بەستامدى بەلگىلەپ الار بولساق, شيەلى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان 18-20 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وڭتۇستىك-باتىس بەتىندەگى جازىقتىقتا كەزىندە تۋىن تىككەن قالا قاڭقاسى. بۇل قالانىڭ باستى ەرەكشەلىگى مىنادا: بۇل جەردە ءۇش زاۋىتتىڭ ورنى انىقتالعان. ءبىرى – تەمىر قورىتاتىن, ەكىنشىسى – كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشى بار زاۋىت, ال ءۇشىنشىسى – كەراميكا-سىر زاۋىتى دەلىنەدى. كەيبىر بولجامشىلار زاۋىت سانىن 7-گە جەتكىزەدى. سوناۋ جىلدارى نارتاۋەكەلمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزگەن زەرتتەۋشىلەر وسى قالا ورنىنان قىش قۇمىرا سىنىقتارىن, وڭدەلمەگەن گيپس, تاس قايراق جانە شاقپاق تاستاردىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن تاپقان. زاۋىت ورىندارىنان مىس تەڭگەلەردىڭ كەزىگۋى مۇنداعى كومبەنىڭ جۇمباق تۇستارىن قويۋلاندىرا تۇسەدى.
پوليمەتالل رۋدالارى سىنىقتارى جانە ديىرمەننىڭ ەرەكشە ءتۇرىنىڭ دە قالدىق استىنان تابىلۋى دا وسىنداعى زاۋىتتاردىڭ كەڭ اۋقىمدى ەكەندىگىن بىلدىرسە كەرەك.
ايتپاقشى, بەستامداعى قۇرىلىس قالدىقتارى اراسىنان اك-بالشىقتى بور مەن اق شاقپاق (كۆارتس) تاستى ديىرمەندە مايدالاپ قوسۋ ارقىلى العان دەگەن دەرەككوزى دە قىزىقتى ەمەس پە. مۇمكىن, كەلەشەكتە وركەنيەت كوشىنە قاجەتتى الگىندەي ماتەريالداردى قايتا جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك تۋار.
ارينە, 1921 جىلعى كوكتەمدەگى سۋ تاسقىنى كەزىندە نانسايعا دەيىنگى ارالىق تۇگەل سۋ استىندا قالىپ, كوپتەگەن دايەكتەمە جويىلدى نەمەسە جەر استىنا كەتتى. كەيىنگى كولحوزداستىرۋ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزجۇمبايلىقپەن قاراۋ سالدارىنان قاجەتتى تاريحي دالەلدەمەلەر, دايەكتەمەلەر كومەسكىلەنە باستاعانى دا بەلگىلى.
كەزىندە اتاقتى عالىم اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ باسپاسوزدە «بەستام قورعالسىن!» دەگەن ماقالا جازىپ, شىرقىرادى. الايدا قوزعالىس بولمادى. بەستام قالاسىنىڭ سول كەزدەگى بەلگىلەرىنىڭ ءوزى كوزدەن دە, كوڭىلدەن دە ءوشىپ بارادى.
«اتا-بابالاردىڭ ونەرى, كوپتەگەن ۋاقيعا تاريحى سونداي قالالارمەن انىقتالاتىن ءتۇرى بار» دەيدى اتاقتى عالىم اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ ءوز جانايقايىندا. بەستامنىڭ تاۋ بەتىندە نەگىزگى قورعانى بولعان كورىنەدى. ولار – سىرتقى سۋ قورعانى, ەكىنشى توپىراق قورعانى جانە ىشكى 2-3 مەترلىك دۋال قورعانى. كەيىنگى كوزگە شالىنعان اۋماعىنىڭ ءوزى 10 گەكتاردان اساتىن قالا ءوز قۇپياسىن ءالى اشا قويعان جوق.
ءيا, قىپشاق دالاسىنىڭ ءداۋىرى ءوز تاريحىنىڭ ايشىقتىلىعىمەن قۇندى.
نۇرماحان ەلتاي,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى
قىزىلوردا وبلىسى,
شيەلى اۋدانى
