ءتىلدىڭ ءتيىپ كەتسە جارىلىپ قالاتىن قاعاناق ەمەس ەكەنى راس. بىراق جازۋدان, ادەبيەتتەن «قازاقتىڭ تىلىنە ينەنىڭ جاسۋىنداي پايدا-زيان كەلمەيدى» دەۋدىڭ تۇك قيسىنى جوق. «ەلىكتەن كۇشتى نارسە جوق. اتاسى مايمىل ادام, باسشى دوعا يسە, ءبارى دە مايمىلشالاپ, دوعاشى بولا قويام دەپ ويلايدى» («اق جولدىڭ» № 435 باسىلعان قىپ-قىزىل جولداستىڭ ءسوزى). بۇعان شەك كەلتىرۋگە بولمايدى. بۇل – جان ءتىلىنىڭ زاڭى, مۇنى نەشە ءتۇرلى دالەلدەرمەن ىسپاتتاۋعا بولادى. جاقشانىڭ ىشىندەگى قىپ-قىزىل جولداستىڭ بەدەلىنە سەنبەي, دالەل كەرەك قىلۋشىلار بولسا, «اق جولدىڭ» سول №435-تەگى قىپ-قىزىل جولداستىڭ كەلتىرگەن دالەلدەرىن تەكسەرسىن, مەنىڭ بىلۋىمشە, سوندا ايتىلعان دالەلدەردىڭ ءوزى دە كىسى قاناعاتتانارلىق. جازۋ, ادەبيەت تىلگە اسەر بەرمەي قويمايدى. بۇعان ادامنىڭ مايمىل مىنەزدىلىگى كەپىل. «ادام دا, قۇس تا, اڭ دا – ءبارى دە جان يەسى ماق ۇلىق» دەگەن ءسوزدى جۇسىپبەك «ادامدا, قۇستا, اڭدا ...» دەپ, «دا»-نى قوسىپ جازاتىن بولسا, ونى ەلىكتەيتىن مايمىلدار تابىلماي قالادى دەۋگە بولمايدى. ولاي جازۋدى ۋشاكوۆ, راۋمەر, تومسون, پاۆەلدەردىڭ بەدەلىمەن قيسىندىرىپ, ەرەجە قىلىپ شىعارساق, ءتىل بۇزىلماي قويمايدى. «ادام دا» دەگەن ەكى ءسوز. وقىماعان, جۇسىپبەكتى ەلىكتەي المايتىن قازاق ونى ەكى ءسوز قىلىپ, «ادام»-نىڭ «د» مەن «م»-نىڭ اراسىنداعى داۋىستى «ا»-سىن كوتەرىپ ايتادى; «ادامدا» دەگەن (ماسەلەن, ادامدا اقىل بولادى دەگەندە ايتىلاتىن «ادامدا») – ءبىر ءسوز. قازاقشا سويلەي بىلەتىن قازاق ونى ءبىر ءسوز قىلىپ, «د» مەن «م»-نىڭ اراسىنداعى «ا»-نى كوتەرمەي, ەڭ سوڭعى «ا»-نى كوتەرىپ ايتادى»*); «ادام دا» دەگەن ەكى ءسوزدى ءبىر سوزگە ۇساتىپ, «ادامدا» دەپ جازاتىن بولعان سوڭ, ونى وقۋشى جازىلۋىنشا وقىپ, «د» مەن «م»-نىڭ اراسىنداعى «ا»-نى كوتەرمەي, اياعىنداعى «ا»-نى كوتەرەتىن بولادى. حات تانيتىن بەدەلدى ازاماتتار جۇسىپبەكتى ەلىكتەپ, ءسوزدى بۇرىپ سويلەيتىن بولادى; قارا بۇقارا بەدەلدى ازاماتتارىن ەلىكتەپ ۇيرەنگەن. سوندىقتان ولار دا جۇسىپبەكشەلەپ, ءسوزدى بۇرىپ سويلەيتىن بولادى. سونان سوڭ قازاقتىڭ ءتىلى بۇزىلماي امالى جوق.
دۇرىسىندا جازۋدىڭ, ادەبيەتتىڭ قىزمەتى تىلگە اسەر بەرۋ, قۇبىلمالى ءتىلدىڭ قۇبىلىسىنا باسشىلىق قىلۋ ەمەس, ءتىلدىڭ ءتۇرلى قاسيەتىن, ءسوزدىڭ تۇرلەرىن (قولدان كەلگەنشە) بىرىنەن-ءبىرىن ايىرا تانىرلىق قىلىپ, اشىپ كورسەتۋ. بۇل قىزمەتتى اتقارا الماعان جازۋ, جازۋ ەمەس, لەكەر. پايداسىنان زيانى ارتىق لەكەر. ءتىلدىڭ بار قاسيەتىن جاسىرىپ, وزىندە جوق قاسيەتتەردى تۋعىزۋعا بەت العان جازۋ ادەبيەت – جالعان جازۋ, جالعان ادەبيەت بولادى.
دىبىسشىلداردىڭ اۋەيىن باسۋ ءۇشىن كەلتىرگەن جۇسىپبەكتىڭ ۋشاكوۆ پروفەسسورىمەن داۋلاسا المايمىز. ول كىسىنىڭ بەدەلىنە ءبىز دە تۇرامىز. كورمەسەك تە راۋمەر, تومسوندارعا دا قارسىلىعىمىز جوق (بۇلاردىڭ جۇسىپبەك كەلتىرگەن بەدەلدى سوزدەرى ۋشاكوۆتىڭ «رۋسسكوە پراۆوپيسانيە». موسكۆا, 1911» دەگەن كىتابىنىڭ 9-شى بەتىنەن كوشىرىلگەن. ول سوزدەردىڭ دۇرىستىعىنا ۋشاكوۆتىڭ كەلتىرگەن دالەلدەرى دە جەتەرلىك. ولاردىڭ وزدەرى نەندەي دالەل كەلتىرگەنىن جۇسىپبەك تە بىلمەيدى. كورمەگەن راۋمەر, تومسونداردىڭ بەدەلدى سوزدەرىن بەتكە ۇستاۋدى قازاقشا «قارا بورانداتۋ» دەيدى. جۇسىپبەكشە «قارا بورانداتۋدىڭ» نە ەكەنىن مەن تۇسىنە المادىم). ۋشاكوۆ ول بەدەلدى سوزدەردىڭ جونىمەن ورىسشا جازۋ ەرەجەلەرىن تەكسەرگەن. ول بەدەلدى سوزدەردى ۋشاكوۆ ءتىل جۇيەسى تەكسەرىلىپ, ءبىر قالىپقا تۇسكەن, دىبىس تاڭبالارى ارتىقتىق قىلماسا كەمدىك قىلمايتىن ورىس ءتىلى ءۇشىن كەلتىرگەن. ونى اكەلىپ قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ ەرەجەسى ءۇشىن بەتكە ۇستاۋ ورىندى بولعانمەن, جەتكىلىكتى بولمايدى. ۋشاكوۆتىڭ قازاق ءتىلىن تەكسەرگەنى بار ما, جوق پا – ونى مەن بىلمەيمىن. جوعارىدا ايتىلعان كىتابىنان قازاق ءتىلىن بىلمەگەن بولار دەپ جورۋعا بولادى. قازاق ءتىلىن بىلسە, «»-تى قازاقتىڭ «ى» يا «ۇ» دىبىستارىنىڭ بىرىمەن سالىستىرار ەدى. ونى ىستەمەگەن. قازاق ءتىلىن, قازاقشا جازۋ ەرەجەلەرىن تەكسەرگەندە كىسى قاناعاتتانارلىق دالەل كەلتىرۋ مۇمكىن بولماسا (تابىلماسا, يا گازەت بەتىنە سيمايتىن بولسا), بەدەلدى كىسىنىڭ بەدەلدى ءسوزىن كەلتىرۋگە بولادى. بىراق وندايدا بەدەلىنە جۇرت سەنەرلىك كىسىلەردىڭ بەدەلدى سوزدەرىن كەلتىرگەن ارتىق. مەنىڭشە, قازاق تىلىنە كەلگەندە ۋشاكوۆ, تومسونداردان بايتۇرسىن ۇلى احمەت, دوسمۇحامبەت ۇلى حالەلدەردىڭ بەدەلى قۇدايداي. حالەل «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى» دەگەن كىتابىندا: «ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى بولىمىندە قازاق ەلى وتىرىقشى بولا باستادى دا, ءوزارا ارالاسۋى كەمىدى. كورشىلەس وتىرعان «ادەبيەتى» بار نوعاي-سارتتاردىڭ ءتىلى وتىرىقشى ەلدىڭ اراسىنا جايىلا باستادى. وسى اعايىندار ارقىلى بىرقاتار پارسى, اراب سوزدەرى وزگەرمەي تىلىمىزگە كىرە باستادى», – دەپ نوعاي-سارتتار مەكتەبىنىڭ جازۋى قازاق ءتىلىن بۇزا باستاعانىن ايتادى. حالەل ونى جۇسىپبەكشەلەپ ايتا سالماي, تولىق دالەلدەرمەن ىسپاتتاعان. جۇسىپبەك قازاق ءتىلىن مەنسىنىپ, قازاق ءتىلىن تەكسەرگەن احمەت پەن حالەلدىڭ سوزدەرىن وقىسا, «قازاق ءتىلى اراب, پارسى, تاتار, سارت, ميسسيونەرلەر ادەبيەتىنىڭ ىقپالىنا ءجۇرىپ, ايداۋىنا كونبەدى» دەمەس ەدى. حالەل ايتقان داۋىردە قازاق تىلىنە ءسىڭىپ كەتكەن «كاميلا», ء«ماريا», ء«جاميلا» سىقىلدى تولىپ جاتقان سوزدەر بار. بۇل سوزدەر جۇسىپبەكتىڭ تۇسىنۋىنشە قازاق ءتىلىن جانداندىراتىن بولار. حالەل ول سوزدەردى ساۋ جەرگە شىققان شيقانعا مەڭزەپ وتىر. دۇرىسىندا, ول ءداۋىردىڭ قازاق تىلىنە اسەرى بولماۋعا ءتيىس ەدى. ول داۋىردە قازاق ءتىلىن بۇزارلىق ادەبيەت بولا قويعان جوق. قازاق ءتىلىنىڭ سول شامالى دۇمپۋىلگە دە شىداي الماي, «كاميلا», ء«جاميلا»-لاردى بويىنا ءسىڭىرىپ العانى دۇنيەدە ەلىكتەن كۇشتى نارسەنىڭ جوقتىعىن ىسپاتتايدى.
جۇسىپبەكتىڭ «سوڭعى سوزىندە»: «ەلدەستىڭ نەگىزى – ءتىل قۇرال, ەستىلۋ. مەنىڭ نەگىزىم – كوبىنەسە ىسكە قولايلى (پراكتيكا) جەڭىلدىك, قالا بەرسە ەستىلۋ», – دەيدى. مۇنىسى – جالا. «جازۋدىڭ جەڭىل بولۋ جاعىن ەسكەرۋدىڭ كەرەگى جوق», – دەپ مەن ەشقاشان دا ايتقان ەمەسپىن. «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» № 195-دە باسىلعان «ۋ» مەن «ي» دەگەن ماقالامدا ء«ۇۋ», «يۋ», «يا»-لاردى جالعىز «ۋ», «ي»-مەن جازساق, ءىس جاعىنان دا قيىن بولاتىن كورسەتكەنمىن. جۇسىپبەك: «دىبىستى, بۋىندى وزگەلەرگە ەلىكتەپ, دىبىس ءادىسىن قولدانعاندىقتان الىپ وتىرمىز. دىبىس بۋىننان بەزىپ, ەرتەڭ امەريكا ادىسىنە تۇسەتىنىمىزگە باسقالار شەك كەلتىرگەنمەن, جۇسىپبەك ەكەۋىمىز شەكسىز سەنەمىز. بىراق دىبىس پەن بۋىن تەك بالا وقىتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, باسقا ورىندارعا دا كەرەك. بۋىن, ءسوزدىڭ بۋىنى ەڭ الدىمەن جىرشىلارعا, اقىندارعا, جۇسىپبەكتىڭ قارا باسىنا كەرەك. جۇسىپبەكتىڭ ءان شىرقاپ, «قاليانى» ايتقاندا «ويپىرىم-اي قاليا-اي», – دەپ سوزادى. «قاليانى», «قال-ياي» دەپ بۋىندايدى. ويتپەي «قالي-اي» دەپ بۋىنداپ سوزۋعا جۇسىپبەكتىڭ اقىندىق سەزىمى باستىرمايدى.
جۇسىپبەكتىڭ «سوڭعى سوزىندە ۇسىنعان جوبالارىنان مەنىڭشە قيسىندىسى:
دايەكشىنى قالدىرماي جازۋ;
«ت» ەستىلگەن جالعاۋ, جىكتەلۋلەردە, «د» جازباي, ەستىلۋىنشە «ت» جازۋ (بۇل جوبانى مەن ءبىلىم كەڭەسىنە ۇسىنىپ, كەڭەس ونى ماقۇلداپ ەدى. مەن ونى كەڭەستەن بۇرىن اۋىزەكى جۇسىپبەكتىڭ وزىنە دە ايتىپ ەدىم. جۇسىپبەك تە ماقۇلداپ ەدى. ەندى ونى مەنىمەن ايتىس رەتىندە ۇسىنىپ وتىرعانى – قارا بوراننىڭ ءدال ءوزى ەمەس پە؟). «دا», «دە», «ما», «با» («مە», «بە»), «عوي», «عانا»-لاردى الدىنداعى سوزگە قوسىپ جازامىن دەگەنى قيسىنسىز. ول جازۋدى جەڭىلدەتپەيدى, قيىنداتادى. وندا ماعىناسى دا, ەستىلۋى دە ءتۇرلى سوزدەردى بىرىنەن-ءبىرىن ايىرا المايتىن قىلىپ شىعارامىز. «كەلسە يگى ەدى» دەگەن ءسوزدى جۇسىپبەكشەلەپ «كەلسەيگەدى» دەپ جازاتىن بولساق, «قارا الا اتقا ۇساعان اسا ويناقى ات قولعا ۇستاتپايدى» دەگەن توعىز ءسوزدى ءۇش ءسوز قىلىپ, «قارالاتۇساعان اسويناقات قولعۇستاتپايدى» دەپ جازۋىمىز كەرەك. سويتسەك, بۇل سوزدەردى وسىلاي ءتىزىپ ايتقاندا ەستىلمەي قالاتىن دىبىستاردى جازىپ اۋرە بولمايمىز. جازۋ جەڭىلدەنەدى جانە ىقشامدالىپ ءبىر ءسوز بولىپ بارا جاتقان «قارالاتۇساعان» دەگەن ءسوزدىڭ بىرىگىپ كەتۋىنە بوگەۋ بولمايمىز. جۇسىپبەكتىڭ بۇعان دا قول قويۋى مۇمكىن. جۇسىپبەك مۇنى دا جەڭىلدىك دەپ بىلەر. بىراق «قارالاتقۇساعان»-نىڭ ءبىر ءسوز ەمەس ەكەنىن, ونى قوسىپ جازۋدىڭ قيسىنسىز ەكەنىن كورسەتۋگە وقۋشىدان ۇيالىپ وتىرمىن.
«ۋ» مەن «ي» تۋرالى جۇسىپبەكتىڭ تۇك دالەلى جوق. «ىلگەرىدەن تىلەۋىمىز بولسا», – دەپ وتىرعانى دالەل ەمەس, «قارا بوران». سوندىقتان ونىسىنىڭ قيسىنسىز ەكەنىن كورسەتۋدىڭ دە كاجەتى جوق.
«قاجەت», «قاسيەت», «قاراجات» سىقىلدى سوزدەردى اركىم ءارتۇرلى ايتادى. ونداي سوزدەردى قالاي جازۋ كەرەك ەكەنىن حالەل تولىق دالەلدەرمەن ءتۇسىندىرىپ, كورسەتىپ وتىر. جات ەلدىڭ ءسوزىن بۇزباي ايتا الاتىنىن كورسەتىپ, ماقتاناتىن ازاماتتارىمىز ول سوزدەردى «حاجات», «حاسيەت», «حاراجات» دەپ ءجۇر. بىراق ەلدەگى بۇقارانىڭ وعان ءتىلى كەلمەيدى: «قاجەت», «قاسيەت», «قاراجات», – دەيدى.
ادامدا ەس بار, زەيىن بار. ادام ەسىمەن كورگەن-بىلگەنىن جاتتاپ الادى, زەيىنىمەن كورگەن-بىلگەنىن وڭاي جاتتايتىن قىلىپ جۇيەلەيدى. ءبىر اۋىز سوزىنە تۇسىنبەي, قۇراندى جاتتاپ الۋعا بولادى. وعان زەيىن كەرەك ەمەس, تەك ەس كەرەك. جيەگى 12 كەز شارشى (ۇزىنى دا, ەنى دە 3 كەزدەن بولعان) داستارحاننان جيەگى 12 كەز دوڭگەلەك داستارحاننىڭ ماتاسى 1¼ ەسە ارتىق بولاتىنىن (شارشى داستارحاننان 11 ورامال شىقسا, دوڭگەلەك داستارقاننان سونداي 14 ورامال شىعاتىنىن) ءتۇسىنۋ ءۇشىن زەيىن كەرەك. ادامنىڭ زەيىنى كورگەن-بىلگەنىن جۇيەلەپ ءتۇسىنۋدى تىلەيدى. زەيىننىڭ سول قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ادام تابيعاتتىڭ نەشە ءتۇرلى زاڭىن تاۋىپ وتىر. وسىمەن سول تاپقانىن ۇمىتپايتىن بولىپ جاتتاپ الىپ وتىر. ەس تە, زەيىن دە جىلدان-جىلعا ءوربىپ, ىلگەرىلەپ بارادى. ىلگەرىدەن تىلەۋىمىز جوق ەمەس, كىم بىلەدى, ءبىر كەزدە ەس كەمەلىنە جەتىپ, كورگەن-بىلگەنىن تۇسىنبەي-اق, جۇيەلەمەي-اق جاتتاپ الاتىن بولار. مىنە, ءىس ءسويتىپ جەتىلگەندە ءتۇرلى ۇعىمداردى جۇيەلەپ, تاپ-تاپقا ءبولۋدىڭ كەرەگى بولمايدى. ءبىز ءازىر ول داۋىرگە جەتكەنىمىز جوق. ادام بالاسىنىڭ اقىلى ازىرگە جۇيەلەۋ داۋىرىنەن شىعا الماي ءجۇر. سوندىقتان بۇل كۇنگى ادام كورگەن-بىلگەنىن جۇيەلەمەي قويمايدى. اقىلدىڭ جۇيەلەۋدى تىلەيتىن قاسيەتى, اسىرەسە, وقۋ جاسىنداعى بالالاردا كۇشتى بولادى. ولارعا جازۋ ۇيرەتكەندە, زاڭ, ەرەجە دەگەن ەشتەڭە جوق, ءار ءسوزدىڭ دەربەس سۇگىرەتى بولادى دەپ, ءار ءسوزدىڭ سۇگىرەتىن ءوز الدىنا جاتتاپ الۋعا قوسساق, وعان بالا قاناعاتتانبايدى. زەيىندى بالا ءتۇرلى سوزدەردىڭ سۇگىرەتتەرىن جاتتاي كەلە, جازۋ ەرەجەلەرىن ءوزى ويلاپ تاباتىن بولادى. تابا الماسا, «بۇل نەگە بۇلاي؟» دەپ مۇعالىمنىڭ مازاسىن الادى. وقىعان ساباقتا جۇيە بولماۋدىڭ ءجونى جوق. جۇسىپبەك ءتىلدىڭ زاڭى, ەرەجەلەرى بولۋىنا قارسى. سول قارسىلىعىمەن سوڭعى سوزىندە ۇسىنعان جوبالارىن دا جۇيەلەمەي ۇسىنىپ وتىر: «بارعان-بىسىن» دەگەن ءسوزدى «بارعانبىسىڭ» دەپ جازۋ كەرەك; «اتتى كىسى مىلتىق اتدى» دەمەي, «اتتى كىسى مىلتىق اتتى» دەپ جازۋ كەرەك», – دەپ بىرقاتار سوزدەردىڭ سۇگىرەتىن كورسەتكەن. ونى قالاي جۇيەلەۋ كەرەك ەكەنىن ايتپايدى. ويتكەنى ءوزى جۇيەگە قارسى. «ى» تۋرالى ەرەجە بولماسىن, جازعان كىسى جازار, جازباعان كىسى جازباس, جۇرە كەلە ونداي «مەنشەۆيكتەر» ء(بىز «مەنشەبەك» دەپ جازۋشى ەدىك, جۇسىپبەكتىڭ كورسەتكەن سۇگىرەتى بۇزىلماسىن دەپ, ادەيى جازىپ وتىرمىن) ءوزى-اق شىعىپ قالار دەيدى.
جۇسىپبەك ۇسىنعان سۇگىرەتتەردىڭ ءبىرسىپىراسىن مەن وزىمشە جۇيەلەپ, تەكسەرگەن بولدىم. ەندى قالعانىن جۇسىپبەكتىڭ ءوزى (يا بولماسا الداعى سەزدە ول ءۇشىن باسقا بىرەۋ) جۇيەلەمەسە, مەن ەرىنىپ وتىرمىن.
* قازاقشا ءسوزدىڭ ەڭ سوڭعى بۋىنىنداعى داۋىستى دىبىسى كوتەرىلىپ ايتىلادى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ زاڭى.
ەلدەس.
