بيىلعى 6 ايدا ەلىمىزدە ايتۆ ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان 1759 جاڭا جاعداي تىركەلىپ وتىر. بۇل ناۋقاستاردىڭ 31,6%-ى پارەنتەرالدى, ياعني قان ارقىلى, 64%-ى جىنىستىق جولمەن ۆيرۋس جۇقتىرعان. دەمەك, تاعى دا وسىنشاما ادام جازىلمايتىن اۋرۋدىڭ شەڭگەلىنە ءتۇستى دەگەن ءسوز.
ارينە, ماماندار ءتۇرلى شارالاردى جاساپ جاتىر. الايدا, ءدال وسى دەرتتەن ساقتانۋدا كوپ جاعدايدا ادامعا وزىنەن باسقا ەشكىم جاقسىلىق جاساي المايدى. بۇل اۋرۋ ەندىگى جەردە مورالدىق تۇرعىدا ازعىنداعان جاندارعا جىبەرىلگەن جاراتقاننىڭ جازاسى ەمەستىگىنە جۇرتتىڭ كوزى جەتسە دە, قوعام وسال ادامدارسىز بولمايتىنىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك.
وسى ارادا الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىندا ايتۆ-احۋالدى جاستارعا ارنالعان العاشقى رەسۋرستىق ورتالىق جۇمىسىن باستاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ورتالىق ايتۆ-احۋالدى جاستار مەن ايتۆ جۇقتىرۋعا بەيىم وسال توپتاردى پسيحوالەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋدى كۇشەيتىپ, ارەكەتتەردى جۇمىلدىرا ءتۇسۋ ءۇشىن قازاق دەرماتولوگيا جانە ينفەكتسيالىق اۋرۋلار عىلىمي ورتالىعىنىڭ بازاسىندا اشىلدى. اتالعان ورتالىقتا پسيحولوگ-ماماندار جاستارعا ءوز دياگنوزىن قابىلداۋعا, وسى دەرتپەن ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋگە, وزدەرىندەي جاندارمەن ءوزارا كومەك توبىنا قاتىسۋعا, «تەڭ تەڭىنە» قاعيداتى بويىنشا كەڭەس الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رەسۋرستىق ورتالىق ينفەكتسيانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە دۇرىس مىنەز-ق ۇلىقتى دارىپتەۋ جولىندا بارلىق جاستارمەن جۇمىس ىستەيدى.
بۇل ماسەلەدە قيىننىڭ قيىنى – قايعىلى جاعدايعا جول بەرمەۋ ءۇشىن, اتا-انالارعا بالاسىنىڭ وسى دەرتكە ۇشىراعانىن جەتكىزۋ. ايتۆ جۇقتىرعان جاستاردىڭ اكە-شەشەسى مەن جاقىندارىنا مامانداردىڭ كەڭەسى مەن قولداۋى اۋاداي قاجەت. ويتكەنى وركەنيەتتى قوعامنىڭ ءوزى دە بۇل ينفەكتسياعا قاتىستى ءبىر كەزدە قوعامدا قالىپتاسقان تەرىس تۇسىنىكتەر مەن كەمسىتۋدەن ارىلعان جوق. سوندىقتان اتا-انالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ايتۆ ينفەكتسياسىنان بولەك, باسقا اۋرۋلاردى ويلاپ تاۋىپ, ناعىز دياگنوزى بويىنشا اۋرۋىن بالالاردان جاسىرۋعا ءماجبۇر بولادى.
– ايتۆ جۇقتىرعان جاسوسپىرىمدەر مەن جاستارعا دۇرىس ادامي قارىم-قاتىناس, ورتاق بەلسەندىلىك, پسيحولوگيالىق قولداۋ قاجەت. كوكتەمدە رەسپۋبليكالىق كوشباسشىلىقتىڭ مەكتەبىن وتكىزگەن كەزدە وسىعان تاعى دا كوز جەتكىزدىك. بالالاردىڭ وزدەرىنە دەگەن سەنىمى ارتتى. قۇلشىنىس پايدا بولدى, ومىرلىك جوسپارلارى ايقىندالدى, – دەيدى قازاق دەرماتولوگيا جانە ينفەكتسيالىق اۋرۋلار عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بايسەركين.
23 799 ادام تىركەلگەن
وعان قاراماستان, ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىن اۋىزدىقتاۋدىڭ, جاعدايدى باقىلاۋدىڭ جالعىز جولى – الدىن الۋ. ماسەلەن, قازاقستاندا ايتۆ-عا شالدىققانداردىڭ 10%-ى انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيا قابىلدامايدى. ءبىر جاعىنان, بۇل – ولاردىڭ ءوز تاڭداۋى.
قازىر قازاقستاندا ايتۆ ينفەكتسياسىمەن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن 23 799 ادام بار. ايتۆ-احۋالدى ادام ءوز دەنساۋلىعىن قالىپتى جاعدايدا ۇستاپ, ۆيرۋستىڭ زالالىن ازايتۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى تەراپيانى الا وتىرىپ, تولىق ءومىر سۇرە الادى.
قازاقستانداعى جيتس, تۋبەركۋلەز جانە بەزگەكپەن كۇرەسۋدىڭ جاھاندىق قورى گرانتىن جۇزەگە اسىرۋ توبى جوباسىنىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى تاتيانا داۆلەتگاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, ايتۆ-نىڭ زيانىن ازايتۋ ءۇشىن بۇل ۆيرۋسپەن باستاپقى كەزەڭدە كۇرەسۋ جانە الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ اسا ماڭىزدى.
بارلىق جۇرگىزىلەتىن الدىن الۋ جۇمىستارى ددۇ ۇسىنىسى بويىنشا قاداعالانادى. ەلىمىزدە سەنىم پۋنكتتەرى جۇمىس ىستەيدى, وندا ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى جونىندە ءتۇرلى كەڭەس بەرىلەدى. اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ ماتەريالدارى ۇسىنىلادى, ايتۆ-عا ەكسپرەسس-تەستىلەۋ جۇرگىزىلەدى جانە شپريتستەر الماسۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ەڭ باستىسى, اركىم دەر كەزىندە ەمدەۋدى باستاۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ايتۆ ستاتۋسىن ءبىلۋى ءتيىس.
دۇنيەگە دەنى ساۋ بالا اكەلە الا ما؟
ەندىگى جەردە ايتۆ سوزىلمالى دەرت رەتىندە قاراستىرىلاتىنىن دا ۇمىتپاعان ءجون. ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامدار ەل قاتارلى ەڭبەك ەتىپ, دەنى ساۋ بالا تۋىپ, باقىتتى بولا الادى. ولاردى دەنى ساۋ ادامداردان اجىراتاتىن جالعىز نارسە, ولار ءومىر بويى انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيانى قابىلداۋلارى قاجەت. 1998 جىلدان بەرى قازاقستاندا بۇل ەم تەگىن بەرىلەدى. ايتۆ جۇقتىرعانداردىڭ 10%-ى عانا انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيانى قابىلدامايدى جانە بۇل كوپتەگەن ەلدەرگە قاراعاندا تومەن كورسەتكىش ەمەس. مىسالى, 2018 جىلعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, رەسەيلىك ايتۆ جۇقتىرعانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 40%-ى انتيرەتروۆيرۋسقا قارسى ەم المايدى.
ال ايتۆ-احۋالدى ايەلدەر دەنى ساۋ بالانى دۇنيەگە اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. انادان بالاعا ينفەكتسيا ءۇش جاعدايدا بەرىلەدى: جۇكتىلىك كەزىندە, بوسانۋ كەزىندە جانە بالاسىن ەمىزگەن كەزدە. دەگەنمەن ايتۆ-احۋالىمەن جۇكتى بولعان ايەلدەرگە الدىن الۋ شارالارىن ءتيىمدى جۇرگىزگەننىڭ ناتيجەسىندە دەنى ساۋ بالالار دۇنيەگە كەلەدى.
ەرەكشە بەلگىلەرى جوق
بۇل دەرتتىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى جوق. ونى سىرتقى بەلگىلەر ارقىلى انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى سيمپتومدارسىز ءوتۋى مۇمكىن. ەسەسىنە يممۋنيتەت بىرتىندەپ, جىلدار بويى السىرەي بەرەدى. سوندىقتان ايتۆ ينفەكتسياسى كوپجىلدىق, از سيمپتومدى اعىمىنداعى «باياۋ» ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار توبىنا جاتادى. اعزادا ۆيرۋس بار-جوعىن ءبىلۋدىڭ جالعىز سەنىمدى جولى – ايتۆ-عا تەست تاپسىرۋ.
وكىنىشكە قاراي كەز كەلگەن اقپارات قولجەتىمدى زاماندا ءالى دە ايتۆ-نى اۋا ارقىلى جۇعۋى مۇمكىن دەپ ويلايتىن ادامدار بار. ايتۆ اۋا, تامشى, سۋ جانە تۇرمىستىق جولمەن بەرىلمەيدى. ءتىپتى ۆيرۋستىڭ تارالۋىنا قان سورعىش جاندىكتەر دە قاتىسپايدى.
قىسقاسى, ايتۆ-نى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن ۆيرۋستى ەرتە انىقتاۋعا باعىتتالعان جۇمىستار جالعاسىپ جاتىر. الايدا, مامانداردىڭ باستى مىندەتى – ەل تۇرعىندارىنىڭ 90%-ى ءوز مارتەبەسىن ءبىلۋى قاجەت. سوندا عانا ءبىز ەرتە مە, كەش پە وسى ۆيرۋستى ءبىر رەت جانە ماڭگىلىككە جويا الامىز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءوزىنىڭ ايتۆ ستاتۋسىن بىلگەندەر سانى 76%-دى قۇرايدى. دەمەك, قالعان ءوز احۋالىنان حابارسىز ناۋقاستاردىڭ 24%-ى باسقالارعا ۆيرۋس جۇقتىرۋ قاۋپىن جوعارىلاتا تۇسەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ايتۆ ينفەكتسياسى ىندەتى شوعىرلانۋ ساتىسىندا تۇر. حالىق اراسىندا ايتۆ-نىڭ تارالۋى 0,1%-دان اسپايدى.
ەسەپكە الۋدا قانداي قيىندىقتار بار؟
ايتۆ ستاتۋسىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداردىڭ جاسى نەگىزىنەن 15-49 جاس ارالىعىندا. اۋرۋ جۇقتىرعان زەينەتكەرلىك جاستاعى ادامدار دا جوق ەمەس. بۇل – دەر كەزىندە ەمىن باستاماعان نەمەسە ەگدە جاسقا دەيىن ءوز احۋالىن بىلمەي كەلگەندەر. زياندى تومەندەتۋ باعدارلاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋ ينەكتسيالىق ەسىرتكىنى قولدانعان كەزدە ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ قان ارقىلى بەرىلۋ ۇلەسىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. الدىن الۋ باعدارلامالارىنا ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور بەلسەندى تارتىلادى. جيتس-تىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس جونىندەگى ورتالىقتار ۇەۇ-مەن بىرلەسىپ حالىق اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن, جىنىستىق مادەنيەتتى, ناشاقورلىقپەن كۇرەستى ناسيحاتتايتىن ءتۇرلى بۇقارالىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرادى.
نە دەسەك تە, ءاربىر ادام ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى, سوندىقتان تاۋەكەل فاكتورلارىن باسقارۋدىڭ الدىن الۋ جانە جۇيەلى ءتاسىلى ماڭىزدى. بيوتەحنولوگيالار مەن فارماكولوگيانىڭ دامۋىنا قاراماستان, وسى اۋرۋمەن كۇرەستىڭ تۇپكىلىكتى قۇرالى تابىلماعاندىقتان, ازىرگە ماماندارعا قالعان بىردەن-ءبىر پارمەندى قۇرال – حالىقتى اعارتۋ جانە اقپاراتتاندىرۋ بولىپ سانالادى. الەمدىك دەڭگەيدە ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىن باقىلاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى شاراسى ەمدەۋ جانە الدىن الۋ ءىس-شارالارىنىڭ ۇيلەسىمى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال.
الماتى
