انار رزاەۆ,
جازۋشى (ازەربايجان):
– ازەربايجان مەن قازاقستاندى تەرەڭگە كەتىپ جاتقان تاريحي تامىرلاستىق پەن ورتاق ءدىن بايلانىستىرادى. ال قازىرگى داۋىردە ەكونوميكا مەن ساياسات بىرىكتىرىپ تۇر. ەكى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە وسى بىرلىكتىڭ نەگىزىن گەيدار اليەۆ پەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالاپ كەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باكۋدە باسىلعان كىتابىنا العىسوز جازعانىما قۋانىشتىمىن. ءبىزدىڭ قازاقستانمەن رۋحاني بايلانىسىمىز سوڭعى ەكى عاسىردا تىپتەن استاسىپ جاتىر.
ءحىح عاسىردا نيزامي گانجاۋي قىپشاق ارۋى اپپاقپەن وتاۋ قۇرىپ, ەرتە ايرىلادى. سونىڭ كۇيىگىنەن «سەنسىز» اتتى ايگىلى ولەڭىن جازدى. بۇل ولەڭ كەيىن رومانسقا اينالدى. ال قورقىت ەكى حالىقتىڭ ورتاق باباسى سانالادى. ازەربايجان يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن قورقىتتىڭ 1300 جىلدىعىن تويلادى. كۇي اتاسى تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, كىتاپتار شىقتى. مەن قىرعىز, وزبەك, قازاق, تۇرىكمەن سياقتى باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسىپ, قورقىت تۋرالى تەلەحيكايا تۇسىرگەنىن ارماندايمىن.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ,
اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى:
– ءبىز ءجيى كەزدەسە بەرمەيمىز. وسىعان دەيىن 1973 جىلى, وسىدان 46 جىل بۇرىن الماتىدا جۇزدەسكەن ەدىك. ول كەزدە ازيا مەن افريكا ەلدەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. كۇردەلى كەزەڭ ەدى. ازيا مەن افريكا ەلدەرىندە باسقىنشىلىققا قارسى پروتسەسس ءجۇرىپ جاتقان. قازىر ءبىز باياعىدان بەرى تاۋەلسىزدىكتەرىن الىپ, ونى نىعايتۋ جولىنا تۇسكەن ازيا ەلدەرىنەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىزبەن كەزدەسىپ وتىرمىز. بۇل كەزدەسۋ قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ۋاقىتتا ءوتىپ جاتىر. ساپالى جاڭا ءداۋىر تۋىپ كەلەدى. بۇل جايىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاياۋداعى جولداۋىندا جان-جاقتى ايتىپ كەتتى. جولداۋدا ءسوز بولعان رەفورمالاردىڭ بارلىعى جۇزەگە اسقانىن كۇتەمىز. سونىمەن بىرگە قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي ءومىر دە جاڭارۋى كەرەك. بۇل جايىندا, جاڭا ۋاقىت جايىندا تاياۋدا عانا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاماشا وي ايتتى. ول «الەمدە كۇشتىلەردىڭ ەمەس, اقىلدى ادامداردىڭ ءداۋىرى تۋىپ كەلە جاتىر» دەدى. مۇنداي جان-جاقتى ءارى ناقتى پايىمدى كوپتەن بەرى ەستىمەگەن ەدىم.
مۇحامماد حادجي ساللەح,
جازۋشى, «ASEAN» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (مالايزيا):
– ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمدە قازىر قاقتىعىستار مەن سوعىستار جيىلەدى. ءدال وسىنداي جاعدايدا جازۋشىلاردىڭ نەگىزگى ءرولى – حالىقتى تىنىشتاندىرۋ, جۇباتۋ. بۇل شىعارماشىلىق تۇرعىدا وتە كۇردەلى پروتسەسس. ءبىز, جازۋشىلار, ادەبيەتتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن الەمگە ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. بىراق, وكىنىشكە قاراي قازىر ادەبي ءتىلدى عىلىم ءتىلى ىعىستىرىپ بارادى.
ءبىز ازيالىق اۆتورلاردىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋىمىز كەرەك. بىرىككەن ازيالىق ادەبيەتتى زەرتتەي الاتىن ورىن بولۋى ءتيىس. ويتكەنى ەگەر مەن قازاق ادەبيەتىن, جاپون نەمەسە قىتاي ءتىلىن وقىعىم كەلسە, ماعان ونداي مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتقا كەلۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ۇيىم جوق. ءسىز امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىنە بارۋىڭىزعا بولادى. بىراق ىزدەگەنىڭىزدى ول جەردەن تابا المايسىز. ياعني, ازيالىق ادەبيەتتىڭ ينستيتۋتى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار بىزگە قازاقستاندىق جانە مالايزيالىق جازۋشىلار, جاپون جانە ءۇندى جازۋشىلارى تاجىريبە الماسا الاتىنداي باعدارلاما قاجەت.
مەند وويوو,
بىرنەشە حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (موڭعوليا)
ايدىڭ جىرى
كۇمىس ايدىڭ ساۋلەسىن سياساۋىتقا تامىزدىم,
وشپەس ماڭگى جىرىما قاسيەتىن قوندىردىم.
ەرتەگى ايدىڭ ساۋلەسىن قالامىما ساباقتاپ,
تەكتى جىرىمدى اقىل جىبەگىمەن جورمەدىم.
گاۋھار ايدىڭ ءمولدىر مەرۋەرتىن
جۇرەگىمە ءتۇسىردىم,
قاراڭعىدا جازعان جىرىمنان
اقىق ساۋلە شاشىلدى.
ساۋەگەي ايدىڭ جۇزىنە سالەمىمدى جونەلتتىم,
ساۋلەسى – كيە جىرىم
قاسيەتتى شامبالىنا* جەتكەندەي!
تارجىمالاعان
جۇكەل حاماي
* شامبال – جۇماق مەكەنى دەگەن ماعىنا بەرەتىن ءدىني اتاۋ
اناتولي كيم,
جازۋشى, دراماتۋرگ (رەسەي):
– جالپى, بۇل فورۋم الدەقايدا ەرتەرەك بولى كەرەك ەدى. سەبەبى ازيالىق جازۋشىلار دا ەۋروپالىق قالامگەرلەر سياقتى ورتاق قۇندىلىقتار نەگىزىندە جاڭا ساتىلارعا كوتەرىلەدى, كوتەرىلۋى كەرەك. ايتپەسە, ەۋروپالىق ادەبيەتكە ازيا قالامگەرلەرى قاتتى كىرىگىپ بارا جاتىر. بىرىنشىدەن, ازيا ەلدەرى ەۋروپا سياقتى تەرريتوريالىق جاعىنان ءبىر-بىرىنە جاقىن جاتقان جوق, ونىڭ دا كەرى اسەر كوپ. بۇل جالپى بولەك تاقىرىپ...
مەنى بىلەتىن, مەنىڭ شىعارماشىلىعىممەن تانىس جاندار مەنى وتە ۇياڭ, بەيبىتشىل قالامگەر رەتىندە تانيدى. سول سەبەپتەن بە ەكەن, ماعان بۇگىن «قارۋ مەن قالام» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساۋعا تىلەك ءبىلدىردى. مەن البەتتە قۋانا كەلىستىم. قالام مەن قارۋ جايلى ايتقان تۇستا قازاقستاندى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل فورۋمدى ەڭ ءبىرىنشى قازاقستان وتكىزگەنى دە زاڭدىلىق شىعار. وسىدان ءبىرشاما جىل بۇرىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ءبىرىنشى بولىپ باس تارتقان دا وسى مەملەكەت. سوندىقتان قارۋدان باس تارتىپ, قالام ماسەلەسىن العا شىعارىپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنان كۇتەر ءۇمىتىمىز كوپ.
مەنى قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن جايتتار جەتىپ-ارتىلادى. بۇل جەردىڭ اۋاسى دا, اقىن-جازۋشىلارى دا ماعان قاتتى جاقىن. اۋەزوۆتەن باستاپ, ءابىش كەكىلباەۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ بار, كوپ قازاق اۆتورلارىن ءتارجىمالادىم.
يۋسەف ءال-موحايميد,
جازۋشى, «Pushcart» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ( ساۋد-ارابياسى):
– ءدىن مەن ادەبيەتتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ – كونەدەن كەلە جاتقان قاسىرەت. وتكەن عاسىردا دا ادەبيەتتى تۇنشىقتىرۋعا تالپىنىستار كوپ بولدى. ءتىپتى تاريحتا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرىن ءولتىرۋ ارەكەتتەرى دە تىركەلگەن. اراب الەمىندە بولعان تەرروريستىك وقيعالار ادەبيەتتەن دە كورىنىس تاۋىپ جاتىر. «تۇنگى كۇتپەگەن وقيعا» سياقتى سۇبەلى تۋىندىلار وسى تەرروريزمگە قارسى جازىلدى. اۋعان جازۋشىسى حالەد حوسسەيني دە ادەبيەت الەمىنە وسى سارىنداس شىعارمالارىمەن تانىلدى. ادەبيەت – دىننەن ازات, تولەرانتتى قۇندىلىق. ساۋد ارابياسىندا جازۋشىلار ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ دامۋىنا كوپ ۇلەس قوستى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن جۋرناليستيكالىق بىرلەستىكتەردىڭ كوبى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ كۇش سالۋىمەن قالىپتاستى. بۇگىن اراب الەمىندە ادەبيەت تەرروريزمگە قارسى تۇرۋعا تىرىسىپ جاتىر.
سوڭعى بەس جىلدا ءبىزدىڭ ادەبيەتتە العا جىلجۋ بار. ءتىپتى 2030 جىلعا ارنالعان ستراتەگيامىزدا ادەبيەت جەتەكشى ورىن الىپ تۇر. قازىر روماندار مەن پوۆەستەر ماڭىزدى ۇنگە اينالدى. وسىلايشا ادەبيەت نەگاتيۆتى, حايۋاندىق جۇيەگە ىمىراسىز كۇرەس جاريالاپ وتىر. دەسپوتيزم باسقاراتىن الەمدە ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جازۋشىلاردىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. بەيبىتشىلىكتىڭ جالعىز كىلتى ادەبيەتتە. ادەبيەت – تەرروريزممەن كۇرەس جولىنداعى ەڭ ءتيىمدى قۇرال ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
قابدەش ءجۇمادىلوۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– وسىدان تۋرا 46 جىل بۇرىن, ياعني 1973 جىلى الماتىدا ازيا-افريكا ەلدەرى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. وندا جاستاۋ كەزىمىز, ارقايسىمىزدى ءبىر-ءبىر ەلدىڭ دەلەگاتسياسىن كۇتىپ الۋعا مىندەتتەپ قويدى. مەن كەندزابۋرو باستاعان جاپون جازۋشىلارىن كۇتىپ الدىم. كونفەرەنتسيا اياقتالعانشا التى كۇن بويى سول جازۋشىلاردىڭ باسى-قاسىندا بولدىق. نەگىزى مۇنداي باسقوسۋلار اسا قاجەت. جازۋشىلار وداعىنىڭ جاڭا باسشىلىعى باستاما كوتەرىپ, ۇكىمەت قولداپ, ازيا جازۋشىلارىن ەلورداعا بۇگىن جيناپ وتىر. جازۋشىلارعا ءجيى باس قوسقان دۇرىس. تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن كەرەك. ايتپەسە, جازۋشى ونسىز دا جالعىز. سونىمەن قاتار بۇل فورۋم بارىسىندا ازيا ەلدەرىنىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتول ادەبيەتتەرىن ناسيحاتتاۋعا جول اشىلادى. مىسالى, قازاق ادەبيەتى ناسيحات جاعىنان كەنجە. اۋدارىلۋ جاعىنان دا سولاي. يمپەريا تۇسىندا بەس-التى عانا نومەنكلاتۋرالىق جازۋشىلاردان باسقالارىنا شەك قويىلدى. ەندى قازىر تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قۇدايعا شۇكىر, بۇكىل ازيا جازۋشىلارىن جيناپ, باس قوسىپ جاتىرمىز. ولاردى ءبىز ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. قازاق ادەبيەتىن ولار ناسيحاتتاۋى كەرەك. بۇگىنگى فورۋمنىڭ بىزگە بەرەرى وسى عوي دەيمىن.
دايىنداعان ميراس اسان,
«Egemen Qazaqstan»
