ەكونوميكا • 06 قىركۇيەك، 2019

ءۇشىنشى يندۋستريالاندىرۋعا قازاقستان دايىن با؟

69 رەتكورسەتىلدى

جاسىراتىنى جوق، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى شيكىزات رەسۋرسىنا تاۋەلدى. وسى تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋ ءۇشىن مەملەكەت ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ قام-قارەكەتىنە كوشىپ جاتىر. بۇل تاراپتا يندۋستريالاندىرۋ باسىم باعىت رەتىندە قول­عا الىندى. جاھاندىق ەكولوگيانىڭ كونيۋنكتۋراسى قيىن­داعان زاماندا وركەندەۋدىڭ بالاما جولىنا ءتۇسۋ زاڭدى­لىق. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى بيىل ءتامام­دالادى. وسى ارالىقتا بەلگىلەنگەن مەجە ورىندالدى ما؟ وڭدەۋشى سەكتوردا ۇپايى­مىز قانشالىقتى تۇگەندەلگەن؟ كوكەيدەگى سان سۇراققا جاۋاپ تابۋعا تىرىستىق.

2025 جىلى ءىجو 5%-عا ءوسۋى ءتيىس

«قازاقستان ەكونوميكاسى جاھان­دىق سيپاتتاعى قيىندىقتارعا قارا­ماس­­تان ىلگەرىلەپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى ونىڭ ءوسىمى ورتاشا الەم­دىك كورسەت­كىشتەن جوعارى بولدى. ەگەر قاجەتتى قۇرىلىمدىق وزگەرىس­تەردى جۇزەگە اسىرساق، 2025 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى تۇراقتى ءوسىمىن 5%-عا نەمەسە ودان دا جوعارى دەڭ­گەيگە جەتكىزۋگە بولادى». حالىققا ارنا­عان جولداۋىندا وسىلاي دەگەن پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شيكى­زاتقا بايلانعان مەنتاليتەتتەن باس تارتىپ، ەكونوميكانى ارتاراپتان­دىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك­تىگىنە توقتالدى. ول ءۇشىن بارلىق قاتە­لىكتەر مەن ولقىلىقتاردى ەسكەرىپ، يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى بەسجىلدىعىن ءتيىمدى جۇرگىزۋدى ۇكى­­مەتكە تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ مي­نيستر­لەر كابينەتىنە بۇلاي پارمەن بەرۋى ءجون-اق. ويتكەنى ءوندىرىستى وركەن­دە­تۋدىڭ ەكى بەسجىلدىعىندا ءساتتى ورىندالعان جوبالارمەن بىرگە اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستار دا از بولمادى. مىنە، وسىعان جول بەرمەۋدىڭ امالىن اسقار مامين باسقاراتىن ۇكىمەت مۇشەلەرى پىسىقتاماق. ال بۇل اۋىر جۇكتى بيلىك وكىلدەرى قانشالىقتى ارقالاي الاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. ساتسىزدىكتەرگە ءالى دە ورالارمىز، الدىمەن اتقارىلعان شارۋانى تىزبەكتەپ وتسەك.

ەكى بەسجىلدىقتا 1250 كاسىپورىن قۇرىلدى

يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىندە قا­زاقستاندا 1250 جاڭا كاسىپورىن قۇ­رىلىپ، 300 مىڭنان استام جۇمىس ور­نى اشىلدى. بۇگىندە الەمنىڭ 110 ەلى وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋدا. سوڭعى جىلدارى بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بۇرىن شىعارىلماعان بۇيىمداردىڭ 500-دەن استام ءتۇرى دايىندالىپ، 50-گە جۋىق تاۋار ءتۇرى ەكسپورتتالىپ كەلەدى.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى رومان سكلياردىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى 10 جىلدا قازاقستان شيكىزات سەكتورىنان وڭدەۋشى سالاعا بەت بۇرىپ، جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە باستاعان. ول ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ءونىم 3،5 ەسەگە وسكەنىن جەتكىزگەن ەدى. بۇل رەتتە يندۋستريالاندىرۋ جىلدارى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتا 70 جاڭا تاۋار ءوندىرىسى قارقىن الىپ، ودان تۇسكەن قاراجات 1 ملرد دوللاردان استى، دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كۇردەلى ەكونوميكالىق يندەكس رەيتينگىندە قازاقستان 108-ءشى ورىننان 2017 جىلى 81-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا ارنالعان وتىرىستا سالا ءمينيسترى ەكىنشى بەسجىلدىقتا وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جالپى قوسىلعان قۇن 1،7 ەسەگە ارتىپ، 7 ترلن تەڭگەدەن اسقانىن ايتتى. «نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1،5 ەسەگە ءوسىپ، 1،3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ەكسپورت 12،3%-عا كوبەيىپ، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ءوسىمى 35 مىڭ دوللارعا جۋىقتادى» دەدى ر.سكليار. مينيسترلىكتىڭ دەرەگىنشە، 500 جاڭا جوبانىڭ ىسكە اسۋىمەن 45 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلىپتى.

ال بيىل جىل باسىنان بەرى 300-دەن اسا تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلىپ، 10 يندۋستريالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇل تۋرالى اتالعان ۆەدومستۆونىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى امانياز ەرجانوۆ ءباسپاسوز جيىندارىنىڭ بىرىندە ايتقان ەدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، 2019 جىلدىڭ 5 ايىندا ونەركاسىپتىك ءونىم ءوندىرىسى 2%-عا ءوسىپ، 11،8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇعان تاۋ-كەن ءوندىرىسى سەكتورىنىڭ 0،7%-عا (6،8 ترلن تەڭگە) جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 3،6%-عا (4،3 ترلن تەڭگە) ءوسۋى ىقپال ەتكەن.

– 2015 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىل­دىعى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بيىل بەسجىلدىق تۇيىندەلەدى. بىلتىر يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا 13 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلىپ، 1،3 ترلن تەڭگەگە 102 جوبا ىسكە قوسىلدى. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس يندۋس­تريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق ماقساتتى ينديكاتورلارى وڭ ناتيجە كورسەتتى. بيىل ءبىز 1،1 ترلن تەڭگەگە 20 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ ارقىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ 120-دان استام جوباسىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 2019 جىلى 4 اي ىشىندە 8 ملرد تەڭگەگە 317 تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشۋ ارقىلى 10 جوبا ىسكە قوسىلدى، – دەگەن بولاتىن ۆيتسە-مينيستر.

ەسەپ بەرىپ، پەرسپەكتيۆالىق جوس­پاردى جاريالاۋدان شەنەۋنىكتەر وزىپ تۇر. دەگەنمەن ستاتيستيكا جاقسى بول­عانىمەن ىسكە كەلگەندە بارلىعى كەرى­سىن­شە شىعاتىنى دا راس. ماسەلەن، اقتاۋداعى پلانشەت قۇراستىرۋ زاۋى­تى­نىڭ تاعدىرى بارشاعا ءمالىم. 2011 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىندا تەلەكوپىردە كورسەتىلىپ، ىسكە قوسىلعان كاسىپورىننىڭ عۇمىرى باياندى بولمادى. كومپانيا باسشىلارى پلانشەتتەن بولەك، قازاقستاندىقتاردى زاماناۋي پلازمالىق تەلەديدار جانە مونيتورلارمەن قامتيمىز دەپ ۋادەنى توككەن-ءدى. الايدا مۇنىڭ بارلىعى سول كۇيى ورىندالماي قالدى. قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى انىقتاعانداي، كاسىپورىن قىتايلىق دا­يىن ونىمدەردى ساتىپ الىپ، ونى وتاندىق تاۋار رەتىندە شىعارۋدى كوزدەپتى. اقىرى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، يننوۆاتسيالىق كاسىپورىن جابىلىپ تىندى.

ماڭعىستاۋلىق زاۋىتتىڭ تاع­دى­رىن قاراعاندى وبلىسىندا ۇشاق قۇ­راس­تى­را­تىن كومپانيا دا قايتالادى. 1،6 ملرد تەڭگەگە سالىنعان كاسىپورىندا «سۇڭقار»، «فەرمەر» سىندى ءتۇرلى ماقساتتاعى ۇشاقتاردى جاساۋ جوسپارلانعان ەدى. «قازاگروقارجى» اق ارقىلى جوبا قارجىلاندىرىلىپ، يندۋستريا­لان­دىرۋ كارتاسىنا ەندى. ايتسە دە ءبىراز ۋاقىت وتكەندە بىردە-ءبىر ۇشاق قۇراس­تى­رىلماعانى بەلگىلى بولدى. سەبەبى ءوندىرىستى تەحنيكالىق قۇجات جانە سەرتيفيكاتسىز جۇرگىزۋگە زاڭمەن تىيىم سالىنعان. قاجەتتى قۇجاتتى كومپانياعا رەسەيلىك ارىپتەستەرى بەرۋدەن باس تارتىپتى. سالدارىنان ۇشاق قۇراستىرۋ زاۋىتىن جاۋىپ، مەكەمە باسشىلىعىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا تۋرا كەلگەن. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. اۋزى دۋالى ساراپشىلار بيۋدجەتتىڭ قىرۋار قارجىسىن بولاشاعى جوق جوبالارعا وڭدى-سوڭدى جۇمساعانشا، بۇرىننان جولعا قويىلعان سالالاردى دامىتۋعا ارناعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى.

– كەيدە قولىمىزدان كەلمەيتىن ءىستى قولعا الامىز. بىزدە ەرتەدەن كەلە جاتقان ونەركاسىپ سالالارى بار. اتاپ ايتساق، مەتاللۋرگيا، حيميا، ماشينا قۇراستىرۋ ونەركاسىپتەرى، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەڭىل ونەركاسىپ سىندى باعىتتارعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. ال جاڭا تەحنولوگيا ءوندىرىسى دامىماعان مەملەكەتتە پلانشەت قۇراستىراتىن كاسىپورىندى اشۋ قيسىنسىز. يدەياسى مەن ماقساتى جاقسى بولعان شىعار. بىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قىتايدىڭ ەسكى ءونىمىن ەلگە اكەلىپ، كۇلكىگە قالدىق. سول سياقتى ۇشاق جاساۋ ءىسى دە وڭاي شارۋا ەمەس. وسى رەتتە بۇل سالانىڭ كوشباسشى ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەدى. الدىمەن ۇشاق وندىرىسىنە قاجەتتى بولشەكتەردى جاساۋعا ءمان بەرىپ، سالانى بىرتىندەپ ىلگەرىلەتۋدىڭ امالىن قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايمىن. نەگىزى بۇل ءۇردىس بىزدە بار. ماسەلەن، وسكەمەندەگى تيتان-ماگني كومبيناتى ۇشاققا ارنالعان دا­يىن ونىمدەردى شىعارادى. ونى ۇشاق وندىرىسىنە پايدالانادى. بۇرىن تەك شيكىزات رەتىندە دا­يىندالاتىن. وسىنى ەسكەرىپ، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە وسىنداي ارىپتەستىكتەردى دامىتىپ، جاڭا وندىرىستەردى اشۋىمىز كەرەك. سول سەكىلدى كەزىندە پەتروپاۆلداعى بيوەتانول كاسىپورىنىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ارينە بيداي قالدىقتارىنان ەكولوگيالىق تازا بەنزين شىعارۋ جاقسى يدەيا. دەگەنمەن ەكوبەنزيندى شىعارۋ بارىسىندا ونىڭ قۇنى ەۋروپالىق بالاماسىنان قىمبات بولىپ كەتتى. البەتتە ونى ەشكىم العىسى كەلمەدى. بۇل ورايدا ەۋروپاداعى ۇيىمدارمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتقان ارتىق بولماس ەدى. جالپى ءوسۋ بارىسىندا مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الاتىنى زاڭدى قۇبىلىس. بۇعان قاتتى الاڭداۋعا نەگىز جوق. الايدا وسى باعىتقا مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى جۇمسالسا، ونى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ قاجەت، – دەدى بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جۇباەۆ.
عىلىم مەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ قاجەت

جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدەگى ءۇشىن­شى يندۋستريالاندىرۋ ناۋقانىنىڭ باعدارلاماسى بەكىتىلۋى ءتيىس. نەگىزگى تاسىلدەر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ تۇجىرىمداماسىنا ەنگىزىلگەن. ەندىگى مەجە – وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ىنتالاندىرىپ، ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ. وسى ورايدا ساراپشى جوعارىداعى كەمشىلىكتەردى ەسكەرىپ، كەلەسى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋعا كەڭەس بەرەدى.

– الەمدىك ۇردىستەن قالىپ قويماۋ ءۇشىن اقش، جاپونيا جانە قىتاي سىندى الپاۋىت ەلدەردىڭ قارقىنىنا ىلەسۋدىڭ امالىن ويلاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل ءۇشىن الدىمەن مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەسىنە ءجىتى كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس. سول سياقتى تسيفرلى ەكونوميكانى قولعا العان ارتىق ەتپەس. نەگە دەسەڭىز، قازىر اقىلدى جۇيەلەرگە، سونداي-اق Big data ياعني ۇلكەن دەرەكتەر اناليتيكاسىنا سۇرانىس كۇشەيىپ كەلەدى. ويتكەنى بۇل سالالاردىڭ ەكونوميكانى دامىتۋداعى ءرولى ايرىقشا بولماق. اتالعان باعىتتا، اسىرەسە ءۇندىستاندا جاقسى ناتيجەلەر بايقالۋدا. بۇگىندە ەۋروپا مەن باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەردە جاڭا تەحنولوگيا ماماندارىنىڭ دەنى وسى ەلدىڭ ازاماتتارى. دەمەك، ءۇندىستاندا ءبىلىم مەن عىلىمعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ولار وسى ءىستى 10-20 جىل بۇرىن باستاعان ەدى. قازىر جەمىسىن كورىپ جاتىر. سوندىقتان كوشتەن قالعىمىز كەلمەسە، ءبىلىم مەن عىلىمدى جۇيەلى تۇردە دامىتقانىمىز ءلازىم. بالكىم، ونىڭ ناتيجەسى بىردەن بايقالمايتىن دا شىعار، دەي تۇرعانمەن، بىرنەشە جىلدان كەيىن ول پايداسىن بەرەتىنىنە كۇمان كەلتىرمەيمىن. ال مۇنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جەمقورلىقتى جويۋ كەرەك، – دەدى س.جۇباەۆ.

وسى مازمۇنداعى پىكىردى بىلتىر يندۋستريالاندىرۋدىڭ 9 جىلدىعىنا ارنالعان تەلەمارافوندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا بىلدىرگەن ەدى. «ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتەر ناتيجەسىن ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جانداندىرعان ءجون. مىسالى، قازىردىڭ وزىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە 120 عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى اشىلدى. عىلىمي ازىرلەمەلەر وندىرىستىك مىندەتتەردى شەشۋدى كوزدەيتىن ناقتى كاسىپورىنداردىڭ تاپسىرىستارىنا، سونىڭ ىشىندە جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن بەرىلەتىن تاپسىرىستارعا باعىتتالۋعا ءتيىس»، دەپ وندىرىستىك جاڭ­عى­رۋدىڭ جولدارىن ۇسىنعان بولاتىن ن.نازارباەۆ.

دەمەك، دامۋدىڭ كەپىلى – ىسىراپ­شىل­دىق­قا جول بەرمەي، عىلىم مەن بيزنەستىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىندا جاتسا كەرەك. ال ونىڭ ءىس جۇزىندەگى ورىندالۋى ءۇشىنشى يندۋستريالاندىرۋدا بايقالۋعا ءتيىس. بۇل ورايدا ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» كىتابىنىڭ اۆتورى كلاۋس شۆابتىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەسكە ورالادى. «بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ اۋقىمدىلىعى سونشالىق، الەم تاريحى مۇنداي ءداۋىردى ءالى وتكەرمەگەن. بۇل – ۇلكەن مۇمكىندىكتەر مەن تاۋەكەلدىڭ ۋاقىتى».

سوڭعى جاڭالىقتار

تارالىم ءھام قارالىم

100 • بۇگىن، 06:55

تارحان تەكتى رەداكتور

100 • بۇگىن، 06:40

ءجۇز جىل

100 • بۇگىن، 06:27

ۇشقىر ويلار ۇشقىندارى

100 • بۇگىن، 06:11

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

100 • بۇگىن، 05:58

ينۆەستيتسيا – دامۋ داڭعىلى

ايماقتار • بۇگىن، 05:49

ۇقساس جاڭالىقتار