– مەنىڭ اتالارىم اشتىق جىلدارى كەلىپتى. «اجەم: «نە كورمەدىك؟.. اتالارىڭدى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتتى. مەنى اشتىقتا قاسقىر ەمەس, ادام جەپ قويا جازداعان. سوسىن وسى جاققا جانساۋعالاپ, جاياۋ-جالپىلاپ جەتكەنبىز» دەپ وتىراتىن ەدى, – دەيدى ۆەرحنەۋرالسكىلىك امانباي راحمەتوۆ.
قازاق مادەنيەتىنە ارنالعان «تۋعان جەر» فەستيۆالى جىل سايىن چەليابى وبلىسىنداعى قانداستاردىڭ باسىن قوسادى. توي اينالانى الاقانعا سالعانداي توڭىرەك تۇگەل كورىنەتىن قىردىڭ ۇستىندە ءوتتى, جەردىڭ ءجۇزى قالى كىلەم توسەگەندەي جاپ-جاسىل. اتامەكەن دەپ الاڭداعانمەن دە, شەكارانىڭ ار جاعىندا قالعان قانداستارىمىزدىڭ ءوسىپ-ءونىپ, سۋىن سۋلاپ, وتىن وتتاپ وتىرعان جەرى وزدەرىنە ىستىق. «تۋعان جەر» فەستيۆالىن بيىل 6-شى رەت ۇيىمداستىرۋعا چەليابى وبلىسىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى, چەليابى وبلىسى حالىقتارىنىڭ «دوم درۋجبى» مەكەمەسى, ۆەرحنەۋرالسك مۋنيتسيپالدىق اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى جانە «جاقسىلىق» قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى اتسالىستى. وعان چەليابى وبلىسىنىڭ بارلىق شالعايىنان جانە سۆەردلوۆ, قورعان وبلىستارى مەن باشقۇرتستاننان قانداس باۋىرلار قاتىستى. چەليابىمەن ىرگەلەس قوستانايلىقتار دا قانداستار تويىن سىرتتاي قىزىقتاماي, ارنايى دەلەگاتسيا بولىپ بارىپ, فەستيۆال قىزىعىن ەسەلەدى. قارابالىق اۋدانى كيىز ءۇي اپارىپ, ونىڭ ءىشىن قوستاناي وبلىستىق «دوستىق ءۇيى» ۇجىمى ۇلتتىق كيىمدەرمەن, بۇيىمدارمەن بەزەندىردى. ە.ومىرزاقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ءانشىسى اينۇر ساناي شىرقاعان قازاقتىڭ حالىق ءانى فەستيۆال تۇمارىنداي سەزىلدى. ۆەرحنەۋرالسك مۋنيتسيپالدىق اۋدانىنىڭ باسشىسى سەرگەي ايبۋلاتوۆ, مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى الەكسەي بەتەحتين, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى الەكسەي كوبىلين مەرەكەگە قاتىستى, جينالعانداردى قۇتتىقتادى. ءتىلى, ءدىنى باسقا بولسا دا, ءبىر اۋانى جۇتىپ, ءبىر قۇدىقتىڭ سۋىن ءىشىپ وتىرعان اعايىننىڭ ويى, ماقساتى ءبىر. قاي حالىقتى دا قازىر ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ كومەسكى تارتپاۋى ويلاندىرادى.
– «تۋعان جەر» فەستيۆالىن حالىق كۇتىپ وتىرادى. بۇل مەرەكەنىڭ ادامدارعا قاجەت ەكەنى سەزىلەدى. ەگەر حالىق ءوزىنىڭ تامىرىنان الشاقتاسا, تاريحىن, ونەرىن بىلمەسە, ونداي ۇلت السىرەيدى, ۇلت بولۋدان قالادى. ۇلتتىق ءداستۇردى ۇمىتقان ۇرپاقتىڭ وتباسىنا, بالاعا, وتانعا دەگەن كوزقاراسى وزگەرەدى. ۇلتتىق ءداستۇر مەن سالتتىڭ بارلىعى جاس ۇرپاقتى ادامگەرشىلىككە, مەيىرىمدىلىككە تاربيەلەيتىن قۇرال. «تۋعان جەر» فەستيۆالى قازاقتارعا دا, جالپى رەسەي جۇرتىنا سول ءۇشىن قاجەت, – دەيدى الەكسەي بەتەحتين.
سوڭعى جىلدارى وڭتۇستىك ۋرالدا داستۇرگە اينالعان «تۋعان جەر» فەستيۆالى بۇل جولى قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرى مەن سالتىن بار بوياۋىمەن كورسەتۋگە تىرىسىپتى. اق شاڭقان كيىز ۇيلەردىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى, تۇرمىستىق زاتتارى, ۇلتتىق تاعامدارى ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا ساراپتاۋىنان ءوتتى. فەستيۆالدىڭ كونەرمەيتىن ءداستۇرلى سايىسىنىڭ, قىزىعىنىڭ باسى دا وسى «كيىز ۇيلەر بايقاۋى» بولىپ سانالادى. قانداس باۋىرلار بۇل بايقاۋعا بارىنشا بەلسەندىلىكپەن قاتىسادى. قوستانايداعى «دوستىق ۇيىنەن» بارعان قوناقتار دا سىرتتاي سىنشى بولماي, كورشىلەردىڭ ۇيىمداستىرعان بايقاۋلارىنا قاتىسىپ كەتتى. اتامەكەننەن بارعان كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن قىزىقتاۋشىلار دا كوپ بولدى. قازاقستان حالقى وبلىستىق اسسامبلەياسى «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى قالامقاس ساندىباەۆا كيىز ۇيدەگى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ءاربىر ۇلتتىق جادىگەر مەن كيىم تۋرالى مايىن تامىزىپ اڭگىمەلەدى. باشقۇرتستاننىڭ چەليابى وبلىسىنداعى تۇراقتى وكىلى امۋر حابيبۋللين قازاقتىڭ التايى تۇلكىدەن تىگىلگەن ىشىگى پەن تىماعىن كيىپ كوردى.
«تۋعان جەر» فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋشىلار ونىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك جاعىنا كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. سوندىقتان ونداعى بايقاۋلاردىڭ مازمۇندىلىعى دا تولىعا تۇسەدى. بۇل جولى «ەڭ ۇزدىك قازاق اجە», «جايما» بايقاۋلارى ءبىرىنشى رەت وتكىزىلدى. قانىم يشيموۆا «سۋپەر اجە» اتانسا, «جايما» بايقاۋىندا ەتتىڭ نانىن ساناۋلى مينۋتتاردا قاعازداي ەتىپ جايىپ بەرگەن جۇمابيكە توعىزوۆا ءبىرىنشى ورىندى الدى. «ەڭ ۇزدىك كيىز ءۇيدى» باقىت سارىنوۆا جاساقتاپتى. «ەڭ ادەمى شاي داستارقانى» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى «ۆەرحنەۋرالسك اۋدانىنداعى «جۇلدىز» قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعى بولدى. ۆەرحنەۋرالسك جەرىندەگى الدى 62 جىل, سوڭى 50 جىل ءبىر شاڭىراق استىندا جاساپ كەلە جاتقان وتباسىلىق جۇپتار ساحناعا شاقىرىلىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتىلدى. «شاڭىراقتى شايقالتپاي ۇزاق جىل بىرگە جاساسۋدىڭ سىرى نەدە؟» دەگەن سۇراققا قاريالاردىڭ بارلىعى دا «كەشىرىمدىلىك پەن مەيىرىم» دەپ جاۋاپ بەردى. قازاقتىڭ تويى ات جارىسسىز وتكەن بە؟ مۇندا دا ءۇش ءتۇرلى قاشىقتىقتاعى ات بايگە مەن الامان بايگە مەرەكەگە جينالعانداردىڭ دەلەبەسىن قوزدىردى. وعان ورىستاردىڭ ات اربا جارىسى قوسىلدى.
– ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ سۇيەگى وسىندا جاتىر. بىراق قازاقتىڭ ءانى مەن داستۇرىنەن قول ۇزدىك دەپ ايتپايمىن, ورىستانىپ كەتكەن جوقپىز. ءبىز ءۇش اۋىل ايتتاسپىز. قۇربان ايتتى, ورازا ايتتى سۋرمەنەۆ, شەمەتوۆو جانە قاراعاي اۋىلى بىرگە وتكىزەمىز. قۇربان ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنى ءبىزدىڭ اۋىلداعى نەشە ءۇي قۇربان شالسا دا, ولار استى بىرىگىپ بەرەدى. سوسىن ۇيلەرگە ايتتاپ كىرىپ شىعامىز. ايتتىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى كۇنى انا ەكى اۋىلعا ءبىز بارامىز, قۇربان شالىپ, اسىن بىرىگىپ بەرەدى. تويىمىز قازاقتىڭ انىمەن وتەدى, ءداستۇردى ساقتايمىز, – دەيدى 82 جاستاعى باقىتتى تۇرلاسوۆا قاريا.
– وسى ءۇش اۋىلدا قانشا ءتۇتىن قازاق بار؟– دەپ سۇرايمىز قاريادان.
– شەمەتوۆودا ون شاقتى ءۇي بارمىز, قاراعايدا 7-8, سۋرمەنەۆتە – 6 ءۇي بار, ولار جاستار, – دەيدى. اجەي قازاق تىلىندە جاقسى سويلەپ تۇرعانىمەن, ءوز بالالارىنىڭ قازاقشا شالا-پۇلا بىلەتىنىن, نەمەرەلەرىنىڭ ەپتەپ تۇسىنەتىنىن ايتتى.
–ۇيدە قازاق تىلىندە سويلەيمىن, بىراق بالالاردىڭ ورتاسىن كورىپ تۇرسىڭ عوي, قازاق تىلىندە سويلەۋگە مۇرشا دا بەرمەيدى عوي. بىراق بالالارىم باتا بەرۋدى ۇيرەنگەن, ءداستۇردى ۇستايدى, – دەيدى باقىتتى قاريا. قانشا قۇربان شالسا دا, كىلتيپاننىڭ ءبارى تىلدە عوي. ءتىل كەتسە, ءىس تە كەتەتىنىن قاريا مويىنسىنعىسى كەلمەيتىندەي. باسقاسىن بىلاي قويعاندا «ەڭ ۇزدىك قازاق اجەسى» بايقاۋىندا ءبىر اجە قازاق تىلىندە سويلەگەن جوق. ء«وزىن تانىستىرۋ» كەزەگىندە «مەن كەلدىم قالا پلاست» دەپ باستاعان اجەنىڭ ءبىرى ءسوزىن ءارى قاراي ورىس تىلىندە جالعادى. نەمەرە-شوبەرەسىن كورگەن اجەلەردىڭ بارلىعى دا 50-دەن, 60-تان اسقان ايەلدەر بولاتىن.
ءبىراز جىلداردان بەرى قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى وقۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى شەتەل قازاقتارىنا ارناپ جەڭىلدەتىلگەن باعدارلاما جاساپ, چەليابى وبلىسىنداعى قازاق بالالارىنا ءتىل ۇيرەتۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى.
– بيىل دا تامىز ايىنىڭ ىشىندە چەليابى وبلىسى اۋداندارى مەن قالالارىنداعى قازاق ءتىلىن بىلەتىن كىسىلەردى قوستانايعا شاقىرىپ, ولارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ باعدارلاماسىن تانىستىرامىز, ادىستەمەلىكتەر بەرەمىز. ولار چەليابى وبلىسىنداعى قانداستارىمىزعا قوعامدىق نەگىزدە قازاق ءتىلىن ۇيرەتەدى, – دەيدى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى باقىتگۇل سۇلەيمەنوۆا.
«تۋعان جەر» فەستيۆالىندە كوبىنە قازاق اندەرىن بالالار, جاسوپىرىمدەر شىرقادى. مەرەكەدەگى حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇر كورىنىستەرى, وزدەرى شىرقاعان قازاق اندەرى بالالاردىڭ جۇرەگىندە ماڭگى جازىلىپ قالار. ۇمىتىلمايتىن ەلەس ولار وسكەندە سانادا جاڭعىرىپ تۇرار... «تۋعان جەر» فەستيۆالىنىڭ ميسسياسى دا وسى بولار.
قوستاناي – ۆەرحنەۋرالسك
