سۆەتلانا جاقىپوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر پرەزيدەنت جارلىعىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى ايقىندالىپ, بەرەشەگى وتەلەتىن ادامداردىڭ ساناتى بەلگىلى بولدى. ولار – كوپ بالالى وتباسىلار, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان ادامدار, وتباسىندا مۇگەدەك بالاسى بارلار, جەتىم بالالار جانە وسى تەكتەس الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار قۇرامىنداعىلار. بورىشكەرلەردىڭ جاعدايى مەن قارىزدارىنىڭ كولەمى انىقتالۋدا. قازىر 2,2 ملن-نان استام ادامدى قامتيتىن دەرەكتەر بازاسى قالىپتاسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى ازاماتتاردىڭ ءتىزىمى جاسالۋدا. بۇل شارۋالار كوپ جاعدايدا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر مەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستىق بازالارىنا سۇيەنە وتىرىپ اۆتوماتتى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. ياعني, وعان ادام فاكتورى ارالاسا المايتىن بولادى.
س.جاقىپوۆا ايتقانداي, مەملەكەت ەسەبىنەن زايمدارى مەن نەسيەلەرى بويىنشا قارىزدى وتەۋ مۇمكىندىگىن قازاقستاندىقتار ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالىنىڭ باستى بەتىندە ورنالاسقان «بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋ بويىنشا باعدارلاماعا قاتىسۋ ءۇشىن ستاتۋسىن تەكسەرۋ» ەلەكتروندى سەرۆيسىنىڭ كومەگىمەن ناقتىلاي الادى. ول ءۇشىن ەتسق قاجەت.
«Egov پورتالىندا مارتەبەسىن انىقتاۋ بويىنشا سەرۆيس ۇيىمداستىرىلدى. ادام ءوزىنىڭ ەتسق-سى ارقىلى كىرىپ, پورتالعا تىركەلەدى دە, جسن-ىن كورىپ, جاۋاپ الا الادى», دەپ ءتۇسىندىردى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى.
ەندى باسقا دا تۋىنداپ جاتقان ماسەلەلەرگە بايلانىستى سەرۆيستى جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن.
بۇل شارا بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىنداعى بورىشتارىن وتەۋ قيىندىقتارى پايدا بولعان ەل ازاماتتارىنا ءبىر رەتتىك كومەك تۇرىندە جۇزەگە اسادى. ولاردىڭ تولىق ءتىزىمى ءالى جاسالىپ بولعان جوق. دەگەنمەن اۆتوماتتى بازا مۇمكىندىگىمەن ءدال قازىرگى ساتتە 507 مىڭ ادامنىڭ ءتىزىمى قالىپتاستى. ولاردىڭ مالىمەتتەرى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە بەرىلدى. ءتيىستى كولەمدەگى قارىزدارى وتەلۋ ءۇشىن بۇل ادامدار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن كەلىسىمشارتقا وتىرادى.
تىزىمگە بيىلعى جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنداعى جاعداي بويىنشا قارىزىنىڭ كولەمى 3 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن ادامدار ەنگىزىلگەن. 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى قارىزى مەن وعان ەسەپتەلگەن سىياقى جابىلادى. ەگەر وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتى ادامداردىڭ ەكەۋى دە بورىشكەر بولىپ, ەكەۋىنىڭ باسىندا دا قارىزدى وتەۋ قيىندىقتارى پايدا بولسا, ەكەۋىنە ورتاق 600 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى قارىز كولەمى مەن وعان ەسەپتەلگەن سىياقى جابىلادى.
ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر العاشقى تىزىمگە الىنعان 507 مىڭ ادامنىڭ جاعدايى مەن پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ جۇزەگە اسۋ جايى تۋرالى مالىمەتتى ءتيىستى ورىنعا 10 قىركۇيەككە دەيىن بەرۋى ءتيىس. ارينە كومەك كورسەتىلەتىندەر ءتىزىمى مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قالمايدى. قوسىمشا اقپاراتتار نەگىزىندە ءتىزىم ودان ءارى تولىقتىرىلماق.
و.سمولياكوۆ ءوز كەزەگىندە 507 مىڭ ادامنىڭ بەرەشەگى 105 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن ايتتى. سوعان سايكەس ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
و.سمولياكوۆ اتاپ وتكەندەي, ۇلتتىق بانك, «مەملەكەتتىك كرەديتتىك بيۋرو» اق, «پروبلەمالىق كرەديتتەر قورى» اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىمەن (مقۇ) بىرلەسە وتىرىپ, بارلىق قازاقستاندىققا بانكتەر مەن مقۇ-داعى كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزدارى بويىنشا 2019 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى جاعداي بويىنشا ەسەپتەلگەن ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلداردى ەسەپتەن شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
«وسى جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە بانكتەر مەن مقۇ 1 192 834 قارىز الۋشىنىڭ جالپى 33 620 ملن تەڭگە سوماسىنا كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزدار بويىنشا ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلدارىن ەسەپتەن شىعارۋ جۇمىستارىن اياقتادى», دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. ايىپپۇل مەن ءوسىمپۇل ەڭ الدىمەن بانكتەر مەن مقۇ-نىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ەسەپتەن شىعارىلدى.
ارينە مۇنداي بەرەشەكتەر بورىشكەرلەردىڭ ءاۋ باستا وزدەرىنىڭ قارىزدى وتەۋ مۇمكىندىگىن ناقتى ەسەپكە الماۋىنان تۋىنداعانى بەلگىلى. ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا وسىعان وراي قارىز تاۋەكەلدەرىن شەكتەۋ جايى دا ءسوز بولدى. الداعى ۋاقىتتا قارىز تاۋەكەلدەرىن ولشەۋ تەتىكتەرى ازىرلەنەتىنى ءمالىم بولدى. ياعني, قارىز الۋشىنىڭ سول قارىزدى وتەۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتى دەڭگەيى انىقتالادى.
پرەزيدەنت جارلىعىندا قامتىلعانىمەن, جوعارىدا ايتىلعان تىزىمگە ەنبەي قالعان ادامداردىڭ دا كەزدەسەتىنى انىق. ولاردىڭ جايى نە بولماق؟ ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ايتىلعانداي, مۇنداي جاعداي نەگىزىنەن «ازاماتتاردىڭ حال اكتىلەرىن تىركەۋ» ورگاندارىنىڭ, ياعني ەرلى-زايىپتىلاردىڭ زاڭدى نەكە جاعدايىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس تۋىنداۋى مۇمكىن. قازىر ونىڭ 1937-2008 جىلدار ارالىعىنداعى بازاسى جاسالىپ, وندا 40 ملن-عا جۋىق اكتى تىركەلگەن. بۇل ماسەلەنى جەكە وتىنىشتەر بويىنشا انىقتاۋعا بولاتىندىعى ايتىلدى.
«قارىزدارىن مەملەكەت وتەگەن بورىشكەرلەردىڭ الداعى ۋاقىتتا بانكتەردەن نەسيە الۋىنا بولا ما؟» دەگەن ناقتى سۇراق تۋىندادى.
و.سمولياكوۆ بۇل سۇراققا بەرگەن جاۋابىندا تۇتىنۋشىلىق ماقساتتاعى قارىزدار كوپ جاعدايدا كەپىلسىز بەرىلىپ كەلگەندىگىن, ەندى وسى ساناتتاعى قارىز الۋشىنىڭ ونى وتەۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلەتىندىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ ولشەمدەرىن بەلگىلەۋدە قارىز الۋشىنىڭ رەسمي كىرىس كوزى عانا ەسكەرىلمەيدى, سونىمەن قاتار ونىڭ باسقا دا مۇمكىندىكتەرى, ماسەلەن, قولىندا قارىزدى وتەۋ ءۇشىن كەپىلگە قويار زاتىنىڭ بولۋى دا ەسكەرىلەدى. ياعني, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى جولى قارىزىن وتەي الماي مەملەكەت كومەگىنە جۇگىنگەندەر دە الداعى ۋاقىتتا جاڭا قارىز الۋ مۇمكىندىگىنەن ۇمىتتەنە الادى. ەندى تەك قارىز الۋشىنىڭ ونى وتەۋ مۇمكىندىگى بۇرىنعىعا قاراعاندا ناقتىراق انىقتالىپ, جاعدايى جان-جاقتى زەرتتەلەتىن بولادى.
