سەبەبى ۇلتتىق ۋىزىنان اجىراماعان تولقىن ەجەلگى مادەنيەت پەن ادەبيەتتى وزدەرىمەن الا كەلدى. ءبىر وكىنىشتىسى, ولاردىڭ دەنى ارعى بەتتە اتقارعان قىزمەت سالاسىنا ىلىگە الماي, مال شارۋاشىلىعىنا جەگىلدى. بىراق ءىشىنارا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تالابى بەرىكتەرى مادەني-رۋحاني ورتالارعا تابان تىرەدى. سونداي زيالىنىڭ ءبىرى – تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ ەدى. ول تۋعان اتاجۇرتىنا ەل جاپپاي اعىلعاندا كوزجۇمبايلىقپەن كوشپەدى, اۋەلى بارىنشا قامداندى. ەڭ ءبىرىنشى كيريلل قارپىن تانۋدان باستادى. سول جاقتا ءجۇرىپ قازاق مىقتىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن ابدەن قانىقتى. ءسويتىپ الپىس ءبىرىنشى جىلى عانا ەلگە بەت بۇردى. ال بەرى وتىسىمەن قولعا العانى – ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ بولدى. وسىنداي جان-جاقتى ازىرلىكتەن سوڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادى. ءارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاعيداسى بويىنشا جۇمىسسىز جۇرگەن ادام بولماۋى ءتيىس.
اكادەمياداعى جاۋاپتى ماماندار ءسوزى دە, ءوزى دە ورنىقتى تەلمۇحامەدتىڭ قۇجاتى مەن قاتار قابىلەتىنە دە ۇڭىلە شۇقشيدى. ونىڭ قىتاي جانە اراب ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى قازاق عىلىمى ءۇشىن ۇلكەن ولجا ەدى. بىراق سىرتپەن بايلانىس ورناتۋعا جول جوق, جابىق قوعامدا ول قابىلەت-قارىمدى تولىق پايدالانۋعا مۇمكىندىك بولمادى. الايدا توتە جازۋدى قاپىسىز مەڭگەرگەن جىگىتتىڭ وسى ءبىر قىرى دا عىلىم ءۇشىن وسال ولجا ەمەس-ءتىن. ويتكەنى كەشەگى كۇنگە دەيىن توتە جازۋمەن تاسقا باسىلعان ۇلتتىق قۇندى مۇراعاتتار مىزعىماي جاتقان بولاتىن. سوندىقتان ويلانا كەلىپ, ناعىز ەڭبەك ەتەر دەر شاعىنداعى جىگىتتى عىلىم اكادەمياسىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىنا قىزمەتكە قابىلدادى.
ۇلتتىق مۇراعا باي ءارحيۆتىڭ «قوينى-قونىشىن» اقتارۋعا ەسىك اشىلعان سوڭ كونە دۇنيەلەرگە ەجەلدەن ىنتىق ازامات ۇلكەن قازىناعا تاپ كەلدى. اراب قارپىندەگى قۇپيا جاتقان بايلىق ەل يگىلىگىنە اينالا باستادى. بۇرىن مۇنداي قولجازبالاردى ەسكى كوزدەر عانا وقي الاتىن, ال تەلمۇحامەد سياقتى قاجىرلى دا جىگەرلى جانداردىڭ پايدا بولۋى – قايناردىڭ كوزىن تاپقانداي, سۋساعان جۇرتقا سارقىراي اقتارىلدى.
ەڭبەكقور جان قاعازباستى بوپ قاپاس قابىرعالاردا عانا وتىرىپ قالماي, ەل اراسىنان اۋىز ادەبيەتى مەن فولكلورلىق مۇرالاردى جيناۋعا دا ءجيى ساپارلارعا شىعىپ تۇردى. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەمەكشى, مۇنداي ماقساتتى جولداردا نەبىر قازىنالارعا دا ۇشىراسىپ, ولجاعا باتتى. ولار قولجازبا تۇرىندە دە قولىنا ءتيدى, كوبىنە كوكىرەگى التىن ساندىققا اينالعان شەجىرەشىل قارتتاردىڭ اۋزىنان قۇندى دۇنيەلەردى قاعازعا ءتۇسىردى. بۇگىندە ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىنداعى كوپتەگەن كونە مۇرالاردىڭ سوڭىندا «جازىپ العان تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز ءجيى ۇشىراسادى.
قىرىق ەكى جاسىندا ەلگە ورالعان جىگىت تابان اۋدارماي جيىرما جىلدان استام قولجازبالار قورىندا قىزمەت ەتتى. وسى ارالىقتا قازاق قولجازبالارىنىڭ التى تومىنىڭ عىلىمي سيپاتتامالارىن جازىپ, تالداپ, جارىققا شىعارۋعا اتسالىسقان ەكەن. ونىڭ ەكى تومى «قوبىلاندى باتىر» (2 نۇسقا), «كورۇعلى» (4 نۇسقا), «دوتان باتىر»,
«احمەتبەك-جۇسىپبەك», «ەدىگە باتىر», «قاراساي باتىر», «اپاق باتىر» سەكىلدى ەپيكالىق داستاندار.
سونداي-اق ءۇشىنشى تومىنا حالىقتىڭ ىقىلاسىن العان «زۋبەرشە مەن گۇلحانىس», ء«امىر پاتشا مەن تايماس ءۋازىر», «تۇكىباي-شولپان», «ساليحا مەن سامەن» ءتارىزدى ليرو-ەپوستىق جىرلار ىجداعاتپەن ەنگىزىلگەن.
تەلمۇحامەد كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان عىلىمي سيپاتتامانىڭ ءتورتىنشى تومى – «تاريحي جىرلار» دەپ اتالادى. ەڭبەكقور ازامات بۇدان بولەك «قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ» 3 تومىن, «قازاق ايتىستارىنىڭ» 3 تومىن قۇراستىرىپ, ەل يگىلىگىنە ۇسىندى.
ونىڭ ءاربىر ىسىنەن ۇلتجاندىلىق كورىنىپ تۇراتىنىن سول كەزدەگى ارىپتەستەرى اڭعارماي قالمايتىن. ءارى بۇل ەرەكشەلىگىنىڭ قۇپياسىن تۋعان توپىراعىمەن جانە ونىڭ سىندارلى تاعدىرىمەن بايلانىستىراتىن.
ول 1919 جىلى قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى اياگوز اۋدانىنىڭ قاراقول اۋىلىندا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. كوزىن اشىپ كورگەنى قىزىل يمپەريانىڭ زورلىق-زومبىلىعى بولدى. اقىرىندا, قازاقستانداعى «كىشى قازان» تاۋقىمەتى سالدارىنان ەل قۋعىنعا ءتۇسىپ, اشارشىلىققا ۇشىرادى. ناۋبەتكە تاپ بولعان جۇرت باس ساۋعالاپ, ۇدەرە كوشتى. تەلمۇحامەد ول كەزدە نەبارى 12 جاستا ەدى, ۇرىككەن جۇرتپەن الاتاۋ اسىپ, ارعى بەتتەن ءبىر-اق شىقتى. ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى دەگەن ابدەن راس, ەش ويلاماعان دۇنيە – شىعىس تۇركىستاننىڭ ءدامىن تاتۋعا تۋرا كەلدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋعىنعا ءتۇسىرىپ, كوزىن جويماق بولعانى دا, نەگىزىنەن, حالىقتىڭ باس كوتەرەر قايماعى-تىن. وسىنداي تەپەرىشتەن كوپتەگەن اتانجىلىك ازاماتتار لاجسىز تۋعان جەرىنەن اجىراپ, قولعا تۇسكەندەرى اياۋسىز وققا بايلاندى.
قارا حالىقپەن بىرگە ارعى بەتكە قونىس اۋدارعان ءال-اۋقاتتى وتباسىلار بالالارىن وقىتۋعا ۇمتىلدى. ءسويتىپ تەلمۇحامەد تە ءۇرىمشى قالاسىنداعى قىتاي مەكتەبىن اياقتاپ شىقتى. تۋمىسىنان زەرەك بالا وقۋعا قابىلەتتى, ىنتاسى زور بولدى. از ۋاقىتتا يوروگليفتەردى مەڭگەرىپ, قىتايشا باستاۋىش ءبىلىم الدى. ەپتەپ, سين تىلىندە سويلەيتىن دارەجەگە جەتتى. الايدا مۇنىسىنىڭ تىم تاقۇل-تۇقىل ەكەنىن بىلگەن اكەسى مۇعالىمدەر ۋچيليششەسىنىڭ تاريح بولىمىندە بالاسىنىڭ وقۋىن جالعاستىرۋدى قالادى. تاريح ءىلىمى جەتكىنشەكتىڭ قيالىنا قانات ءبىتىردى ءارى ءتۇرلى ويعا جەتەلەدى. دۇنيەنى تانۋعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, ۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن بوزبالا ەندى بەيجىڭدەگى جوعارعى كادر قىزمەتكەرلەرىن دايىندايتىن وقۋ ورنىنا قابىلداندى. بۇل ۇركىنشىلىككە ۇشىراعان بوسقىن جۇرتتىڭ بالاسى قولى جەتە قويمايتىن بيىك اسۋلار ەدى.
اتا-اناسى ءۇمىت ارتقان ۇل بەيجىڭدەگى وقۋىن دا ابىرويمەن اياقتاپ, شاۋەشەك قالاسىنا تابان تىرەدى. سول زامانعا ساي جوعارى ءبىلىم العان جىگىت, كوپتەگەن تاريحي جاعدايلارعا قانىعا ءتۇستى. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا وسى قالا ايرىقشا ىقپال ەتتى.
ويتكەنى كەڭەس وكىمەتىنەن قۋعىن كورىپ, شەكارا اسقان الاششىل قايراتكەرلەر مەن ولاردى ونەگە تۇتقان ۇلتجاندى ازاماتتار شاۋەشەككە شوعىرلانىپ, ورنىققان ەكەن. ساياسي احۋالدى ءبىرشاما باعدارلاپ, ىسىلعان ولار بۇيىعى ەلدىڭ ساناسىن وياتارلىق ءبىر-ءبىر شىراققا اينالعان. ونىڭ ۇستىنە وسى تۇستا ايماق ورتالىعى – شاۋەشەك شارىسىنە تەلمۇحامەد ءتارىزدى توڭكەرىسشىل يدەياداعى جاستار توپتانىپ, باستارى قۇرالىپ قالىپ ەدى. ولار: دۋبەك شالعىنباەۆ, جاعدا بابالىق ۇلى, احمەتقالي بىتىمباەۆ, بالقاش باپين, قالدىباي قانافيندەر سياقتى الىمدى دا العىر جىگىتتەر بولاتىن.
تەلمۇحامەد تە شاۋەشەككە كەلىسىمەن سولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ارالاسا باستادى. نيەت-تىلەكتەرى ءبىر مۇددەدە توعىسقان ولار تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى. «ازاتتىق» دەگەن ايقىن ماقساتتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇيىمشىل دا تاباندى توپ بۇرىنعى «الاش» پارتياسى ۇلگىسىمەن «ۇلت ازاتتىق» ۇيىمىن قۇردى. ناتيجەسىندە توڭكەرىسشىل جاستاردىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلى ارقاسىندا شاۋەشەك ايماعى 1945 جىلى تامىز ايىندا بۇرىنعى قىتايدىڭ گوميندان ۇكىمەتىنىڭ بيلىگىنەن قان-توگىسسىز, بەيبىت جولمەن ازات بولادى. ىزىنشە ىلە, التاي, تارباعاتاي سياقتى ءىرى ءۇش ايماقتى قامتىعان, ەجەلدەن كوكسەگەن شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.
تەلمۇحامەد احمەت ۇلى 1950-1951 جىلدارى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇرتقا ابدەن تانىلىپ, ەسىمى جالپى جۇرتقا كەڭىنەن جايىلىپ ۇلگەردى. تاباندى ەڭبەگى ءارى كۇرەسكەر دە ىسكەر قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ت.قاناعاتوۆ اۆتونوميالىق حالىقتىق ۇكىمەتى بەلگىلەگەن «ساداحات» وردەنىمەن 2 رەت, «ىستىق لاليات», «ازاتتىق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. قالىڭ بۇقارا مەن ارىپتەستەرى اراسىنداعى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل قىتاي جينالىسىنا ۇيعىر-قازاق وبلىسىنان دەپۋتات بولىپ سايلاندى.
وسىلاي قاجىرلى دا تاباندى جاستىڭ قايراتكەرلىك جولى بيىك مەجەدە جالعاسىن تاۋىپ, كوپشىلىكتىڭ ادامىنا اينالدى.
1956 جىلعى 13 اقپاندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى چجوۋ ەن-لايدىڭ №4290 بۇيرىعىنا سايكەس تەلمۇحامەد سينزيان-ۇيعىر اۆتونومياسىنىڭ تارباعاتاي ايماعىنىڭ گۋبەرناتورى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل – قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قازاقتان گۋبەرناتور تاعايىنداۋ تۋرالى العاشقى جانە سوڭعى بۇيرىعى ەدى.
سوناۋ XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نايمان رۋىنىڭ سۇلتانى بولعان ابىلپەيىز تورە دە تارباعاتاي ايماعىنىڭ تىزگىنىن تۇتاستاي قولىنا ۇستاعان. سول كەزدە وعان قىتايداعى مانشىڭ وكىمەتى ۋاڭ دەگەن ەل بيلەۋشى اتاعىن بەرگەن بولاتىن. ال قازاقتان قىتاي جەرىندە گۋبەرناتور شىعۋى تۇڭعىش وقيعا بولدى.
تالاپتى دا ىسكەر جىگىت بۇدان سوڭ اراعا ەكى جىل سالىپ, شاۋەشەك ايماقتىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىنا سايلاندى. ءسويتىپ تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ XX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە قىتاي مەملەكەتى قۇرامىنداعى شىعىس تۇركىستان ۇلت زيالىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالدى. بىراق ونىڭ كوكەيىنەن تۋىپ-وسكەن جەرى, اتا-بابا اماناتى ءبىر ءسات تە كەتپەدى. ءدال سول تۇستا اعايىن-تۋىس لەك-لەك بولىپ اتاجۇرتقا اعىلىپ جاتتى. قاسيەتتى اتامەكەن ساناسىندا اينالىپ ءجۇرىپ الدى. اقىرىندا, ساتىلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان بيىك لاۋازىمدى قىزمەتتەرىنە قاراماي تەلمۇحامەد قاناعاتوۆ 1961 جىلى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قازاقستانعا ورالدى. اتاجۇرتقا كەلگەندە ول نەبارى 42 جاستا ەدى. قىزمەت ىستەۋ, ەل باسقارۋ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى بولدى. بىراق ونداي قىزمەتتەرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ىلىگە الماسىن ءبىلىپ, ەندىگى قاجىرىن دا, جىگەرىن دە تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىن تۇگەندەۋگە جۇمسادى. ونىسى جەمىسسىز دە بولعان جوق, يگىلىگىن بۇگىندە قالىڭ ەلى كورۋدە.
بىرنەشە قوعامدىق قۇرىلىمدى باستان وتكەرگەن, جات جۇرتتا ءجۇرىپ حالقىن جاسىتپاعان جىگەرلى جان – تەلمۇحامەد قاناعاتوۆتىڭ بيىل تۋعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىندا اتقارعان قىزمەتىنىڭ ءوزى كوپكە ۇلگى بولارى ءسوزسىز. جاقسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى عيبراتقا تولى ەكەنى دە ايان. ەندەشە, حالقى مۇنداي كۇرەسكەر ۇلدارىن ۇمىتپاۋى ءتيىس.
تەلمۇحامەد احمەت ۇلىن تاعدىرى ەرەكشە تۇلعالار قاتارىنا قوسۋعا بولادى. ءتىپتى كوڭىل ءبولىپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ادامنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى ءوزى قىزمەت ەتكەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتى قىركۇيەك ايىندا رەسپۋبليكالىق دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى قۋانتارلىق ءىس. تەلمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالىپ, ۇلت قۇندىلىقتارىن تۇگەندەۋگە ايانباي اتسالىسۋى – بۇگىنگى شەتەلدەردەن ورالعان اعايىندارعا دا ۇلگى بولارى ءسوزسىز.
نەسىپبەك ايت ۇلى,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
