاسىنا ءتۇستى. ايتىستىڭ جارناماسى جاريالانعاندا كوپشىلىك بۇل قالاي بولار ەكەن دەپ تاڭسىق كورىنىسكە تاڭىرقاي قاراعان ەدى. الايدا وتباسىنداعى تاربيە, اتا مەن انانىڭ ۇلگىسى, سىيلاستىق پەن جاراسىم, اۋىل مەن قالا تۇرمىسىنداعى ەرەكشەلىكتەر, نارىق زامانىنا بەيىمدەلۋدىڭ كورىنىستەرى, بالا تاربيەسى, جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى سەكىلدى ىرگەلى تاقىرىپتاردىڭ جۇگىن كوتەرگەن ايتىستى ءۇش مىڭ كورەرمەن سياتىن ساراي ءىشىن لىق تولتىرعان جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى.
ساحنا تورىنە العاشقى بولىپ شىققان اعايىندى يرانعايىپ پەن تالعات كۇزەمباەۆتاردىڭ ايتىسى اعا مەن ءىنى اراسىنداعى سىرباز سىيلاستىقتىڭ سالتاناتتى ۇلگىسىن كورسەتتى. قازاقي قالجىڭدى شەبەر قولداناتىن ءسۇيىر ءتىلدى يرانعايىپ كەزى-كەلگەندە: «اۋزىڭىزدا بار ەدى شۇكىرىڭىز, باۋىرجان اعا, تىم بولەك ءبىتىمىڭىز. ساحنانىڭ ەركەسى بولعاننان سوڭ, نە ىستەسەك تە ءدال بۇگىن قۇقىلىمىز. قاسىڭىزعا بالام, مىنە, بارا جاتىر, جاقسىلاپ اۋزىنا تۇكىرىڭىز» دەپ التى جاسار ۇلىن جۇرت الدىنا شىعارىپ, بالاسىنا ءجۇرسىن اتاسىنان باتا سۇراپ, جولىن بەرسىن دەگەن ەمەۋرىنمەن باۋىرجان اعاسىنىڭ بۇتىنان وتكىزدى. جۇرتتى كۇلكىگە قارىق قىلعان بۇل توسىن قارەكەت قازاقي قۇندىلىقتى دارىپتەگەن ايتىستى بارىنشا قىزدىرىپ, «بالا اۋزىنا تۇكىرتۋ», «باتا بەرۋ», «بۇتتان وتكىزۋ» سەكىلدى بايىرعى بابا ءداستۇرىن تاعى دا ءبىر جاڭعىرتتى.
ءبىر كەزدەرى بايان-ولگي ايماعىنان بابالاردىڭ سالقار ساعىنىشىن جىرعا قوسىپ, اتا جۇرتىنا ورالىپ, قازاق ايتىسىندا ءوز سوقپاعى بار داۋلەتكەرەيدەي ءدۇلدۇلدى دۇنيەگە اكەلگەن ايگىلى اقىن ەگەۋحان مۇقاماديقىزىنىڭ ەسىمى ايتىستىڭ ەسكى كورەرمەندەرىنە ەتەنە تانىس. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ماقامى ماڭعاز كەيۋانا ءوزىنىڭ نەمەرەسى ارداگەرەيمەن ايتىسىپ, تىڭدارمان قاۋىمدى اجە مەن نەمەرە اراسىن جالعايتىن ءمانى تەرەڭ تاعىلىمنىڭ دىڭىنە بويلاتتى. كاپ اۋلەتىنىڭ ءسوز سايىسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى كەڭىنەن دارىپتەلدى.
ايتىس ساحناسىندا ورامدى وي, ايشىقتى تىركەس, مىڭ قۇبىلعان ماقامىمەن كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان قاراعاندىلىق ديدار قاميەۆ ۇلانعاسىر جانە ايدار ەسىمدى ءوزىنىڭ قوس ىنىسىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, جىر تۇلپارىن جارىستىردى. ادەمى ءازىل مەن اسەرلى سەزىمگە تولى بۇل دودا كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. ديداردىڭ اۋزىنان شىققان: «وتانىڭ وتباسىنان باستالماي ما, وتباسىڭ وتباسۋدان باستالماسىن» نەمەسە «باباڭنىڭ كىم بولعانىن ايتا بەرمەي, بالاڭنىڭ كىم بولارىن ويلانىڭدار» دەگەن سەكىلدى ويلى جولدار قوعامداعى ءتۇرلى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تەرەڭنەن قاۋزادى. اعا مەن ءىنىنىڭ تاۋەلسىزدىككە دەيىن دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق پەن جاڭا عاسىردىڭ قۇرداستارىن سالىستىرا جىرلاۋى, جاستاردى يمان مەن تاربيەگە باستايتىن تانىمدى تولعاۋلارى كوپشىلىككە وي سالدى. قاميەۆتاردىڭ ءسوز بارىمتاسىندا وسكەلەڭ ۇرپاقتى جىر-داستاندارمەن سۋسىنداتۋدىڭ, ولارعا ۇلتتىق نەگىزدە تاربيە بەرۋدىڭ ماڭىزى كەڭىنەن ايتىلدى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان جىلدارى ايتىس الامانىنا اتويلاپ كىرىپ, ەل ەسىندە قالعان قايىرتاي اقىلبەكوۆتىڭ ەسىمى بويىنداعى بۇلا قاسيەتىن ءىزىن جالعاعان ىزەتتى ۇرپاقتارىنا دارىتقان اكە رەتىندە دە, ايماڭداي اقىن رەتىندە دە ءيىسى قازاققا ءمالىم. «قىرىق كۇن سۋ ىشپەگەن قارا نارداي, كولداريا كوڭىلىڭە شولدەپ كەلدىم» دەپ اباي مەن شاكارىم تۋعان قارت سەمەيدەن الماتىنى ساعىنىپ جەتكەن ارقالى اقىن ءوزى ولەڭگە قوسقان تۇلا بويى تۇڭعىشى, بۇگىندە تالاي الاماندا توپ جارىپ, قازاق ايتىسىنىڭ ەڭ ىزدەنىمپاز اقىنىنا اينالعان رۇستەم قايىرتاي ۇلىمەن ايتىسقا شىقتى. اكە مەن بالا اراسىنداعى مەيىرىم شۋاعىن, قوعامداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى جىرعا قوسقان اقىندار ناعىز پاراساتى بيىك ايتىس جاساي الدى. اكەلى-بالالى ايتىسكەرلەر اۋىل مەن قالا حالقىن الاڭداتقان ماسەلەلەردى تۇگەل قامتىپ, جىرعا قوستى. رۇستەمنىڭ: «بالاسىن توبەسىنە كوتەرەم دەپ, توبەدەن ەرتە تۇسكەن اكەلەر كوپ» دەگەن ءتارىزدى تاۋىپ ايتقان تەڭەۋلەرى ومىردە ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى كوزبەن كورىپ جۇرگەن قاتەلىكتەردى تۇيرەپ, حالىققا وي سالدى. ودان بولەك, اكە مەن بالا ادەمى ءازىل مەن قاعىتپا قالجىڭعا دا ورىن تاۋىپ, زالعا جينالعان اعايىندى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
قازىرگى قازاق ايتىسىندا ساليقالى دا سالماقتى ويلارىمەن ءوز جولىن قالىپتاستىرعان سىر ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ەرجان ءامىروۆ ءىنىسى بەكجانمەن ايتىستى. اعاسىنىڭ ايتىستاعى شەبەرلىگىنەن شابىت الىپ, بىرنەشە رەسپۋبليكالىق جاس اقىندار بايگەسىندە توپ جارعان بەكجان ءامىروۆ تە ءوزىنىڭ وسال ەمەس ەكەنىن تانىتتى. بۇل ايتىستا ەرجان: «وتباسىلىق ايتىس جاي شوۋ ايتىس دەپ, قوعامدا قالىپ جاتىر بۇل ءىس داۋعا. قايتا ءبىزدىڭ وسى ايتىس ۇلگى بولسىن, قانشاما ۇلتتار مەنەن ۇلىستارعا. اراسىن اعايىننىڭ جىككە ءبولىپ, بالا ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن ۇرىسقانعا. اكەسىن ساباپ, ءتىسىن قاققاندار مەن, كەلىنى ەنەسىمەن ج ۇلىسقانعا. ايەلى ءۇشىن ءبىر تۋعان باۋىرىمەن, قىرقىسقان كوكىرەگى قۋىستارعا, جاتىرىنا سىيعىزعان ءوز اناسىن, شاتىرىنا سىيعىزباي ۇرىسقانعا. ءومىرى بوساعاسىن اتتاماستان, كوڭىلى ءبىر-بىرىمەن سۋىسقانعا. قولىنا دومبىرا ەمەس قالام الىپ, ارىز جازىپ ايتىسقان تۋىستارعا» دەپ جاڭا فورماتتا جۇرتشىلىققا جول تارتقان وتباسىلىق ايتىستىڭ قادىرىن كوتەرىپ, بۇل تۇرعىدا ايتىلعان سىن-پىكىرلەرگە ۇيلەسىمدى نۇكتە قويدى.
جۇرت اراسىندا ايتىستىڭ ارىستانى اتانعان الەۋەتتى اقىن تۇركىستاندىق بەكارىس شويبەكوۆ پەن ءىنىسى داۋرەننىڭ ايتىسى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى وتتى جىرمەن سىنعا السا, باتىس وڭىرىنەن كەلگەن اعايىندى قوس جۇيرىك امانگەلدى مەن سەرىكبول پانابەرديەۆتەردىڭ ونەرى جىر الامانىن تۇيىندەدى.
اقىندار وتباسىلىق قۇندىلىقتار تۇتاس ەلىمىزدىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن باستى تەتىكتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتىپ, ەرتەڭىمىزدىڭ جارقىن بولۋى ءۇشىن وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. اسىرەسە, بالا تاربيەسىنە, جاستاردى ادال ەڭبەككە, وتانشىلدىققا باۋلۋعا, قوعامدى ماسىلدىقتان ارىلتۋعا قاتىستى ۇتىمدى سوزدەر ايتىلدى.
تاپقىرلىق, ۇتقىرلىق, كوركەمدىك, سۋىرىپ سالۋ – ايتىستى باعالاۋداعى باستى تالاپ رەتىندە قويىلدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆ توراعالىق ەتكەن ايتىستا قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ءاسيا بەركەنوۆا, «Egemen Qazaqstan» رگ اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى, «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قالي سارسەنباي, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى داۋرەن قۋات, ايتۋلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, ف.ع.د, پروفەسسور ايگۇل ىسماقوۆا, قازاق ايتىسىنىڭ دارا وكىلى, ايگىلى اقىن امانجول التاەۆ, «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن جاناربەك ءاشىمجان تورەلىك جاسادى.
قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن, جۇرت كوڭىلىنەن شىعىپ, ايشىقتى ونەر كورسەتكەن اكەلى-بالالى اقىندار قايىرتاي اقىلبەكوۆ پەن رۇستەم قايىرتاي ۇلىنىڭ جۇبى باس جۇلدەگە تىگىلگەن 3 ميلليون تەڭگەنى قانجىعاعا بوكتەردى. جۇلدە قورى 2 ميلليون تەڭگەلىك ەكىنشى ورىن اجە مەن نەمەرە بولىپ ساحناعا شىققان كاپ اۋلەتىنە بۇيىرسا, ۇزدىك ۇشتىكتى (1 ميلليون تەڭگە) اعايىندى قاميەۆتەر تۇيىندەدى. ايتىستىڭ باس دەمەۋشىسى Nur Otan پارتياسىنىڭ اتىنان جىر بايگەسىنە قاتىسقان ءار وتباسىنا 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە سىياقى تابىستالدى.
بيىل Nur Otan پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بەس بىردەي الامان ايتىس وتەتىنى سۇيىنشىلەنگەن بولاتىن. الماتى اسپانىن جىرمەن كەستەلەگەن بۇل ايتىس سونىڭ ءۇشىنشىسى. باس پارتيا ەرەكشە قامقورلىققا الىپ وتىرعان ۇلت ونەرى الداعى ۋاقىتتا نۇر-سۇلتان جانە ورال قالالارىندا جالعاسىن تاۋىپ, ەلدىكتىڭ مۇراتىن اسقاقتاتقان اقىندارىمىزدىڭ باۋىرىن جازىپ كوسىلۋىنە تاعى دا ءبىر مۇمكىندىك تۋدىرماق.
الماتى
