100 • 03 قىركۇيەك، 2019

مۇعالىمدەر قىلىعى (اڭگىمە)

546 رەتكورسەتىلدى

1920 جىلى 30 مامىر «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ №211 سانىنا شىققان «مۇعالىمدەر قىلىعى» اتتى اڭگىمەنى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

 

1919-شى جىلعى ساناۋلى مۇعالىمنىڭ ءبىرى ەدى. شىنىمەن ەسكى قالىپقا كىرىپ، ءدىن جولىن ۇستاعانى عاجاپ ەكەن دەدىم.

مەنىڭ بۇل تاڭىرقاۋىم ورىندى ەدى. ويتكەنى كەڭەس ۇكىمەتى العاشقى كەلگەن بەتىندە ەڭبەك (باۋلۋ) مەكتەبىن ورنىقتىرۋ جولىندا، ۋەزدىڭ اعارتۋ ءبولىمى ءبىر ۋەزدىك (وسى كۇنى گۋبەرنيا) وقىتۋشىلارىن جيناعان بولار. ورىسشا وقىتۋشىلاردان باسقا مۇعالىم اتالعانداردىڭ كوبى شالا ساۋاتتىلار ەدى. جاڭا وقۋ تۇگىل، ەسكى وقۋ دەگەننىڭ ءوزىن ءجوندى جۇرگىزە بىلمەيتىندەر. ءبىرسىپىرالارى پەديە يەلەرى، جاسى ۇلعايعان قالپەلەر ەدى.

سولاردىڭ ىشىندە جاڭا بىلىممەن تاربيە الىپ، ۇلگىلى مۇسىلمان مەكتەپتەرىن بىتىرگەن ونشاقتى مۇعالىمدەر بار-دى.

قاسىمبەك، دوستان دەگەن ەكى جاس مۇعالىم بولدى. ولاردىڭ كيىمى دە، ءجۇرىس-تۇرىس قالىپتارى دا ىڭعايلى، جاتىق ەدى. سەزدە جاڭا وقۋدىڭ، اسىرەسە قازاق بالالارىنا كەرەكتى ماعلۇماتتاردىڭ ۇيرەنۋ جولدارىن ايتىپ، تاقىلداعاندا جۇرت ريزا بولعان.

اتاق ءۇشىن نەمەسە پايداعا قىزىعىپ مۇعالىم بولعاندار بۇلاردان قايمىعىپ، قىمسىنىپ جۇرەتىن-ءدى.

ورىسشا ۋچيتەل سانالعانداردىڭ دا ءبىرازى بۇلاردى سەنىمدى وقىتۋشى دەپ قاناعاتتانعان.

ءالى ەسىمدە، وسى ەكى مۇعالىم العاش مەكتەپ اشىپ، قالادان ەلدەرىنە قايتقان ساپارىندا ءىرى اقساقال، بۇرىن اقىن اتالعان بيجان قارتتىڭ ۇيىنە قونعان.

بيجان اقساقال ءوزى اۋىرىپ، توسەكتە جاتسا كەرەك.

مۇعالىمدەر قازاقتىڭ قارياسى، كوپتى كورگەن كارى كىسى ەكەندىگىن ەلەڭ قىلماي، ىسقاقتاپ ك ۇلىپ، ورىنسىز قالجىڭ ايتىپ، قازاقتىڭ ەسكى ادەتتەرىن سىناپ-مىنەپ، ىرىلىك قالىپ كورسەتكەن.

سىپايى كيىم، تاراعان شاش، وكشەلى ەتىك كيگەن جاستاردىڭ مىنەزى اقساقالعا ۇناماعان.

ءدىن وقۋدان باسقا ءبىلىم جوق، مۇسىلماننىڭ شارتتارىن وتەمەگەن كىسى كا­پىر دەپ تۇسىنەتىن توڭ مويىن اقساقال بۇلاردى ايىپتاپ جاراتپاي قال­عان.­

– ناماز وقىمادى، ۇلكەنگە يبا جوق، كىشىگە ءىلتيپات جوق. بۇلار جۇرتتى ازدىرۋشى عوي دەگەن مازمۇندا ەل قالپىنشا ولەڭ دە شىعارسا كەرەك.

(ولەڭىن قۇسايىن بىلەدى)

سول قارتتىڭ ولەڭىن ەستىگەندە:

– ءبىز، ءدىنشى مولدالار ەمەسپىز. جاڭا تاربيە جولىن ۇستاپ، جاڭا مەكتەپتى گۇلدەندىرۋشى – بىزدەر، – دەپ سويلەگەن-ءدى.

بۇلاردىڭ جاڭا پىكىرلى مۇعالىم ەكەنىنە ءبىر قاتار جۇرت سەنگەن.

 وتكەن جاز ەرمەك ەلگە بارىپ كەلدى. ءبىر ءسوزىنىڭ رەتىندە قاسىمبەك پەن دوستاننىڭ قىزىعىن ايتايىن دەدى.

– قىمىزى بار دەپ بايلاردىڭ ۇيىنە كوپ قىدىرىپ بارمايتىنىمدى بىلەسىڭ عوي. قاتىققا تويىپ، ءۇيدىڭ ۋاق-تۇيەك شارۋاسىن ىستەپ شارشاپ، ۇيدە جاتىر ەدىم.

«تورە كەلدى، تورە كەلدى» دەگەن دالادان داۋىس ەستىلدى.

ءوزىم كوپ تورەنىڭ ىشىنەن كەلگەن ادام، تورەمەن جۇمىس بولعان جوق، مەن ۇيدە جاتا بەردىم.

جاڭادا كەلگەن سوڭ اۋىل مەنى دە قۇرمەتتەيتىن-ءدى. ءتىپتى كوميسساردان كەم كورمەيتىن جەرلەرى دە بولاتىن.

تورەلەر تۇسكەن ۇيگە مەنى دە شاقىردى.

باردىم.

تورە دەگەنى نالوگ جينايتىن نەمەسە بولىستىق ميليتسيالاردىڭ ءبىرى شىعار دەپ ىشىمنەن ويلاعام.

ولاي بولمادى.

جەتى قانات كيىز ءۇيدىڭ تورىندە الدارىندا جۋان سارى اياققا قۇيۋلى قىمىز. ارتتارىندا ءبىر-ءبىر جاستىق. شەكەلەرى قىزىپ، قىزارا ءبورتىپ وتىرعان كادىمگى جاڭا پىكىرلى تالاپكەرلەرىمىزدەن دوستان مەن قاسىمبەك. جانە شوقشا ساقالدى، دوڭگەلەك جۇزدىلەۋ، ورتا بويلى، اق قۇباشا تىعىرايعان ءبىر كىسى. جاسى 30-40-دىڭ اراسىندا. مۇرتىنىڭ ورتاسى ۇستارامەن قىرىلعان، ەكى جاق جەبەسى كىشكەنە تىكىرەيىڭكىگەن سوڭ قايشىمەن قىسقارتىپ قويعان. اڭگىمەنى سىقپىرتىپ وتىر. مەن بارعان سوڭ كىشكەنە باسەڭدەيىن دەدى.

جازعىتۇرعى مۇسىلمان رۋحانيلار (مولدالار) ءماجىلىسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا ءار بولىسقا ءبىر يمام (مولدا) سايلاۋعا شىققان بەتتەرى ەكەن-اۋ.

دوستان كىشكەنە ۇيالايىن دەدى، بىلەم، جالتاقتاپ قاراي بەرەدى.

مەن ولاردى ۇيالتقانداي ءسوز ايتقىم كەلمەسە دە ىستەرىنە ىرزا بولماي، سولارعا تيەتىن ءبىرسىپىرا ءپالساپالار سوقتىم. مولدالار ءلام-ميم دەپ اۋزىن اشقان جوق.

بۇرىن دوستان ارسالاڭداپ، قالجىڭداپ ويناي بەرەتىن-ءدى. بۇل جولى اماندىق سۇراسقاننان باسقا اۋزىن اشقان جوق.

مەن كەلەردە ايتىپ وتىرعان شاريعاتتارى بار ەدى. اياعىن كومەسكىلەۋ قىلىپ جىبەردى بىلەم. ونشا تۇسىنىكتى بولىپ شىقپادى.

سويىلعان توقتىنىڭ ەتى جەلىنىپ، ءبىراز قىمىز ءىشىلدى.

تالاي ايتۋعا قىرلانىپ، ايتقانىم جوق.

ايتپەسە، ء«دىن ادامدى بۇزادى، وتە-موتە جاستاردى جاڭا رۋحپەن ءوسىرۋ كەرەك» دەگەن دوستاننىڭ ءسوزى بار ەدى. شىركىن، زامانداس قوي، ۇيالتىپ نە قىلايىن دەدىم.

وزدەرىنشە ادامدارىن سايلاپ الىپ، لاۋمەن تاعى ءبىر جاققا ءجۇرىپ كەتتى.

جانىنداعى اققۇباشا كىسى ۋەزدىك مۇتاعاسىپ بىلەم، – دەدى.

– مۇتاعاسىپ دەمە! ول «فاناتيك» دەگەن ءسوز، «مۇحتاسيپ» شىعار، – دەدىم.

– مەن قايدان بىلەيىن جۇرت سۇيدەيدى.

ولاردىڭ ءبىر قىزىق جەرى – سول مولدالار پايداسىنا ەلدەن سالىق جيادى ەكەن. ەڭبەكتەنىپ شاشقان استىعىنىڭ قۇشىرىن تاعى دا سول سىقىلدى جيۋ رەتىمەن ەلدىڭ سورىن قايناتاتىن كورىنەدى.

جۇرگەن جەرىندە كىلەڭ بايلارعا ءتۇسىپ، توقتى جەۋ; بايلاردىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ، ءسوزىن سويلەۋ. جەككەن لاۋلارى كەدەيدىڭ ماستەگى. نە قىلاسىڭ، ءبۇلدىرىپ-اق جۇرگەن كورىنەدى.

«مىنە، بۇقارا حالىققا جول كورسەتىپ، باسشى بولادى دەگەن مۇعالىمنىڭ قىلىعى. ەلدەگى شارۋا حالىقتىڭ قاراڭعىلىعان پايدالا­نىپ، ءوز باستارىنىڭ سىيلى بولۋى ءۇشىن ار-ۇياتىن ايىرباستاپ، ەكىنشى جولعا تۇسكەنى. بۇلاردى كورگەن ەل جاستارى نەعىپ وڭار؟ بىراق كەيىنگى جاس بۋىنداردى تەرىس جولعا تۇسىرمەي، ولاردىڭ قاراماعىنان الۋ كەرەك» ، – دەدى ەرمەك.

«1919-شى جىلعى ساناۋلى مۇعالىمدەردىڭ ءبىرى ەدى. شىنىمەن ەسكى قالىپقا كىرىپ، ءدىن جولىن ۇستاعانى عاجاپ ەكەن»، – دەدىم.

جونەۋ.

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ۇقساس جاڭالىقتار