يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ العاشقى كەزەڭى 2024 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلماق. ونىڭ 2030 جىلى اياقتالاتىن ەكىنشى كەزەڭىندە ءوندىرىس كولەمىن 3,5 ەسەگە (2018 جىلمەن سالىستىرعاندا), ەڭبەك ونىمدىلىگىن – 3,3, ەكسپورت كولەمىن 1,5 ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلگەن. ءسويتىپ, قارجىلىق ءوسىم 3,5 ترلن تەڭگەگە, ەكسپورت كولەمى 1080 ملن دوللارعا دەيىن ۇلعايماق. Kapital.kz پورتالى كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنەر بولساق, ايتۋلى باعدارلاما اياسىندا وتاندىق كاسىپورىنداردى ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ جانە ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
وسى ورايدا وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامۋ ينستيتۋتتارى مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى قارجىلاندىرۋدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىس جولعا قويىلماعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ باس قارجى وپەراتورى «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى تاراپىنان 2017 جىلى كولىك قۇراستىرۋ سالاسىنا قاراستىرىلعان 2 ترلن تەڭگەدەن استام قارجىنىڭ تەك 6,6% عانا وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باعىتتالعان.
ولقىلىقتى جويۋ ماقساتىندا, ءتيىستى جول كارتاسىنا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنان ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىن قۇرۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. مۇنداي قولداۋ قورلارى رەسەي, بەلارۋس, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردە ناتيجە بەرۋدە. جوبا جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا, قور جىلدىق 1-4% مولشەرلەمە بويىنشا نەسيە بەرەتىن جاعدايعا جەتەدى. ونىڭ ليزينگ جوبالارىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 1%-دى قۇرايتىن بولادى. قازاقستاندىق قور رەسەيلىك ۇلگىنى ۇستانعان جاعدايدا, قاراجات ستانوك جاساۋ, كونۆەرسيا, جيناقتاۋ بۇيىمدارىن ءوندىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ونەركاسىبىن تسيفرلاندىرۋ ماقساتىنا جۇمسالۋى ءتيىس.
مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ مالىمەتىنشە, ونەركاسىپتى قارجىلاندىرۋ قورىنىڭ قىزمەتى ەرەكشە ءتيىمدى بولماق. ونەركاسىپتى قولداۋ جۇمىستارى ءبىر ۇيىمدا شوعىرلاندىرىلىپ, مەملەكەتتىك قولداۋ تيىمدىلىگىنىڭ ناقتى مونيتورينگى مەن تالداۋى جاسالادى. قوردىڭ قۋاتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەگەن قاراجاتىن بەرۋ ارقىلى كۇشەيتۋ دە ۇسىنىلىپ جاتقانىن ايتا كەتەيىك. قازىرگى جوسپار بويىنشا ونى قولداۋ ەكى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ونەركاسىپتى قارجىلاندىرۋ قورى جوبانى 50 %-عا دەيىن قارجىلاندىرادى جانە قۇيىلعان قارجىنى نارىقتىق ەسەپپەن سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن.
قوستانايلىقتارعا قولايلى
ماشينا جاساۋدى دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسىندا وتاندىق ءونىمدى ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندار ءۇشىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. بۇل ورايدا رەسەيلىك تاجىريبە نەگىزگە الىنىپ, كاسىپورىندى ءونىم كورسەتكىشىنە ساي ديففەرەنتسيالىق ادىسپەن قۋاتتاندىرۋ كوزدەلۋدە. اتاپ ايتقاندا, قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلىپ, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قاجەتتى شيكىزات جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ۇسىنىلاتىن بولادى. اتالعان شارالار جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا, سالاعا جاڭا ينۆەستورلاردى تارتىپ, كاسىپورىننىڭ اينالىم كاپيتالىن جەتىلدىرۋگە قوسىمشا قارجى تابۋىنا مۇمكىندىك تۋماق. سونداي-اق ءوندىرىس قۋاتىنىڭ جىلىنا 80-100 ملرد تەڭگەگە ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ماشينا جاساۋ ىسىندە وتاندىق قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ بويىنشا بيىل توبىل وڭىرىندە 13,0% ءوسىم قامتاماسىز ەتىلگەنىن اتاپ وتەلىك. بارلىعى 113,5 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. وسىمگە نەگىزىنەن جەڭىل اۆتوموبيل قۇراستىرۋدى – 2,2 ەسە, جۇك كولىكتى – 65,6%, كومباين قۇراستىرۋ كولەمىن – 70,2% ۇلعايتۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى. 2018 جىلى وڭىردەگى كاسىپورىنداردا 11 766 جەڭىل اۆتوموبيل قۇراستىرىلسا, بيىلعا ارنالعان جوسپاردا 25 مىڭنان استام كولىك قۇراستىرۋ كوزدەلگەن. بىلتىر جەلتوقساندا سمس (China National Machinery IMP. & EXP. CORP) اۆتوموبيلدەرىن يمپورتتاۋ مەن ەكسپورتتاۋ بويىنشا قىتايدىڭ ترانسۇلتتىق مەملەكەتتىك كومپانياسىنىڭ الليۋر كومپانيالار توبىنىڭ كاپيتالىنا ەنگەنى جوسپاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا وڭ ىقپال جاسايدى.
ۇكىمەتتىڭ وسى تەكتەس بونۋستارىنا يە بولعان بيزنەسكە ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ, ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋ مەن ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرۋ عانا قالماق. ناتيجەسىندە, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, ءوندىرىس اۋقىمى كەڭەيەدى, ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتۋى ءتيىس. ۇكىمەتكە كەرەگى دە وسى.
شيكىزات – شەتەلدەن
ماشينا جاساۋدى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاماسىندا ءوندىرىستىڭ مەتالل قۇيۋ, ۇستاحانالىق, قالىپ جاساۋ ىسپەتتى سالالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. جول كارتاسى شەڭبەرىندە سولتۇستىك, وڭتۇستىك, شىعىس جانە باتىس اۋماقتارىندا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار نەگىزىندە جاڭا ءوندىرىس وشاقتارىن قۇرۋ ارقىلى بازالىق ءوندىرىستى جەتىلدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى باعىتتا اتقارىلار جۇمىستار ءوندىرىس كولەمى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەمىندە 2 ەسە وسۋىنە, سونداي-اق ەكسپورتتى 1,2 ەسە ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك. الايدا, سالانىڭ العا باسۋىنا قولبايلاۋ بولاتىن ماسەلەلەر دە بار. ايتالىق, ماشينا جاساۋشىلاردىڭ مەتالعا دەگەن سۇرانىسى جىلىنا 2 ملن توننانى قۇرايتىنى بەلگىلى. ونىڭ 200 مىڭ تونناسى عانا وتاندىق ءونىم. قالعان تەمىردى قازاقستاندىق كاسىپورىندار رەسەي مەن قىتايدان الدىرتۋعا ءماجبۇر. باعدارلاما وسى ولقىلىقتى دا جويۋعا ءتيىس.
جول كارتاسىندا دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان. باعدارلاماعا ساي, كولىك قۇراستىرۋ سالاسىنا قاجەتتى ماماندىق يەلەرىن وقىتۋ نەمەسە وندىرىستىك سىناقتان وتكىزۋ شىعىنىن مەملەكەت (70%) پەن جۇمىس بەرۋشى (30%) كوتەرەدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي قادام كاسىپورىن جۇمىسىنا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. سونداي-اق وڭىرلەردەگى جۇمىسسىزدىق پەن كادر تاپشىلىعىن جويۋى ءتيىس.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى مالىمەتتەرىنە جۇگىنەر بولساق, «اۆتوموبيل كولىگىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ, جوندەۋ جانە پايدالانۋ» ماماندىعىنا بيىلعى تالاپكەرلەردىڭ اراسىندا سۇرانىس ءبىرشاما جوعارى ەكەن. وسى ماماندىقتى تاڭداعانداردىڭ ۇلەسى ماشينا جاساۋ ماماندىقتارىنا تۇسۋشىلەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 44,6%-ىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار «دانەكەرلەۋ ءىسى» (22%) جانە «تەمىر جول جىلجىمالى قۇرامىن پايدالانۋ, جوندەۋ جانە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ» (9,1%) ماماندىقتارىنا سۇرانىس ارتقان. جالپى, الەمدەگى بەدەلدى 10 كاسىپتىڭ دەنى كولىك قۇراستىرۋ ىسىنە قاتىسى بارىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستانعا دا وسى ءۇردىس بىرتىندەپ ەنىپ كەلە جاتقانى بايقالادى.
جۇماتاي كاكىمجانوۆ,
جۋرناليست
قوستاناي
