بيىل – «ەگەمەننىڭ» مەرەي جىلى. مەنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىم ءباسپاسوز سالاسىندا ءوتتى. ەڭبەك جولىمنىڭ اۋەلگى توعىز جىلىن جاس قالامگەرلەردىڭ ۇستاحاناسى «لەنينشىل جاستا» («جاس الاش» گازەتى) شىڭداسام, كەيىنگى وتىز بەس جىل تابان اۋدارماستان قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاسيەتتى دە, كيەلى قارا شاڭىراعى – «ەگەمەن قازاقستاندا» تەر توكتىم. شيرەك عاسىرعا جۋىق جاۋاپتى حاتشى لاۋازىمىن ابىرويمەن اتقاردىم.
قىزىعى مەن قيىنشىلىعى قات-قابات جۋرناليستىك ومىردە ون باس رەداكتورمەن, جۇزدەگەن قالامداس ارىپتەستەرمەن قويان-قولتىق قىزمەت ەتكەنىمدى ءار كەز ماقتان ەتەمىن. گازەت شىعارۋ بارىسىندا تالاي-تالاي تاريحي وقيعالار مەن ۇمىتىلماس ەلەۋلى جاڭالىقتاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇردىك. ۋاقىت كەرۋەنىنىڭ كۋاگەرى رەتىندە سۇيىكتى گازەتىمنىڭ عاسىرلىق تويى قارساڭىندا تەبىرەنە قالام تەربەۋ قانداي عانيبەت. اڭگىمەمىز شاشىراڭقى بولماس ءۇشىن تەك شەرحان مۇرتازا گازەت تىزگىنىن ۇستاعان الماعايىپ كەزەڭنەن سىر اقتارعاندى ءجون سانادىم. شەراعاڭ – مەنىڭ تۇڭعىش رەداكتورىم. سوڭعى كۋرستا جۇرگەنىمدە «لەنجاسقا» جۇمىسقا قابىلداسا, جيىرما جىلدان سوڭ وتانىمىزدىڭ باس باسىلىمىندا قايتا قاۋىشتىق. جالعان دۇنيە-اي, الاشتىڭ ارداقتىسى اتانعان شەرحان اعانىڭ ساڭقىلداعان ءور داۋسىنىڭ ەستىلمەگەنىنە دە ءبىر جىل بولىپتى-اۋ. ۇلى ۇستازدىڭ جۇرەگى دامىلداعانمەن, ونىڭ ەرلىككە پارا-پار عالامات ىستەرى مەن ىزدەرى ەشقاشان وشپەي, ەلىنىڭ ەسىندە ءاردايىم جاڭعىرىپ تۇرسا كەرەك...
ءار ۇجىم ءۇشىن ەستە قالار ەرەكشە كۇن بولادى. مىنە, بۇگىن سونداي ماڭىزدى دا, تاريحي كۇن! 18 ماۋسىم, 1991 جىل. گازەت اتى وزگەردى. 54 جىل بويى «سوتسياليستىك قازاقستان» بولىپ شىعىپ كەلە جاتقان گازەتىمىز «ەگەمەندى قازاقستان» دەگەن جاڭا اتپەن جارىق كورىپ وتىر. ءومىر-باقي «سق»-نىڭ شەكەسىندە تۇراتىنداي كورىنەتىن دەۆيزى – ءۇرانسوزى «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» ورنىنا قورعاسىننان قۇيىلعان «ەگەمەن بولماي – ەل بولماس!» شاقىرۋى دا وزگەردى. «ەگەمەندى قازاقستاننىڭ» №139 تۇڭعىش ءنومىرىنىڭ ءۇرانسوزى ايبارلانا ايقايلاپ تۇر: «ازاتتىق. تەڭدىك. تۋىستىق!».
جاڭالىقتى جۇرت تەز كورەدى, بىردەن بايقايدى. ەرتەلى-كەش دامىلسىز قۇتتىقتاپ جاتىر. تەلەفون شالۋشىلار دا, اياعىمەن كەلىپ باس سۇعۋشىلار دا كوپ. ارينە باسىلىم اتىنىڭ وزگەرگەنى تۋرالى رەداكتسيالىق ماقالادا بۇگىلىپ قالعان ءبىراز جايلار بار. ءبىز ءۇشىن ۇلكەن وقيعا سانالعان گازەت اتىن وزگەرتۋ بارىسىنداعى قالىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن كەيبىر قالتارىستاردى رەتتى تۇستا اشىق ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم.
ەل ەڭسەسىن كوتەرگەن دەموكراتيا ءدۇمپۋى جەتپىس جىل بويى پارتيانىڭ قولشوقپارى بوپ كەلگەن سىقيعان «سق»-عا دا جەتكەن. اسىرەسە سونى سىلكىنىس, بۇلعاق مىنەز گازەت باسىنا ەمەننىڭ قارسى بىتكەن ءيىر بۇتاعىنداي شەرحان مۇرتازا وتىرعان ساتتەن ايرىقشا اڭعارىلدى. شىعارماشىلىق ۇجىمدى باسقارۋدا وزىندىك دارا ءستيلى بار قايتپاس-قايسار رەداكتور ءا دەگەننەن «سق»-نىڭ سىرەسكەن سەڭىن سوگۋدى باتىل قولعا الدى. جوعارىعا جالتاقتاماي, ۇلكەن ۇيمەن «اقىلداسپاي», كرەملدىڭ كوڭىلىن اۋلاماي, پارتيانىڭ گۇرزىسىنەن قورىقپاي-اق, تۋرا ەرتەڭگى گازەتتىڭ ماتەريالدارى جوسپارلانىپ جاتقاندا, ماكەت سىزىلىپ, بەت قاتتالۋ ۇستىندە ءوز ويى مەن تالابىن ورىنداتىپ وتىردى. ءسويتىپ گازەتتىڭ مازمۇنى مەن بەت-بەينەسىن از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇبىرىمەن وزگەرتۋگە قۇلشىندى. ارينە مۇنداي قىرۋار ءىستى, كوتەرىلمەگەن تىڭدى, الىنباعان اسۋدى جالعىز رەداكتور عانا تىندىرا الماسى انىق. ەڭ عاجابى, مۇرتازا قاتىپ-سەمىپ, بۇيىعى ءارى جالتاقتاپ قالعان شىعارماشىلىق ۇجىمدى قايتا ءتىرىلتىپ, جانارتاۋداي ءدۇر سىلكىندىردى. رەداكتوردىڭ قۇدىرەتتىلىگىنىڭ ءوزى, مىنە, وسىندا!
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تالانتتى دا جازعىش, قابىلەتتى دە ىسكەر ۇجىمدى قالىپتاستىردى. ارينە سازارىپ, بەزەرىپ, زىلدەنىپ, ۇركىتىپ-قورقىتىپ ەمەس. مۇرتازانىڭ تالابى مەن تەگەۋرىنىنە توزە الماعان سالبوكسەلەر مەن دارىنسىز جازارماندار ءوز ەرىكتەرىمەن, ءوز ارىزدارىن جازىپ تاباندارىن جالتىراتتى. جەرلەستەرىن, تامىر-تانىستارىن, ءۇرىم-بۇتاعىن قاسيەتتى دە, كيەلى شاڭىراقتىڭ ەسىگىنەن سىعالاتپادى. ايتۋعا وڭاي, بىراق... تازالىقتى تەمىرقازىق نىسانا ەتكەن رەفورماتور-رەداكتور ۇستارانىڭ جۇزىندە وتىرسا دا جالتاقتىق كورسەتپەدى, جالپاقشەشەيلىك بايقاتپادى. جۋرناليستەر قالامىنا ەركىندىك بەردى, جۇرەگىنە وت جاقتى. ءسات سايىن دەمەپ, قولداپ وتىردى. ارىستاننىڭ كوز الدىندا قايتا تۇلەگەن باسىلىم بەدەلى قىسقا مەرزىمدە سوقتالانا ءتۇستى.
بىرەر عانا مىسال: قادىم زاماننان ايتىلىپ جۇرگەن اي اتتارى قازاقشا جازىلدى. موسكۆا, كپسس, تاسس, ۋكاز, سەكرەتار, ت.ب. تىكەلەي جوعارى جاقتىڭ قۇزىرىنا تەلىنەتىن رەسمي تەرميندەر گازەت بەتىندە, ۆەرستكا ۇستىندە باتىل ءتارجىمالانىپ بەرىلدى. كەلىمسەكتەردىڭ تىلىندە جازىلىپ, شۇبارلانىپ كەتكەن ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارى جونىندە جۇرەكسىنبەي-اق «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەن ايدارمەن ماسەلەنى بۇيىردەن قويدى. «وۆ», «ەۆ» قامىتىنان قۇتقارعان دا «التىن-كۇمىستىڭ ۇستىندە وتىرساڭ دا ءوز قولىڭ ءوز اۋزىڭا جەتپەيدى», ء«وز استاناسىنان باسپانا بۇيىرماعان قازاق جاستارى تەنتىرەپ ءجۇر» دەپ دابىلداتقان دا, «كىشى 37» ەمەس پە؟» دەپ بۇكىل ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن دە – ءوزىمىزدىڭ شەراعاڭ. گازەتتىڭ ءادىل ءسوزى مەن وتكىر سىنى تەككە كەتپەدى, الماتى, تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى مەڭدىباەۆ, جيگۋلين, جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ۆولچكوۆ كرەسلولارىنان ۇشتى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى ەستىپ-كورمەگەن قالىڭ جۇرت ەڭسەسىن تىكتەي باستادى. گازەت رەيتينگىن كوتەرگەن ماتەريالداردى ونداپ ساناۋعا بولادى. بىراق, قاجەتى شامالى. ايتپاعىمىز ول دا ەمەس. ارينە ءسوز دە ەستىدى, ەسكەرتۋ دە الدى. ايتكەنمەن جۇرەكجۇتقان رەداكتور جۋرناليستەرىن جارعا جىعىپ, وتقا كۇيدىرمەگەن…
اينالدىرعان بىرەر جىلدىڭ بەدەرىندە گازەتتىڭ تارالىمىن قيىن-قىستاۋ, الماعايىپ زاماننىڭ وزىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىككە كوتەرىپ, ەكى ءجۇز مىڭنىڭ ۇستىنە شىعاردى. ىرگەسى سوگىلىپ قۇلاۋعا تايانعان « ۇلى» دەرجاۆانىڭ سويىلىن سوققان سۇرعىلت تا, سۇرەڭسىز باسىلىمنىڭ بەدەلىن كۇرت كوتەرگەن شەراعاڭ ماڭىزدى دا, جاۋاپتى شەپتەگى اقمىلتىق جۋرناليستەرىنە ارقا سۇيەدى. مىقتى باسشى بار جەردە – مىقتى ۇجىم بار. ورتاق جەڭىسكە ۇمتىلعان باسشىسى مەن قوسشىسى جارىسا جازدى. قىسى-جازى تىزگىن بوساتىپ, بەل شەشپەگەن مۇرتازا كومانداسى ادەتتەگى باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىن كۇتپەستەن, ءوز وقىرماندارى ورتاسىندا ءجۇردى, كەزدەسۋلەر وتكىزدى. گازەت جاناشىرلارىمەن جۇزدەسىپ, وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. گازەت ءسوزىنىڭ سالماعى مەن قۇدىرەتىن جۇرەكتەرگە ۇيالاتتى. سىقىرلاعان كەڭسەلەردىڭ ەسىكتەرىن اشۋعا اسىقپاي, تالعامپاز وقىرماندار كەڭەسىنە كوبىرەك قۇلاق ءتۇردى. بۇل دا تەك جانكەشتى كۇرەسكەر شەرحان مۇرتازاعا عانا ءتان ءۇردىس ەكەنىن بولەكشە ايتقانىمىز ءجون. ويتكەنى جەڭىس پەن جەمىسكە جەتۋدىڭ جولى قاشاندا داڭعىل بولماعان.
مەرەيى وسكەن شەراعاڭ «تاياۋ ارادا جۇزەگە اسىرسام» دەگەن ارمانىن وقتىن-وقتىن سەزدىرەتىن. ول – گازەت اتىن وزگەرتۋ. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, قىردان لەكىگەن التىنكۇرەكتىڭ لەبىندەي, سوڭعى كەزدەگى وزگەرىستەر نىشانى مەن ۋاقىتتىڭ ءوزى قىلتيتقان بۇل ماسەلەنى لەزدەمەلەردە جىگىتتەر كوتەرىپ ءجۇردى. تولعاعى جەتكەن پروبلەمانى ۇجىم نازارىنا الىپ شىققان باس رەداكتورىمىز شەرحان مۇرتازا:
– قاشانعى «سوتسياليستىك» بوپ جۇرە بەرەمىز. گازەتىمىزدىڭ اتىن وزگەرتۋىمىز ءتيىس. كانە, قايسىڭىزدا قانداي وي بار. ورتاعا سالايىق. اقىلداسايىق. ماسەلەنكي, مەن «ازات قازاقستان» اتاۋىن ۇسىنار ەدىم. ارينە, جۇرەگىم سەزەدى. ساياسي بيۋرو وتكىزبەيدى. سويتسە دە «تورعايدان قورىققان تارى ەكپەيدى» دەمەكشى…
– «ازات قازاقستان». تاماشا ەكەن! ورتالىق كوميتەتكە ۇسىنىپ كورەيىك, – دەدى تىلشىلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەڭەسحان زاكەن بوگەلمەستەن.
– «قازاقستان» دەپ اتاساق قالاي بولار ەكەن, – دەدى باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل ءوز پىكىرىن دالەلدەپ.
– «ەگەمەن قازاقستان» نەمەسە «قازاق ەلى…».
تۇس-تۇستان ايتىلعان ۇسىنىستار, پىكىرلەر مەن قولداۋلار ورتاق ارناعا قۇيىلعان.
– كانە, ەرجۇمان مىرزا, – دەدى شەراعاڭ ءبىر كەزدە. – شاپشاڭداتىپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى اتىنا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تۋرالى ۇسىنىس-حات ازىرلەڭىز. ۇجىمنىڭ ۇسىنىسى مەن تالاپ-تىلەگىن تەگىس كورسەتىپ جازايىق. ەگەمەندى ەلىمىزگە سوتسياليستىك اتاۋى جاراسپايدى.
* * *
…كوپ ۇزاماي ءسۇيىنشى حاباردى باس رەداكتورىمىزدىڭ ءوزى جەتكىزدى. 5 ماۋسىم كۇنى تۇستەن كەيىن بۇكىل ۇجىمدى كابينەتىنە جەدەل جيناعان شەراعاڭ:
– ءيا, حالدەرىڭىز قالاي؟ – دەدى جايراڭداپ. ۇنىنەن دە, كەرىلگەن قاباعىنان دا جاقسىلىق بەلگىسى اڭعارىلادى. – تۇنەۋگۇنى گازەتتىڭ اتىن وزگەرتۋ جونىندە ورتالىق كوميتەتكە ۇسىنىس بەرگەندەرىڭىز ەستەرىڭىزدە شىعار. وسى ماسەلەنى بۇگىن ساياسي بيۋرودا قارادى. سىزدەردىڭ تىلەكتەرىڭىز قابىل بولىپ, قۇداي بۇيىرسا, بۇدان بىلاي گازەتىمىز «قازاقستان» دەپ اتالادى.
باستىعىمىزدىڭ ءسوزىن اياقتاتپاستان شاتىرلاتا قول سوعىپ جىبەردىك. قاتار وتىرعان جىگىتتەر جىمىڭداسىپ, قول الىسىپ ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاپ جاتىر. ءسال سايابىر ساتتە شەراعاڭ ءسوزىن جالعاعان.
– جانات مىرزا, فيرمانى وزگەرتۋ كەرەك. سۋرەتشىلەرگە زاكاز بەرىپ, كونكۋرستىق نەگىزدە گازەت اتاۋىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن جازدىرىپ, دايىنداي بەرىڭدەر. ارنايى قاۋلى شىعىپ, قاي كەزدەن باستاپ قوياتىنىمىزدى قوسىمشا ەسكەرتەدى...
وسى ۋاقىتتا كوپ تەلەفونداردىڭ ءبىرى شار ەتە ءتۇستى.
– الو-و!.. ءيا, وزەكە… كوللەكتيۆتى جيناپ, جاڭالىقتى ايتىپ جاتىر ەدىم عوي… – ىلكى مەزەتتىك ۇزىلىستەن سوڭ, ىلە ءتىل قاتقان شەراعاڭنىڭ داۋسى الگىندەگىدەن گورى قاتقىل شىققان. – نەمەنە, سوندا ءبىزدى قايتارىپ جىبەرىپ, وزدەرىڭىز شەشە سالعانسىزدار ما؟.. بۇ قالاي؟.. ەندەشە, دەۆيزىن جاڭاشا وزگەرتىڭىزدەر… مەنىڭ ۇسىنىسىم «ازاتتىق» دەگەن ءسوزدى كىرگىزۋ كەرەك. بىردە-ءبىر ءسوزىمىز وتپەسە نەعىپ وتىرام. وندا وتستاۆكاعا كەتەم…
تەلەفونداعى اڭگىمەگە قۇلاق تۇرگەن ۇجىم ءۇن-ءتۇنسىز. اشۋ بۋعان رەداكتورىمىز كىممەن سويلەسىپ وتىرعانىن اۋەلدە-اق اڭعارعانبىز. قاتەلەسپەپپىز. تەلەفون قۇلاقشاسىن سىلق ەتكىزىپ ۇياسىنا تاستاي سالعان ول:
– تسك-دان, جانىبەكوۆ زۆونداپ جاتىر, – دەدى زىلدەنە. – گازەت اتى «قازاقستان» ەمەس, «ەگەمەندى قازاقستان» دەپ وزگەرەتىن بولدى. ال ۇرانى: «ازاتتىق. تەڭدىك. تۋىستىق!». وزدەرىڭ دە ەستىدىڭىزدەر. زورعا كەلىستى. «ازات» سوزىنەن قورقادى شەتىنەن. ۇرەيلەنەتىن نەسى بار. جاڭا اتاۋلارىڭ قۇتتى بولسىن! بۇعان دا شۇكىر. بابالارىمىز اڭساعان كۇنگە دە جەتەرمىز...
قاباعى قايتا جارقىراپ, قۇرىس-تىرىسى جازىلعان شەرحان اعا ورنىنان بايسالدى تۇرەگەلىپ ءبارىمىزدىڭ قولىمىزدى ىقىلاستانا قىسىپ شىقتى. ويىنىڭ ورىندالعانىنا قۋانعانداي. ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىز شات.
جاماۋداي جاپسىرىلعان «سوتسياليستىك» تىركەسىنەن جارتى عاسىردان كەيىن وسىلاي قۇتىلعان ەدىك.
* * *
ىلە-شالا گازەت فيرماسىنىڭ جاڭا تۇرىنە كونكۋرس وتكىزدىك.
باسىلىمنىڭ بايىرعى سۋرەتشىسى جانۇزاق ابدىقۇلوۆتان باستاپ, نيكولاي لەبەدەۆ, رۇستەم جۇماكەنوۆ, الەكساندر شەستاكوۆ, ەرحاسان كومەكوۆ, ۆولوديا چەردانتسەۆ, بوريس يلين سەكىلدى بەلگىلى ءباسپاسوز قىلقالام شەبەرلەرى ءداۋىر تىنىسىنا, ۋاقىت تالابىنا قاراي جاساعان بىرنەشە دۇنيەلەرىن ۇسىندى.
ارينە گازەتتىڭ فيرماسىن جازۋ (دۇرىسى سىزۋ) وڭاي شارۋا ەمەس. جۋرناليستەر تىلىمەن بەينەلەپ جەتكىزسەك, ول – گازەتتىڭ شاپكاسى. كوزگە وتتاي باسىلىپ, سونادايدان اتويلاپ تۇرۋى كەرەك. ايبارلى دا, ايشىقتى شالىنۋى قاجەت. و كەزدە بىزدە گازەتتەردى پوليگرافيالىق بەزەندىرۋدە كومپيۋتەر ءالى پايدالانىلمايتىن. سوندىقتان سۋرەتشىلەر گازەت اتاۋىن قولمەن جازىپ, شتريح ۇلگىسىندە ورىندادى.
العاشقى ىرىكتەۋدە رەدكوللەگيا مەن كوميسسيا مۇشەلەرى بىردەن شەستاكوۆتىڭ جاساعان جۇمىستارىنا نازار اۋداردى. قيالى ۇشقىر تاجىريبەلى گازەت سۋرەتشىسى «ەگەمەندى قازاقستان» فيرماسىنىڭ 8-9 جوباسىن ۇسىنعان ەدى. وسىلاردىڭ اراسىنان سۇرىپتالىپ الىنعان ءۇش تۋىندىسىن قاتال سىن تەزىنەن وتكىزىپ, ەسكەرتپەلەردى قايتا-قايتا جازدىرىپ ەنگىزگەننەن سوڭ, شەراعاڭ جەتەكشىلىك ەتكەن توپ «ەگەمەننىڭ» سوڭعى نۇسقاسىنا توقتادى.
مارقۇم ساشانىڭ قولىنان شىققان بۇل فيرما قالىڭ وقىرماننىڭ, بەلگىلى پوليگرافيست مامانداردىڭ ويىنان شىققانىن قاداپ ايتقان ءجون. بيىك تالعاممەن, ديزايندىق ۇزدىك شەبەرلىكپەن جازىلعان «قازاقستان» سوزىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. اكتسەنت ءار ارىپكە, ءار شريفتكە قويىلعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. تار جول, تايعاقتى سوقپاقتاردىڭ قيلى-قيلىسىن باستان كەشىرگەن ەجەلگى ەلىمىزدىڭ بولاشاققا باتىل بەتتەپ بارا جاتقانىن ءارىپ-تاڭبادان انىق بايقايسىڭ. زەر سالا, ءجىتى جانار جۇگىرتىپ كورىڭىزشى. ارىپتەر ىلگەرى ادىمداپ, ءجۇرىپ بارا جاتقانداي. ديناميكانى, قوزعالىستى سەزەسىز. قازىرگى ءالفاۆيتتىڭ دابىراسىز توعىسىنان ءوزىمىز قولدانعان اراب جانە لاتىن ءالىپبيىنىڭ ۇلگى-كەسكىندەرى ءاپ-ادەمى جىمداستىرىلعان. قىلقالام شەبەرىنىڭ قيالىن بايىتىپ, ويىن ۇشتاۋعا تىكەلەي ارالاسىپ, ينەنىڭ جاسۋىنداي عانا بولسىن ۇلەسىم بارىنا ءوز باسىم ءومىر-باقي قۋاناتىنىمدى جاسىرا المايمىن.
وسى ورايدا رەداكتسيا باسىنان وتكەن ءبىر جايدى ايتا كەتكىم كەلەدى. ەرتەرەكتە, الپىسىنشى جىلدارى «پراۆدا» گازەتى فيرماسىنىڭ ءشريفتىسى ۇلگىسىندە جازىلعان «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» نۇسقاسىن وزگەرتىپ, تۇتاس بەتكە جايىپ (21 كۆ) جاڭادان جازىپ شىققان كۇنى دۇنيە ءدۇر سىلكىنگەندەي بولىپتى. تسك-دان باستاپ, بارلىق وقىرماندار «سق» فيرماسىنىڭ جاڭا نوبايىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپتى. رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تەلەفوندار شالىنىپ, جەدەلحاتتار قارشا جاۋعان. ءسويتىپ جاپپاي قارسىلىقتىڭ سالدارىنان كوزقانىق بۇرىنعى گازەت فيرماسى ەرتەڭىندە-اق قايتادان ورنىنا قويىلىپتى. مۇنى بۇگىنگى وقىرماننىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەيدى.
سىرت كوزگە ۇساق-تۇيەك كورىنەر فيرما توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنىڭ تەحنيكالىق قالتارىسى, مىنە وسىنداي. ال ونىڭ ساياسي استارىنا قاتىستى بەيمالىم جايدى كۋاگەر اۋزىنان ەستيىك.
* * *
ادام جادىندا ۇمىتىلماستاي ساقتالىپ, وقتا-تەكتە جاڭعىرتىپ قوياتىن ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالار بولادى. سونداي ەلەۋلى مەزەتتەردىڭ ءبىرى – جوعارىدا ءوزىم كۋا بولىپ, ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن شەرحان مۇرتازانىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆپەن تەلەفونمەن تىلدەسۋى.
بۇل بۇلدىر اڭگىمەگە قاتىستى جاعدايدى سول كەزدە ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا بولىمىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «سوتسياليستىك قازاقستاندا» رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولعان بەلگىلى قالامگەر ەربول شايمەردەن ۇلى تالاي جىل وتكەننەن كەيىن اشىق جازدى. ساياسي بيۋرو وتىرىسى جونىندە ارىپتەسىمىز ءوزىنىڭ «گازەت قالاي «قازاقستان» اتانا جازدادى؟» دەگەن ەستەلىگىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندايدى.
«…گازەتتىڭ اتىن وزگەرتۋگە قاتىستى ءبىر وقيعا ورالادى. 1991 جىلدىڭ جازى بولاتىن. تاۋەلسىزدىك جاريالانۋىنا ءالى جارتى جىل بار. بىراق سول باعىتتاعى وزگەرىستەر بارىنشا كوبەيىپ, رەسپۋبليكا ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا دەندەپ ەنىپ كەلە جاتقان كەز. اسىرەسە رۋحاني سالاداعى سىلكىنىس وزگەشە. «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» اتىن وزگەرتۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ دە ساياسي استارى تەرەڭدە جاتىر. شەرحان مۇرتازا باستاعان ۇجىم ۇسىنىسى – باسىلىمنىڭ اتىن «قازاقستان» دەپ وزگەرتۋ. ءالى وداقتاس رەسپۋبليكا ساناتىنداعى مەملەكەتتىك مارتەبەگە كوڭىل تولماۋشىلىق, ارىگە مەگزەۋشىلىك ايقىن سەزىلەدى. قوعامدىق پىكىردەن دە, ەل باسشىلىعىنىڭ ويىنان دا الشاق ەمەس. بىراق بۇل ءالى كەيبىرەۋلەر ءۇشىن توسىن ەكەنى ايان.
ماسەلە 1991 جىلعى 5 ماۋسىمدا قارالدى. قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ كۇن تارتىبىنە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىن جانە رەسپۋبليكالىق پارتيا گازەتتەرىنىڭ ۇرانسوزدەرىن وزگەرتۋ تۋرالى» دەگەن ماسەلە قويىلدى. ءارى تارت تا, بەرى تارت تالقىلاۋدان كەيىن, ءجون بەرگەندە, وڭ شەشىم قابىلدانىپ كەتتى. ءتيىستى قول دا قويىلدى. قاۋلىدا: 1. «سوتسياليستىك قازاقستان» رەداكتسيالىق ۇجىمىنىڭ گازەتتىڭ اتىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىسى ماقۇلدانسىن جانە ول 1992 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «قازاقستان» دەگەن اتپەن شىعارىلسىن. 2. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءۇرانسوزى ەتىپ «ەگەمەن بولماي – ەل بولماس!» دەگەن قاناتتى ءسوز, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءۇرانسوزى ەتىپ «زا گۋمانيزم ي دەموكراتيۋ» ءسوزى بەكىتىلسىن» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان ەدى.
بىراق بۇل شەشىمنىڭ عۇمىرى وتە قىسقا بولدى. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن سول كۇنى-اق قاۋلىنىڭ باسقا نۇسقاسى دۇنيەگە كەلدى. گازەت «ەگەمەندى قازاقستان» اتالاتىن بولدى دا, ءۇرانسوزى «ازاتتىق. تەڭدىك. تۋىستىق!» دەپ قايتا ايقىندالدى. «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءۇرانسوزى وزگەرىسكە ۇشىراعان جوق.
جاڭا نۇسقا سول كەزدەگى باس يدەولوگ – حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازىلدى. كىم بىلەدى, ەل ارمانىنا اينالعان «ەگەمەن» ءسوزى بىردەن «مەنمۇندالاپ» تۇرسىن دەگەن يگى نيەتتەن تۋعان دا بولار؟! مۇمكىن, ءار ساياسي قادامدى بەزبەندەپ وتىراتىن, ءالى ماسكەۋ توبەدەن قاراپ تۇرعان سول كەزەڭدە ۇرانسوزدەگى وتكىر ويدى وسىلايشا جۇمسارتۋ قاجەت بولار دەگەن ساقتىق جەڭگەن شىعار؟! قالاي بولعاندا دا باس باسىلىمىمىزدىڭ سول قابىلدانا سالا وزگەرگەن اتپەن شىعىپ كەلە جاتقانىنا دا بيىل, مىنە, ون ەكىنشى جىل». («جادىگەر», 295-بەت. استانا. 2004 جىل).
ناقتى ءىستىڭ ورتاسىندا جۇرگەن, تىكەلەي وزاعاڭمەن بايلانىسىپ وتىرعان ءبولىمنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرىنىڭ ءسوزى ءبىراز جايدان حابار بەرەدى. بايقاعان بولارسىزدار, ءبىز بىلمەيتىن قۇپيا. قاۋلىدا جاڭا اتقا يە بولعان گازەتىمىز تەك الداعى 1992 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «ەگەمەندى قازاقستان» بوپ تاراۋى كەرەك ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلگەن.
جارتى جىل… كىم بار, كىم جوق؟! كەتەۋى كەتكەن ۇلى دەرجاۆانىڭ – قىزىل يمپەريانىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, شاڭىراعى شايقالىپ تۇرعان شاقتىڭ مۇمكىندىگىن ۋىستان شىعارىپ الماعان ابزال. جەر باۋىرلاپ جەتكەن جاڭالىقتىڭ اسەرى – ءالسىز, مەرەيى – ءمانسىز. گازەتتىڭ فيرماسى دايىن بولعان كۇنى, ىرعالىپ-جىرعالماي باس رەداكتورىمىز تاۋەكەلگە بەل بۋىپ باتاسىن بەردى:
– تەكتەن-تەك ۋاقىت سوزبايىق. تۋرا ەرتەڭنەن باستاپ جاڭا اتاۋمەن, جاڭا فيرمامەن شىعۋىمىز كەرەك, – دەدى شەراعاڭ ماكەتتى تالقىلاپ, بەكىتۋ ۇستىندە ەرجۇمان ەكەۋمىزگە نازارىن اۋدارىپ. – ازىرگە دابىرلاتپاڭدار. ءبارىن دە ءوز موينىممەن كوتەرىپ الدىم.
نەتكەن باتىلدىق, نەتكەن جۇرەكجۇتقاندىق! ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسى جانە انىق. حالقىم دەپ تۋعان ناعىز كۇرەسكەر قالامگەر شەرحان مۇرتازانىڭ ەرلىگى دەمەي كورىڭىز.
ء يا, شەراعاڭنىڭ باتىرلىعى – بۇل!
ءسويتىپ تسك-نىڭ شەشىمىنە قاراماستان «ەگەمەندى قازاقستان» قالىڭ وقىرمانىنا اسىعا جول تارتقان. «سوتسياليستىك» تىركەمەسىنەن وسىلاي قۇتىلعان ەدىك.
تاريحتىڭ ءوزى شىندىعىندا, ماڭگى ۇمىتىلماس جارقىلداردان قۇرالسا كەرەك.
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
سۋرەتتە: شەرحان مۇرتازا «كومانداسى» ەلباسى قابىلداۋىندا. 6 ءساۋىر 1991 جىل. الماتى
