ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتا-بابانىڭ اڭسارلى جولىن ارداقتاپ, تاعدىرلى تاريحىمىزدى تارازىلاي ءبىلۋدىڭ ەرەك ۇلگىسىن كورسەتۋىندەي-اق كورسەتىپ كەلەدى. ازاتتىقتىڭ ءتۇپ باستاۋىندا-اق «تاريح تولقىنىندا», بەرتىندە «مادەني مۇرا» باعدارلامالارى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», ەندى مىنە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى سانامىزدى ساۋلەلەندىرە جەلىسىن تارتتى. كەڭىنەن تولعاعان تۇتاس جۇيە كوكجيەگى بارىنشا كەڭەيە ءتۇستى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مىڭداعان جىلدار ساعىمىنا بايلانعان تارلان تاريحىن مەيلىنشە تەرەڭ بىلەتىندىگى مەن پەرزەنتتىك شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ كورىنىسى دەر ەدىك. ەلدىڭ ەرتەڭى مەن كەشەگىسى وي-ساناسىنان ءبىر ساتكە دە شىقپايتىنىن بايقايسىز. ايتپاعىمىز – ەلباسىمىزدىڭ مىناۋ ۇلى دالا مەن زاڭعار شاڭىراقتى حالقىنا, تاعدىرلى تاريحىنا دەگەن شەكسىز ماحاببات, ەرەن قۇرمەتى اتقا ءمىنىپ جۇرگەن وزگە ازاماتتارعا نەگە ۇلگى بولماسقا؟! ءدال قازىر حالىق دەگەن تازا تاريحقا ابدەن سۋساپ وتىر. جۋرناليستىك ساپارمەن ورتالارىنا بارعان شاقتاردا شىنايى تاريح تۋراسىندا اڭگىمە وربىتە قالساق, ىنتى-شىنتىسىمەن زەيىن قويىپ, ساۋالدىڭ استىنا الىپ جاتقانى. اسىرەسە اياق-قولدى بۇعاۋلاعان وتارلاۋ ساياساتىنا ىلىكپەگەن جاستار جاعى. رۋح دەگەنىمىزدىڭ ءوزى اسپاندا قالىقتاپ كەلىپ اعاشتىڭ باسىنا قوناقتاي سالار قۇس ەمەس قوي. رۋح دەگەنىمىز – ادامنىڭ جان دۇنيەسىن ءبۇتىن باۋراپ بارىپ, شىڭىراۋدان سۋ تارتقانداي تامىر-تامىرىن كەرنەيتىن, بەدەرلەنەتىن ەرەن كۇش! اركىمدى ەركىنەن تىس اۋەلەتىپ اكەتەتىن سەرىپپەلى وشپەس سەزىم. سول سەبەپتى دە قايران احاڭ (احمەت بايتۇرسىنوۆ): «تاريح – ءسوز باسى» دەگەن ەدى! سول ەستى ءسوز عاسىرلار بەلدەۋىندە نەندەي ناۋبەت ۇشىراسسا دا اتادان بالاعا ميراس ۇلاسىپ جەتتى. وشپەس شەجىرەگە, ەشكىم بۇلتارا الماس ەن-تاڭبامىزعا اينالدى. وتكەنىمىزدى ساباقتاۋ بارىسىندا قازىر سونىڭ جەمىسىن كورىپ تە جاتىرمىز.
اتالعان ماقالاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«تول تاريحىن بىلەتىن, باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتىپ, بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى», دەپ شەگەلەپ بەردى. دەمەك, حالقىمىزدىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ەرلىگىن زەردەلەۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن دۇنيە. ءبىلىم وشاقتارىنداعى تاريح پاندەرىن بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي وتكىزۋ, وقۋلىقتاردى قايتا جازۋ, بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋ تەكتەس اسا ءماندى مىندەتتەر العا قويىلدى. ەندى ۋاقىت ۇتتىرساق, ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ ەسەبى تۇگەسىلەتىنىن ەستەن شىعارماساق كەرەك. جالتاقتاۋدىڭ زامانى كەتكەن. سەبەبى, اتا تاريحىڭدى تانۋ – مەملەكەتتىك شارۋا! كەرەك دەسەڭىز, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز. شەكارامىزدى قالاي شەگەندەسەك, تاريحىمىزدى سونداي بەكەمدەپ, بەدەرلەۋگە مىندەتتىمىز! سوندا عانا سىرتتاعى ساۋەگەيلەر قازاقتىڭ مەملەكەتتىگى جوق ەدى, ساۋاتى جوق, شەكاراسى بۇلدىر دەگەن سىقىلدى بەيادەپ اڭگىمەلەردى ايتپاسا كەرەك! ەلباسىمىز كورسەتىپ بەرگەندەي, سوناۋ ساقتاردان بەرمەن ساباقتاساق, بايىرعى قازاق جەرىندە حV عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەم دەگەندە 20 مەملەكەت عۇمىر كەشىپتى. بۇعان ەندى الەمنىڭ اپشىسىن قۋىرعان تۇركى يمپەرياسى جانە شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى نەگىزدەگەن ايبوز يمپەريامىزدى قوسىڭىز! ەندەشە سول تۇران دالاسىنان شىعىپ ەۋرازيا كەڭىستىگىن ەركىن جايلاعان, تورتكۇل دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن داڭقتى بابالارىمىزدىڭ جاسامپاز باستامالارىن جارقىن جالعاستىراتىن مەزگىل جەتتى. شەت ەلدەردەن تابىلعان تىڭ دەرەكتەر مەن ارحەولوگيالىق قازبالار دايەكتەپ وتىرعانىنداي, مىناۋ ۇلى دالاداعى ەتنوستىق ۇردىستەر ەڭ بەرى دەگەندە قولا داۋىرىنەن باستاۋ العان. ال بۇلاردىڭ اۋماقتىق, ەكونوميكالىق, ساياسي, ءدىني-مادەني, تىلدىك, رۋحاني ورتاق كەڭىستىكتەرگە ۇلاسۋى مىڭجىلدىقتار بويى بىرنەشە تاريحي داۋىرلەر مەن كەزەڭدەر ارقىلى جۇزەگە استى. ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى مەملەكەتتەرى, تۇرىك, موعول قاعاناتتارى, بەرگىدەگى تۇرگەش, وعىز, قارلۇق, قيماق, قيدان, قىپشاق, التىن وردا, اق وردا, نوعاي ورداسى, ابىلقايىر حاندىعى, موعولستان مەملەكەتتەرى – ءبارى دە ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ جۇرەگىنىڭ تۇگى, بىلەگىنىڭ كۇشىمەن قۇرىلعان.
كونە تۇراندىقتار الەمدە تۇڭعىش مەتاللۋرگ اتانىپ, تەمىردى ومىرگە اكەلگەن. ءتۇز جىلقىسىن تىزگىندەگەن. وسىدان كەيىن-اق ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن جويقىن كۇشكە اينالعان.تەمىر – شارۋعا سالساڭ قۇرال, جاۋعا سالساڭ قارۋعا اينالعان تۇس. التىنىڭىزدان دا باعاسى اسىپ تۇسكەن. بابالارىمىز بالالارىنىڭ ەسىمىن تەمىر دەپ قويعان ءھام وسى تۇبىردەن وربىتكەن. الىپ ەر توڭانىڭ قىزى ءتوميريستىڭ دە ەسىمى تەمىر, پارسىلار توميريس دەسە, ءبىزدىڭ قازمۋ-دا ءدارىس بەرگەن وقىتۋشىمىز الما قىراۋباەۆا قازاققا جاقىنداتپاق نيەتپەن تۇمار دەپ ورنەكتەگەن ەدى. شىڭعىس قاعان تەمىرشى, ءامىر تەمىرىڭىز تەمىر, سول سەكىلدى سول داۋىرلەردەگى توعان-تەمىر, توقاي-تەمىر, تۇعلىق-تەمىر, ءۇز-تەمىر, بۇقا-تەمىر, ەسەن-تەمىر سىندى ادام اتتارىنان كوز اۋدارا المايسىز. قازىرگە دەيىن حالقىمىز تەمىرعالي, تەمىرجان, تەمىرحان, تەمىربەك, تەمىرتاس سىندى ەسىمدەردى بالالارىنا قاستەرلەي قويىپ جاتسا – مۇنىڭ ءوزى تەرەڭ ەتنوستىق بىرلىگىمىز بەن ۇرپاق ساباقتاستىعىن ايقارا ايعاقتاسا كەرەك-ءتى.
ەسىك قورعانىنان تابىلعان تۇركىلىك حانزادانىڭ التىن كيىمىن الايىق. ال ەندى ءتورت مىڭعا تارتا التىن اشەكەيلەرمەن ورنەكتەۋ ءۇشىن سول زاماننىڭ تابيعاتىمەن قاراعاندا, قانداي تەحنولوگيا, قانشالىقتى ءوندىرىس پەن قولىنان ونەر تامعان نەندەي شەبەرلەر قاجەت ەدى دەگەن ويعا بەرىلگەندە كەۋدەڭىزدى قۋانىش وتى لاۋلاتىپ جىبەرەرى بار! ايشىقتى بەينەلەنگەن سول اڭ-قۇستارىڭىزدىڭ ۇلى دالانىڭ ۇزىنا بويىندا سامساپ جاتقاندىعىن قوسىڭىز بۇعان ەندى. اسىرەسە كۇمىس توستاعانشانىڭ سىرتقى جاعىنا 26 تاڭبامەن ويىلىپ, ءتول قارپىمىز – سىنا جازۋىمەن تۇسىرىلگەن: «اعا ساعان (بۇل) وشاق! بوتەن (جات ەل ادامى), تىزەڭدى بۇك! حالىقتا ازىق-ت ۇلىك (مول بولعاي!) دەگەن بۇگىنگى ەلدىك ۇستانىمىزبەن ۇندەسكەن اڭسارلى اسىل مۇراتتى ساناعا سىڭىرگەن ساتتە بابالار ۇلىلىعىنىڭ الدىندا مىڭ قايتارا باسىڭىزدى يەسىز!
ءتارىزى, ۇلى دالانىڭ ۇلىلىعىن مويىنداۋ مەن پارقىنا جەتۋ ەندى عانا قولعا الىنعانداي. اقيقاتتى ار ۇستاناتىن الەمنىڭ وزىق ويلى عالىمدارى كەشەگى ادامزاتقا وركەنيەت تاراتقان تۇراندىقتاردىڭ تاريحىنا كەڭىنەن دەن قويىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا اقش, انگليا, گەرمانيا, قىتاي, رەسەي, تۇركيا, ازەربايجان, ۆەنگريا, جاپونيا سەكىلدى ەلدەر زور بەلسەندىلىك تانىتۋدا. اسىرەسە سوڭعى كەزەڭدە وتاندىق عالىمدارىمىز بۇل شارۋاعا جالتاقسىز كىرىسە باستادى. بۇل رەتتە ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ كەشەگىنىڭ كەمشىن تۇستارىن تولىقتىرار تولىمدى ىستەردىڭ باسىن قايىرىپ جاتقاندىن باسا ايتقان ابزال. تۇركى الەمىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋداعى ماڭىزى وراسان زور ۇلى تالاس قۇرىلتايىنىڭ, ياكي بارشا ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءتۇپ تامىرى – ارقا توسىندەگى التىن وردا مەن جەتىسۋ جەرىندەگى موعولستاننىڭ قۇرىلۋىنىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ۇسىنىسىن ءبىلدىرىپ وتىرعان دا وسىناۋ قادىرى ارتقان اكادەميانىڭ باسشىلارى.
تىلسىمىن بۇگىپ جاتقان ۇلى تۇراندىق كوپتەگەن ۇلىق دۇنيەنىڭ سىرى اشىلاتىن شاق قاشىق ەمەس دەپ ەسەپتەيمىز. وسىنداي شاراپاتتى شارۋالاردى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ – بۇگىندە تۇركولوگ, تاريحشى, فيلولوگ, ارحەولوگ, ەتنوگراف عالىمدارعا ۇلكەن مىندەت. باجايلاپ قاراپ وتىرساق, «حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋى» ۇنەمى شىعىستان باتىسقا قاراي ءورىس الىپ وتىرعان. قاۋقار-جىگەرى, مۇكىندىگى بار جۇرت قانا جاڭا جەرلەرگە كوز تىگىپ, باتىل اياق باسا السا كەرەك. ب.ز.د. ءى عاسىردان باستالعان ساق, ءۇيسىن, قاڭلى سەكىلدى تايپالاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋى ب.ز. IV عاسىرىنا دەيىن سوزىلدى. ەدىل باتىر (اتتيلا) ەۋروپادا عۇن مەملەكەتىن نەگىزدەپ, ريم يمپەرياسىنا تىرناق باتىرسا, ايبىنىنىڭ اسقانى ەمەس پە! امالسىزدان گەرمان تايپالارى گوتتار عۇندارمەن وداقتاسقان ەدى. بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ ارعى اتاسى تۇرىك ءتىلى سول كەزەڭدە قارت قۇرلىقتا بەل الدى. ونىڭ ۇستىنە ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ ۇلى جىبەك جولىن ۇزىنا بويىنا قاداعالاۋى دالالىقتار ءتىلىنىڭ پارمەنىن تىپتەن ارتتىرا ءتۇستى. ءسويتىپ تۇتاس ەۋرازيادا تۇرىك ءتىلى اتتيلا داۋىرىنەن كەشەگى ءحVىى عاسىرعا دەيىن حالىقارالىق ءتىلدىڭ, ياعني بۇگىنگى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءرولىن اتقاردى! رۋنا جازۋى (تۇرىك بىتىگ – ءتول جازۋىمىز) تاسقا دا, حاتقا دا كەڭىنەن بەلگى سوقتى.
ويلاڭىزشى! وسىلايشا زامانىندا جەر-جاھاندى ۋىسىندا ۇستاعان تۇراندىقتاردىڭ قارا شاڭىراعىندا بويىن تىكتەپ قازاق ەلى وتىر! «اتا جۇرتىمىز!» دەپ تۇركياڭىزدان باستاپ ءبارى ءبىزدىڭ كيەلى مەكەنىمىزگە سارتاپ ساعىنىشپەن كوز تاستايدى. بارا قالساڭ, ارقاڭنان قاعادى باۋىرىنا تارتىپ. ءيا, مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ جۇرگەن تۇستا ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالسا دا, ءتىلى مەن ءدىلىن, سالت-ساناسىن شىراعدانداي جارقىراتىپ ساقتاي بىلگەن باۋىرلاس, تۋىستاس تۇركى حالىقتارى قازىر رۋحاني بىرىگۋ ۇستىندە. وسىنى كورگەندە كەۋدەڭدى قۋانىش بيلەيدى.
شەتسىز دە شەكسىز ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەلدىگىن ەرەن پاش ەتكەن كوك تۇرىكتەردىڭ كۇندەي كۇركىرەپ, نايزانىڭ ۇشىندا ۇكىلەي ۇلىقتاعان ءورشىل رۋحىن قالىڭ قازاق ىشىنە قايتا ورالتپايىنشا ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟! «ۇستىمىزدە – كوك اسپان, تومەندە – قارا جەر, ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جاراتىلىپتى, ادام بالاسىنىڭ ۇستىنە ءتاڭىرى تۇرىك قاعاندارىن (بۋمىن جانە ەستەمىس) وتىرعىزىپتى!» – دەپ قارا تاسقا قاشاپ جازعان قايران بابالارىمىز سونشاما ءورشىل, سونشاما زاڭعار جاراتىلار ما ەدى؟! ءدال وسىلايشا ءسوز بەن ءىستى كىرىكتىرە, بۇكىل الەم ءبىزدىڭ اشساق الاقانىمىزدا, جۇمساق جۇدىرىعىمىزدا, تۇرىك قاعاندارى بار ادامزاتتىڭ بيلەۋشىسى دەپ جاھانعا جار سالا الۋدىڭ ءوزى سول داۋىردەگى وركەنيەتىڭىزدىڭ شىڭى ەمەس پە! قازاق ەلى ءالى-اق تازا تابيعاتىمەن الەمدى تاڭ-تاماشا قالدىرماق! ويتكەنى تاريحتىڭ قايتا اينالىپ كەلەرى حاق.
جاسىمىزعا دا, جاسامىسىمىزعا دا مەملەكەت مۇراتى – مەنىڭ مۇراتىم, مەملەكەت قۋاتى – مەنىڭ قۋاتىم دەپ قۇلشىنا تەر توگەتىن ۋاقىت كەلدى. اسىل ارماننىڭ قۇر ايقاي, داڭعارا داڭعازامەن كەلمەيتىندىگىنە قاي نارسەنى دە تەرەڭنەن تولعار حالقىمىزدىڭ كوزى ابدەن جەتتى.
وسىناۋ بايتاق باياندى ماقالاسىمەن ەلباسىمىز تاعى دا ەرلەدى, ەل ءىشىن قياندارعا قانات قاقتىرار اسقاق رۋح كيەسى كەرنەدى. مۇنى جەر-جاھان ءبىلىپ وتىر جانە ەشكىم جوققا شىعارا المايدى دا. قوعام ىلگەرى باستى. ارعى-بەرگىنى سالماقتاي, ساراپتاي ءجۇرىپ, باسقالاردىڭ باسىمىزدان سيپاي قويماسىن تۇيسىنگەن جۇرتىمىز دا وسى جولدان تايماۋعا بەلىن بۋعان.
بۇل اۋاندا قاسيەتتى جەرىمىزدى بۇگىنگىنىڭ وتۇكەنىنە اينالدىرعان ۇلت كوشباسشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھانعا تاراپ وتىرعان جارقىن ۇلگىسى بارىمىزگە تالماي, تانباي كوز تىگەر تەمىرقازىق! تۇركىلىك اسىل قۇندىلىقتارعا ادالدىق تانىتۋ ارقىلى ماڭگىلىك ەل يدەياسىن مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ التىن ارقاۋىنا اينالدىرا بىلگەن ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىك تەورياسىن ءوز جۇرەك تورىندە تۋدىردى جانە سول جايناق بەينەدە جۇزەگە اسىردى دا! بويىنداعى كەمەلدىك پەن كەڭدىك, تاباندىلىق پەن تەرەڭدىك جارقىراي كورىندى قاربالاس قيمىل ۇستىندە. تۋعان جۇرتىنىڭ قۇلاي بەرىلگەن سەنىمى سەرىپپە سەرپىن, جانارتاۋ جالىن بەردى. وسىلايشا ادامزاتتا قازاق ەلىنە عانا ءتان دامۋدىڭ دارا جولى قالىپتاستى! قادىم داۋىردەن بەرگى بابالار اماناتىنا دەگەن شەكسىز ادالدىعى مەن ۇلتجاندىلىعى, انا ءتىلى مەن اتا ءداستۇرىن بويىنا اق ۋىز ءسىڭىرىپ, تاۋاندى تاريحتى سالماقتى سارالاي ءبىلۋى, پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى سونى ساياساتكەرلىگى مەن باسالقى بايىبى, كەمەڭگەرلىگى مەن كەڭدىگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تەگەۋرىنىنە, ەلىمىزدىڭ ەنشىسىنە ۇلاسىپ, ەرەن ورلەۋ جولىمىزعا جارقىن جول اشتى. اقجولتايىمىزعا اينالدى!
امىرە ءارىن,
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
