– شەبەرحانا اشقىم كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت كومەكشىسى – پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وتىنىشتەردى قاراۋدى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆانىڭ قابىلداۋىنا العاشقى بولىپ تىركەلگەن جايلاۋ تالاسوۆ. قىزىلقوعا اۋدانى ساعىز اۋىلىندا تۇراتىن قولونەر شەبەرى ۇزاق جىلداردان بەرى سازسىرناي جاساۋمەن اينالىسادى. ۇلتتىق اسپاپتى كاسىبي دەڭگەيدە دايىندايتىن شەبەر شاكىرت تاربيەلەۋگە ىنتالى, بىراق جەكە شەبەرحانا اشۋدى جاعدايى كوتەرمەيدى. وبلىستىق مۋزەيدە قازبا ورىندارىنان شىققان جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا دا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇر. «قۇم استىنان ارشىلىپ الىنعان قۇندى دۇنيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ – اتىراۋ وبلىسىندا عانا ەمەس, جالپى رەسپۋبليكامىزدا وزەكتى, – دەدى ايدا عالىمقىزى. – وسى سالادا ارنايى مامان دايىنداۋ ءىسى كەنجە قالىپ قويدى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, مادەنيەت باسقارمالارى وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ارەكەت ەتۋى ءتيىس».
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ەلىمىزدە بىرقاتار جوبالىق كەڭسەلەر اشىلدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدى ماقسات قىلعان قولونەر شەبەرىنە پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى قوعامدىق ۇيىم قۇرىپ, وڭىردەگى جوبالىق كەڭسە ارقىلى شەبەرحانا اشۋعا ۇسىنىس بەردى. قازىر اتىراۋ قالاسىندا ونەر ادامدارىنا ارنالعان شىعارماشىلىق ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. «مۇمكىن وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ, ۇيىرمە اشارسىز. ءسىزدىڭ ماسەلەڭىز شەشىلگەنشە قاداعالاۋىمدا بولادى», دەگەن پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ سوزىنەن قولونەر شەبەرى قاناتتانىپ شىقتى.
الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى اڭگىمە كوپ
مۇنايلى ايماقتا 6,5 مىڭ وتباسى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الادى. وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 2,2 مىڭ عانا بولعان. ءبىر جىل ىشىندە مۇقتاجدار سانى نەگە كوبەيدى؟ مەملەكەتتەن جاردەماقى الۋ ءۇشىن تابىسىن جاسىرىپ, ءتىپتى قاعاز جۇزىندە اجىراسىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ بارى بەلگىلى بولدى. مۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا دا اشىپ ايتتى. «جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن ادامدار نەمەسە الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ تابىسىن جاسىراتىندار كوبەيدى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جۇيەسى اشىق ءارى ادىلەتتى بولىپ, ادامداردى بەيقامدىققا ەمەس, ەڭبەك ەتۋگە ىنتالاندىرۋى ءتيىس», – دەگەن مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت كومەكشىسى ايدا بالاەۆانىڭ جاستارمەن جانە قوعامدىق ۇيىم بەلسەندىلەرىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋىندە دە وسى تاقىرىپ تالقىعا ءتۇستى. «نەيرودەتكي, چۋدو ەست!» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى مەڭسۇلۋ ماقسوتوۆا «جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قولعا الىنعان اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك ماسىلدىققا جول اشتى دەسە, «جاسۇلان» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى مارتا قاناتوۆا بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيتىنىن, اۋىلدا كومەككە مۇقتاج قانشاما انالاردىڭ بار ەكەنىن ايتتى. پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا كەلگەن تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى دە ااك الۋعا كومەك سۇرادى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى تاعايىنداۋ ءراسىمى بيىل ءبىراز جەڭىلدەتىلگەنمەن, مەملەكەت قامقورلىعىنا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قول جەتكىزە الماي جۇرگەندەر ءالى بار. سەبەپتىڭ ءبىرى – باسىبايلى باسپاناسى جوق, پاتەر جالداپ كۇن كورىپ جۇرگەن وتباسىلار ۋاقىتشا تىركەۋگە وتىراتىن جەر تاپپايدى. وسى پروبلەماسىن ايتىپ پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ قابىلداۋىنا اتىراۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ەلميرا اجعاليەۆا, گۇلجانات وتاراليەۆا, ناتاليا لەبەدەۆا, ءامينا دجاميتوۆا, ايزادا ەرعاليەۆا, جاننا امانتايقىزى, امانگۇل قايىرجانوۆا, بازارگۇل يبراگيموۆا, ت.ب. كەلدى.
مۇنايلى ايماقتا «ىسكەر انا» جوباسى جۇزەگە اسۋدا. كوپ بالالى, جالعىزباستى, مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان جانە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, جۇمىسسىز انالاردى قولداۋدى ماقسات ەتكەن جوبا اياسىندا جۇزدەن استام ادام جاڭا ماماندىق يگەرىپ, سەرتيفيكات الدى, كاسىپتەرىن باستادى. الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان مۇنداي جوبالاردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتقان ايدا عالىمقىزى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنە كومەك سۇراي كەلگەن انالاردىڭ ماسەلەلەرىنە نەمقۇرايلى قاراماي, قولداۋ كورسەتۋدى تاپسىردى.
ايماقتاعى ازاماتتىق قوعام مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا اشىلعان ازاماتتىق ورتالىقتىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ورتالىق جەتەكشىسى ايگەرىم جاردەمقىزى وتكەن جىلى الەۋمەتتىك بايقاۋلار بويىنشا وڭىرگە 16 ملن تەڭگە تارتىلسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 102 ملن تەڭگەدەن اسقانىن ايتتى. بۇل – قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىسىنىڭ قانات جايا باستاعانىنىڭ انىق ايعاعى.
تۇرعىن ءۇي – تەك قانا كەزەكپەن
اتىراۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ساندۋعاش ماليموۆا كوپ بالالى انا رەتىندە 2004 جىلى تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە ءوتىنىش بەرگەن. قازىر كەزەكتە 436 بولىپ تۇر. وبلىس ورتالىعىندا قۇرىلىس قارقىندى ءجۇرىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, ساندۋعاشتىڭ باسپاناعا قول جەتكىزەر كۇنى دە الىس ەمەس. وسى سەكىلدى قادىربەك سادىقوۆ, ساۋلە جاقانوۆا, گۇلجازيرا احمەتقاليەۆا, شىنار ماساليموۆا, گۇلنار كوشەلەكوۆا, باعىت داۋجانوۆا, ت.ب. باسپانا سۇراي كەلدى. بىراق قولدانىستاعى زاڭنىڭ اياسىنان شىعۋعا تاعى بولمايدى. ء«بارى زاڭ شەڭبەرىندە بولۋى ءتيىس. تۇرعىن ءۇي تەك قانا كەزەكپەن بەرىلەدى», دەگەن ايدا بالاەۆا «باقىتتى وتباسى», «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا شاقىردى. پرەزيدەنت جولداۋىندا الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز توپتار ءۇشىن باسپانانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىن» ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. جىل سوڭىنا دەيىن «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى بويىنشا ەلىمىزدە 6 مىڭ وتباسى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. اتىراۋدا بۇگىنگە دەيىن 153 وتباسى وسى باعدارلاماعا قاتىسۋعا ءوتىنىش بەرگەن. تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جەتىلدىرۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ جاتقان تۇستا بۇل كورسەتكىشتىڭ ءالى دە كوبەيەرى انىق.
وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆ بيىل حالىققا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا 1000 ادامعا تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتى بەرىلەتىنىن ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنت كومەكشىسىنەن وسى سەرتيفيكاتتى سۇراي كەلگەندەر دە بولدى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا العاشقى جارنانى ازايتۋ ماقساتىندا بەرىلەتىن سەرتيفيكاتقا بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرى, الەۋمەتتىك جاعدايى از قامتىلعان ساناتتاعى ازاماتتار يە بولا الادى. قابىلداۋعا قاتىسقان وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرىك شاپكەنوۆ تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتىنا قاتىستى ماسەلەنى شەشۋدى ءوز مىندەتىنە الدى.
سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, ازاماتتاردى قابىلداۋدا ەڭ كوپ قويىلعان ساۋالدار قاتارىندا جەر ماسەلەسى دە بار. جەر كەزەگىنە تىركەلگەندەر جۇمىستىڭ باياۋلىعىنا شاعىمدانادى. قازىر قالا ەلدى مەكەندەرى بويىنشا كەزەككە 1999-2004 جىلدارى تۇرعان ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى قارالىپ, زاڭعا سايكەس جەر تەلىمدەرىمەن قامتىلۋدا.
جايىق, جۇمىس, «مەكتەپكە جول» جايى
اتىراۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ايناش تۇنعاتاروۆانىڭ ءۇش بالاسى مەكتەپكە بارادى. ءوزى دە, جولداسى دا جۇمىسسىز بولعاندىقتان, بالالاردى ساباققا دايىنداۋعا مۇمكىندىگى جوق ەكەنىن ايتىپ, كومەك سۇرادى. ايدا بالاەۆا قابىلداۋعا قاتىسقان وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى مەن ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلارىنا وتباسىنا قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن «مەكتەپكە جول» اكتسياسى اياسىندا بىلتىر 14 868 بالاعا كومەك كورسەتىلگەن. بيىل دا وسى جۇمىستار جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. قابىلداۋعا مەكتەپ قۇرالدارىمەن, كيىممەن كومەكتەسۋدى سۇراپ كەلگەن اتا-انالارعا جاردەم بەرىلەتىن بولدى.
پرەزيدەنت كومەكشىسىنە اتىراۋلىقتار جەكە ماسەلەلەرىمەن عانا كەلىپ قويعان جوق. قالا تۇرعىنى, 83 جاستاعى زەينەتكەر قالي اۋباكىروۆ ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى قوزعادى. قاريانى اسىرەسە كاسپي تەڭىزى مەن جايىق وزەنىنىڭ قازىرگى احۋالى الاڭداتادى. «مەديتسينا» اق باسشىسى زابيرا داۋلەتجانوۆا «Lumpan Caspian Pharmaceuticals LLP» فارماتسەۆتيكا زاۋىتىنا مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيە الۋعا كومەكتەسۋدى سۇرادى. ماقات اۋدانىنىڭ تۇرعىنى عازيز عابدۋللين شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سۋدان تاپشىلىق كورىپ وتىرعانىن, اۋداندا قوقىس پوليگونىنا بايلانىستى پروبلەما بارىن ايتسا, سەرىك تاجىعاليەۆ ەسكەنە كەنتىنىڭ قاشان كوشىرىلەتىنىن بىلگىسى كەلەدى.
دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ستۋدەنت بالالارىنىڭ وقۋ اقىلارىن تولەۋگە قارجىلاي كومەك كورسەتۋدى, جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى, كاسىبىنە قولداۋ كورسەتۋدى سۇراپ كەلگەندەر دە ناقتى جاۋاپتار الدى. «قۇرعاق ۋادە بەرە المايمىن, ءبىزدىڭ ارنايى بەكىتىلگەن زاڭىمىز بار. ونىڭ شەڭبەرىنەن شىقساق, ەشقانداي ءتارتىپ بولمايدى. ال ءتارتىپ بولماعان جەردە ەلدىگىمىزدەن ايىرىلامىز», دەدى ايدا بالاەۆا.
مەملەكەتتىك باعدارلامالار جارتى جولدا قالماسا...
2020 جىلى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى اتالىپ وتەدى. پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ ايماقتاعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە قوعام قايراتكەرلەرى, ەڭبەك ارداگەرلەرى ەسەن تاسقىنباي ۇلى, قاتيموللا ريزۋانوۆ, ءمادينا عابدۋساليموۆالار وسى مەرەكەگە وراي وتەتىن شارالار, تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جايىنا توقتالدى. جازۋشىلار وداعى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ اتىراۋلىق تاريحشى-جۋرناليست جۇماباي دوسپانوۆتىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاقستاندىقتار, قازاق وفيتسەرلەرى, قازاق ايەلدەرى تۋرالى 20 تومدىق كىتاپ شىعارعانىن اتاپ ءوتىپ, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا وسى ۇلكەن ەڭبەكتى باسپالاردان شىعارىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە ناسيحاتتاۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى.
وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس توراعاسى مۇرات وتەشوۆ كەيبىر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناۋقانشىلدىققا اينالىپ كەتەتىنىن ايتتى. «مىسالى, «رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالارى بويىنشا باستاپقىدا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرەدى دە, كەيىن ۇمىتىلىپ, تالاپ الاڭىنان شىعىپ قالادى», دەپ اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءتول تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىز بەن تابيعاتىمىزعا تۋريستەر نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان اتاپ وتكەن ءجون» دەي كەلىپ, ەتنوتۋريزمدى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالاسى رەتىندە دامىتۋعا باسا ءمان بەردى. التىن وردانىڭ ءىرى ساۋدا جانە ەكونوميكالىق ورتالىعى بولعان سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىنا قازىرگى زامانعى ساپار ورتالىعىن سالۋ جوسپاردا بار. «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رمقك ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇقتار: «التىن وردا تاريحىن جەتىك بىلەتىن ماماندار وتە از. رەسەي تىلىندەگى دەرەكتەردى ەمەس, پارسى, اراب تىلدەرىندەگى دەرەكتەردى زەردەلەي الاتىن مامانداردى دايىنداۋ ىسىنە كوڭىل بولىنسە», دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
«مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بەلسەندىلىگى ەشۋاقىتتا تومەندەمەيدى, – دەدى كەزدەسۋدى قورىتىندىلاعان ايدا بالاەۆا. – جەكە قابىلداۋىم كەزىندە كەيبىر تۇرعىنداردىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ يگىلىكتەرىنەن بەيحابار ەكەنىن اڭعاردىم. سوندىقتان قوعامدىق كەڭەس تاراپىنان بولسىن, بارلىق باسقارمالار تاراپىنان بولسىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى مەن قامقورلىعىن سەزىندىرەتىن جاڭالىقتاردى اۋىل-ەلدە ناسيحاتتاۋ باعىتىندا جۇمىستار ءجۇرۋى كەرەك».
پرەزيدەنت كومەكشىسى – پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وتىنىشتەردى قاراۋدى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدا بالاەۆانىڭ قابىلداۋىنا جازىلعان 100-گە جۋىق تۇرعىن ءتۇيىنىن تاپپاي جۇرگەن تۇيتكىلىن ايتىپ, تۇيىقتان شىعار جول ىزدەپ كەلدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە جاعدايلارى حاتتاماعا جازىلىپ, شەشىلۋى باقىلاۋعا الىنادى. جەكە ساۋالداردان بولەك, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر دە پرەزيدەنت كومەكشىسىنىڭ نازارىندا. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا: «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ وسىنداي شارالاردان باستالسا كەرەك.
اتىراۋ
