مەملەكەتتىك ءتىل – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن “مەملەكەتتىك ءتىل – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى” اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ۇزاق جىلداردان بەرى ارقاۋى ۇزارعان اڭگىمەگە زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ءجىتى ءمان بەرۋىن جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەپ بىلدىك. العاشقى ءسوز العان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى, “نۇر وتان” حدپ فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ورال مۇحامەدجانوۆ  تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى ءتىلدىڭ تاعدىر-تالايى تۋرالى تارا­تىپ ايتا كەلىپ, وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز ءبىر جەردى شيىرلاپ تۇرمىز با, الدە تىندىرعاندارىمىز بار ما دەگەن كوكەيكەستى سۇراقتى ورتاعا تاستادى. وعان ناقتى دالەل-دايەك­تەرمەن ءوزى جاۋاپ بەردى. ءتىلدىڭ تىرەگى وتباسى, بالاباقشا, مەكتەپ ەكەنىن ەسكە سالىپ, ون جىلدا 648 بالا­باق­شا اشىلعانىن, 900-دەن اسا مەكتەپ بوي تۇزەگەنىن, ءبىر كەزدەرى مەملە­كەتتىك تىلدە وقيتىن بالا 22 پايىز­دى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش قازىر 62 پايىزعا جەتكەنىن, قازاق بالالارى­نىڭ 84 پايىزى ءوز تىلىندە ءبىلىم الاتىنىن نازارعا سالىپ, جالپى اڭگىمەنى قويىپ, ناقتى ىسكە كوشە­تىن كەز جەتكەنىن, تەرمينولو­گيا­داعى الا-قۇلالىقتان ارىلۋ,  اۋدارما مەن ءسوز جاسا­لىمدى ءبىر ىزگە كەلتىرۋ ماسەلەسىن, تەلەديدارداعى ولقىلىقتاردى وڭال­تۋدى, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇلت مەكتەپتەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋدى, ءبىر تىلدە سويلەۋ – بىرلىك باستاۋى, ءوزىمىزدى-ءوزىمىز جاتتاي سىيلاعاندا عانا, ەل ءتىلىن  بىلەتىن, ەل پاتريوتى بولىپ شىعاتىنىمىز تۋرالى تايعا باسقان تاڭباداي ەتىپ جەتكىزدى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ باعىت-باعدارى جايلى ايتىپ, ءتىلدى جەتىلدىرۋدىڭ بەس باعى­تى بويىنشا اتقارىلاتىن جۇمىس­تارعا توقتالدى. مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جايىن تەرەڭنەن تارتىپ, كەڭى­نەن قامتىپ, ءتىلدى مەڭگەرتۋ بوي­ىنشا مينيسترلىك 11 باعىت بوي­ىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن, ناقتىلاي تۇسسەك, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە, ياعني بالاباقشا­لار­داعى بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان وسى زامانعى كەشەندى ادىستەمەلىك جۇيە جاساۋ جانە سوعان قاراي قاجەتتى وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ ەلباسى جول­داۋىندا تاپسىرىلعان “بالاپان” باعدارلاماسىمەن ۇشتاستىرىلا­تى­نىن كولدەنەڭ تارتا كەلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيە­سىندەگى ءورىسىن كەڭەيتۋ, ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءتىل ءبىلۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى زامانعا ساي اقپاراتتاندىرۋ, تەلەديدار باع­دارلامالارىنداعى ورالىمسىز­دىق­تى وڭتايلاندىرۋ, تاعى باسقالار تۋرالى ناقتى تۇجىرىمدارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ال ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ ورىندالۋ بارىسى جايلى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مۇحتار جورگەنباەۆ  وي ساباقتاپ, 2001 جىلدان بەرى مەم­لەكەتتىك تىلگە بولىنگەن قارجىنىڭ ميلليوننان ميللياردتاعان تەڭگەگە ارتقانىن, بىراق ءىس قاعازدارىن ءجۇر­گىزۋ مەن قۇجات الماسۋ ءالى دە بولسا رەسمي تىلدە (75 پايىز) جۇرەتىنىن, سوڭعى ءتورت جىل ىشىندەگى تەكسەرۋ­لەرگە قاراعاندا مىڭعا تارتا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ورىن العانىن اتاپ كورسەتتى. ءتىپتى تىلگە بولىنگەن اقشانىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, ورىن­سىز جۇمسالعانى دا انىق­تالعان. سول سەكىلدى زاڭ تالاپتارىنا ءجۇردىم-باردىم قارايتىن ازامات­تار­دىڭ دا از كەزدەسپەيتىنىن, كەيبىر شەتەلدىك فيرمالاردىڭ وتانداس­تارى­مىزدان اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋدى تالاپ ەتەتىنىن, پروكۋرورلىق تەك­سەرۋ بارىسىندا وندايلارعا شارا قولدانىلعانىن اتاپ ءوتىپ, ءتىل ماسەلەسىندەگى ءتارتىپ زاڭ اياسىندا مۇلتىكسىز ورىندالۋى قاجەت ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. نەگىزگى باياندامالاردان كەيىنگى جارىسسوزگە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ع.ەسىم قاتىسىپ, قازاق ءتىلى – ەلدىكتىڭ رۋحاني ولشەمى دەپ ەل تۇتاستىعى ءتىل تۇتاستىعىندا جات­قا­نىن, كەڭەس زامانىندا قازاق ءتىلى ۇلت ءتىلى دەلىنىپ كەلسە, قازىر مەم­لەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە كوتەرىلگەنىن كولدەنەڭ تارتتى. حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزي­دەنتى, اكادەميك ءو.ايتباەۆ ءتىلدى دامىتۋ­داعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ رولىنە توقتالىپ, ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەردى. اسىرەسە, بايقوڭىرداعى قازاق بالالارىنىڭ وزگە مەم­لە­كەتتىڭ ءبىلىم باعدارلاماسىمەن وقىپ جاتقانىنا  الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساعىنتاەۆ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ جونىندەگى جۇمىسى جانە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە قول جەتكىزۋىنىڭ اكىمشىلىك ۇيىمداستىرۋ تەتىكتەرى جايلى وي وربىتسە, ءماجىلىس دەپۋتاتى ب.بەكجانوۆ ءتىل تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ تۋرالى ماسەلە قوزعادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ە.تاراسەنكو ءتىل نامىسى — ەل نامىسى دەدى. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ش.قۇرمانباي ۇلى ءتىل ساياساتىن عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن, ال اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى ف.ورازباەۆا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى مەن ستاندارتى تۋرالى اششى دا بولسا اقيقاتتى العا تارتتى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆ.ۆي­شنيچەنكو مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ىسىندە قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى قوسىپ وتىرعان ۇلەسكە توق­تالدى. ءال-فارابي اتىنداعى ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيستران­تى ا.دانچەنكو ءسوزىن ءوزى شىعارعان ولەڭمەن باستاپ, قازاق تىلىنە جاستاي ءتانتى بولعانىن, قازىر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاناشىرلارى ءتىل تاعدىرى تۋرالى ايتىپ تا, جازىپ تا جات­قانىن جەتكىزدى. وزگە تىلدەردى بىلگەن ءسوزسىز جاقسى, بىراق قازاقستاندا تۇراتىن قازاقتارعا ءوز انا ءتىلىن بىلمەۋ – ۇيات. ءوزىن ءوز ەلىنىڭ ازاما­تىمىن دەپ ەسەپتەيتىن قاندايدا وزگە ەتنوس وكىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى – باستى مىندەت, دەدى. عىلىمي-پراكتيكالىق كونفە­رەن­تسيا پلەنارلىق وتىرىستان كەيىن سەكتسيالاردا جۇمىس جاساپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ زاڭ­نا­مالىق نەگىزدەرى, وزگە دە ماسە­لەلەر بويىنشا  پىكىر الماسىلدى. القالى جيىن تۋرالى تولىق­قاندى ماتەريال گازەتتىڭ الداعى نومىرلەرىنىڭ بىرىندە جاريالاناتىن بولادى. سۇلەيمەن مامەت.