26 قىركۇيەك، 2019

عالىمدار قازاقستاندا تارىنىڭ قالاي پايدا بولعانىن انىقتادى

98 رەتكورسەتىلدى

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، الماتى قالاسىنداعى ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى، سەنت-لۋيس قالاسىنداعى ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى جانە گەرمانياداعى كيل ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ جاڭا زەرتتەۋلەرى ىشكى ازيا تاۋلارى ارقىلى تارىنى العاشقى وتكىزۋ مال جايۋ مەن وسىمدىك ءوسىرۋ اراسىنداعى تىعىز بايلانىسپەن سايكەس كەلگەنىن كورسەتەدى. بۇل تۋرالى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى. 

زەرتتەۋ ناتيجەلەرى 4 قىركۇيەكتە “Proceedings of the Royal Society B” جۋرنالىندا “Early integration of pastoralism and millet cultivation in Bronze Age Eurasia” عىلىمي ماقالاسىندا جاريالاندى. 

زەرتتەۋدە وڭتۇستىك-شىعىس قازاقستاننىڭ جوڭعار تاۋلارىنداعى جەردە جۋىردا اشىلعان ەرتە قولا داۋىرىندەگى ب.د.د. 2700 ج. قولعا ۇيرەتىلگەن قويلار مەن ەشكىلەردىڭ سۇيەكتەرىن سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ەجەلگى دنك پايدالانىلدى. تۇراقتى يزوتوپتاردى تالداۋ ورتالىق ازيادا قىستىڭ قاتتىلىعىنا شىداۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن جانۋارلاردى تارىمەن ازىقتاندىرعانىن كورسەتتى.

– تارى تەز وسەدى جانە جەرگىلىكتى تاۋلار مەن دالا ويپاتتارىنىڭ وسىمدىكتەرىمەن سالىستىرعاندا، ونىڭ كومىرتەگىنىڭ ايقىن يزوتوپتىق قۇرامى بار. ءبىز جانۋارلاردىڭ تارىنى ەرتە قولا داۋىرىنەن تەمىر داۋىرىنە دەيىن تۇتىنعانىن ناقتى انىقتاي الدىق، – دەدى در. تەيلور حەرمەس، كيل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستدوكتورلىق زەرتتەۋشىسى جانە زەرتتەۋدىڭ جەتەكشى اۆتورى.

ورتالىق ازيادا قويلار مەن ەشكىلەردى قولعا ۇيرەتۋ ءۇشىن وسىنداي ەرتە كەزەڭدە ولاردى تارىمەن اسىراۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ، شوشقا باعۋدىڭ دا، تارى ەگۋدىڭ قىتاي قاۋىمىنان ءارى قاراي باتىسقا دەيىن تارالۋى ءۇشىن ماڭىزى زور دەپ بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. در. گەرمەس مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعى اراسىنداعى ەرەكشە بايلانىستى اتاپ كورسەتەدى.

جوڭعار تاۋلارىندا (قازاقستان) مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن بەگاش جانە تاسباس اتتى ەكى شاعىن ەلدى مەكەندە ادام جەرلەۋ ورىندارىن زەرتتەگەندە كوماندا قولدان جاسالعان داقىلدار باستاپقىدا ورتالىق ازياعا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك رەتىندە ەمەس، تاۋار رەتىندە تارالعانى تۋرالى گيپوتەزانى ۇسىندى. ادام كرەماتسيالانعان تابىتتارىندا بيدايدىڭ، تارىنىڭ جانە ارپانىڭ كومىر باسقان داقىلدارى (ب. ز. د. شامامەن 2500-2200 جج.) ادامدار ورتالىق ازيا ارقىلى ءداندى داقىلدارمەن الماسقانىنىڭ ەڭ ەرتە بەرىلگەن دالەلى بولىپ تابىلادى.

– وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى مال شارۋاشىلىعىنا قوسقان ۇلكەن ۇلەسى تاسباس پەن بەگاشتا تۇراتىن ادامدار ءداندى داقىلداردىڭ ەلەمەنتتەرىن وزدەرىنىڭ سالت-داستۇرلەرىندە قوسۋدى ۇيعارعانىنىڭ سەبەبى بولۋى مۇمكىن. ولاردىڭ قابىرلەرىندە بيداي مەن ارپانىڭ تارىمەن بىرگە تابىلۋى  وسى تاۋلى وڭىردەگى باسقا دا مادەنيەتتەردىڭ ءرولى تۋرالى ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى، – دەدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاراتىلىستانۋ، الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار مەكتەبىنىڭ انتروپولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پاۋلا ديۋپيۋي.

اۋىل تۇرعىندارى تارىنى تاماق رەتىندە جەيتىنىنە دالەل از بولماسا دا، عالىمدار ءوز زەرتتەۋلەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن نەگىزىنەن مال ازىعى ءۇشىن ءوسىردى دەپ بولجايدى. جانۋارلاردىڭ راتسيونىندا تارى تۇتىنۋ كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق جاعدايلارىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى اۋىسپالى بولعان.

– ەندى ءبىز تارىعا جاي عانا سالت دەپ قاراماي، ودان دا جەتە ءمان بەرىلگەنىن بىلەمىز. تارى  تابىندى امان-ساۋ ۇستاۋ ءۇشىن جانە مال ءوسىرۋشىنىڭ ءومىرىن ءۇشىن دە قۇندى ءونىم بولدى، – دەدى گەرمەس.

عالىمدار ءوز ماقالاسىندا ارحەولوگيالىق قازبالار مەن مۇراجاي كوللەكتسيالارىنىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنگەن. زەرتتەۋ مايكل فراچەتتيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اراسىنداعى كوپجىلدىق عىلىمي ارىپتەستىك اياسىنداعى جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋگە سونداي-اق، كيل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شەريل ماكارەۆيچ جەتەكشىلىگىمەن ەۋروپالىق زەرتتەۋ كەڭەسى قارجىلاندىراتىن “ASIAPAST” اتتى جوبامەن قولداۋ كورسەتىلدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قايتا ورالعان قۇمارشىق

ايماقتار • كەشە

حازىرەتتەر قازىناسى

رۋحانيات • كەشە

زاڭ كەرەك!

ەكولوگيا • كەشە

يت جۇگىرتىپ، قۇس سالدى

ايماقتار • كەشە

سەنىم ءھام سەرپىن

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار