رۋحانيات • 23 تامىز، 2019

ونەر اكەنىڭ قانىمەن، انانىڭ سۇتىمەن داريدى

165 رەتكورسەتىلدى

كەز كەلگەن مۋزىكالىق شىعارمانىڭ ءمان-مازمۇنىن جان دۇنيەسىمەن ۇعىنىپ، قۇراقتاي سىڭعىرلاتىپ، بۇلاقتاي مولدىرەتىپ رۋحاني ازىعىڭىزعا اينالدىرار تۇلعاعا تۋعان حالقىنىڭ قاشاندا سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتى شەكسىز بولماق. ءان الەمىندەگى نازىك ءۇندى سيپاتىمەن حالىقارالىق بايگەلەردە توپ جارىپ جۇرگەن سونداي دارىن يەسى – شىمكەنتتەگى وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جەتەكشى ءسوليسى، قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى ءۇرالحان سەيىلبەكوۆا. ۇلتتىق وپەرا ونەرىندە ول سومداعان قامار، جىبەك، سارا، اجار، جانسۇلۋ رولدەرى، الەمدىك وپەرا جاۋھارلارىنان تاتيانا، ۆيولەتتا، دجيلدا، نەددا، ميكاەلا بەينەلەرى شىنايىلىعىمەن، كوركەمدىگىمەن جاندى باۋرايدى.

– ءۇرالحان كانالبايقىزى، ونەر جولىن تاڭداۋىڭا نە سەبەپ بولدى؟

– اكەمنىڭ اكەسى اۋزىمەن قۇس تىستەگەن شەشەن اقىن، ءتىپتى ايتىستا ءوزى جەڭگەن ارۋعا ۇيلەنىپ، جاسىنان ءدىلمار، وتكىر ءسوزدى كىسى بولعان ەكەن. اتامىزدىڭ ءىنىسى دوسىباي ءان سالعاندا داۋىسى التى قىردان اسقان دەسەدى بىلەتىن جۇرت. كەرەمەت سۋىرىپسالما ايتىسكەر اقىن بولعان. كوزى اشىق، ارابشا حات تانىعان. سول اتامىزدىڭ مايداننان ولەڭمەن جولداعان حاتتارىن اكەم ۇنەمى انگە قوسىپ ايتىپ جۇرەتىن. اسىباي اتامىز دا سولاي. ءومىرىنىڭ وزەگى ءان-جىرمەن ورىلگەن. اكەم كانالباي قاجى سەيىلبەك ۇلى – كەرەمەت ءانشى، تەرمەشى، كرەملدىڭ ساحناسىندا ونەر كورسەتكەن كىسى. رەپەرتۋارىنداعى اندەردىڭ ءبارىن ءوزى جازعان. سول اندەردىڭ نوتالارى مەندە ساقتاۋلى. وتە جوعارى تەنور داۋىستى ءانشى. «پەسنيا گەرتسوگا»، ء«بىرجاننىڭ ارياسى» سىندى اندەردى ورىنداعان. كەزىندە كيروۆ اۋداندىق حالىق تەاترىندا قويىلعان «قىز جىبەك» سپەكتاكلىندە شەگەنىڭ ءرولىن سومداعان كىسى. ول كەزدە ەشكىمدە ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم بولماعاندىقتان تەاترعا اۋىلدان تەك تابيعي تالانتتار عانا ىرىكتەلىپ الىنعان عوي. كەيىن سول حالىق تەاترى ماسكەۋدە وتكەن قازاقستان ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگى اياسىندا كرەمل ساحناسىندا ونەر كورسەتەدى. وسى ءبىر تاريحي ساتتەگى قۇندى سۋرەتتەر مەن بيلەتتەر اۋلەت ارحيۆىندە ساقتاۋلى. كيروۆ حالىق تەاترىنىڭ «قىز جىبەك» سپەكتاكلىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى كەلىپ تاماشالاعان،
تەاتر جاستارىنا اق باتاسىن بەرگەن، اقىل-كەڭەسىن ايتقان.

اكەم ەكەۋمىزدىڭ تاعدىرىمىز ۇقساس. ول جەتىساي دراما تەاترىنىڭ، سونداي-اق بۇرىنعى كيروۆ اۋداندىق حالىق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەسەك، مەن دە شىمكەنتتە وپەرا جانە بالەت تەاترى اشىلعان كۇننەن باستاپ وسىندامىن. «ونەر اكەنىڭ قانىمەن، انانىڭ سۇتىمەن داريدى» دەيدى عوي. كىشكەنتايىمنان انگە اۋەستىگىم اتادان اكەگە، اكەدەن بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان سول قاسيەتتى ونەردىڭ قۇدىرەتى، اتا-انامنىڭ تاربيەسى دەپ بىلەمىن.

–  وبلىستىق وپەرا تەاترى ءوزىڭدى ارنايى شاقىردى ما؟

– ينستيتۋتتا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گالينا قارامول­داە­ۆا­نىڭ كلاسىن ءبىتىرىپ شىقتىم. ول كىسى وپەرا ساڭلاعى دينا حامزيناعا ءدارىس بەرگەن. وقۋ بىتىرگەن سوڭ، الماتى وبلىستىق ءسۇيىنباي اتىنداعى فيلارمونيانىڭ «سازگەر» انسامبلىنە قابىلداندىم. سوسىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ ءسوليسى رەتىندە ونەر كورسەتتىم. بىراق انام مارقۇم: «اۋەلى تۇرمىس قۇرىپ، بالا ءسۇيۋىڭ كەرەك، قىز بالا ءۇشىن وتباسى ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى كەرەك» دەپ، مەنىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىما قاتتى الاڭدايتىنىن ايتتى. ساحناعا بولاشاق جارىم رۇقسات بەرگەن جاعدايدا عانا شىعاتىنىمدى ەسكەرتتى. انامنىڭ سول ءسوزى ءۇشىن جەتىسايعا ورالدىم. سىرداريا ۋنيۆەرسيتەتىندە ون جىل ستۋدەنتتەرگە ۆوكالدان ساباق بەردىم. مۇندا ۇستازدىق ەتىپ قانا قويماي، اۋداندىق، وبلىستىق ءىس-شارالارعا قاتىسىپ تۇردىم. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى اكەمنىڭ بالا كۇنگى دوسى، بەلگىلى كۇيشى، كومپوزيتور ءبورى يسا اعامىز ەكەن. سول كىسىنىڭ وركەسترىمەن ءان سالدىم. شىعارماشىلىعىمدى شىڭداۋعا وسىنداي كەرەمەت ونەرلى جانداردىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. باعىمىزعا شىرايلى شىمكەنت شاھارىندا وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترى اشىلدى. كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ستۋدەنت كەزىمنەن جاقسى كورەتىنمىن. دج. ۆەرديدىڭ «تراۆياتا» وپەراسىنداعى – ۆيولەتتا، ۇلتتىق وپەرادان جىبەكتىڭ اريالارى سول كەزدەن-اق جانىما جاقىن ەدى.

بىردە كابينەتىمدە وتىرعانىمدا رەكتوراتتان فاكسپەن حابارلاما كەلدى. وبلىس­تىق مادەنيەت باسقارماسىنان ەكەن. وندا «وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىن اشۋ يدەياسىنا اۋدانداردان ونەرلى جاستاردى، اكادەميالىق-كلاسسيكالىق ءان ورىندايتىن جاستاردى تىڭداۋعا شاقىرامىز» دەلىنگەن. مەن قاعازدى الىپ ءبورى يساعا كىردىم. اعامىز: «مۇنداي باق ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەدى. بارىپ قاتىسىپ قايت» دەپ اق باتاسىن بەردى. ءسويتىپ شىمكەنتكە كەلسەم، ول جەردە ءوزىمنىڭ قازىرگى ارىپتەستەرىم ەرلان جاندارباي، ورازكۇل داۋلەتوۆا، مارات ورازمەتوۆتەر ءجۇر ەكەن. سودان ىلە-شالا جان-جاقتان مۋزىكانتتار جينالىپ، سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ەكى بولىمنەن تۇراتىن ۇلكەن كونتسەرت قويىلدى. يدەيانى جۇزەگە اسىرۋشى – باسقارمانىڭ سول كەزدەگى باسشىسى اسقار بورىباەۆ اعامىز. كونتسەرتتىڭ جەتەكشىسى – ونەر جاناشىرى اسقار ءاليحان. ءبىرىنشى بولىمدە قازاق وپەرالارىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنان ۇزىندىلەر، ال ەكىنشى بولىمدە وپەرا مايتالماندارى ءجاميلا باس­پاقوۆا، وزبەكستاننان كەلگەن نۇر­مو­مىن سۇلتانوۆ، بۇگىندە يتاليادا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن، قىرعىزستاننان كەلگەن جەنيشبەك ۋسمانوۆ جانە ماسكەۋ ۇلكەن تەاترىنىڭ ءسوليسى سەرگەي ماۆنۋكوۆ­تارمەن بىرگە ساحنادا الەمنىڭ كلاس­سيكا­لىق شىعارمالارىن ورىندادىق. كورەر­مەن قاۋىم قوشەمەتتەپ ۇزاق قول سوقتى. تاپ سول ءبىر ساتتەگى اسەردىڭ ءجونى الابوتەن ەدى.

–  وپەرالىق تۋىندىلاردىڭ قايسى­سى جانىڭا ەتەنە جاقىن؟

– جالپى مەن اۋەلى كەيىپكەرىمدى تۇگەل زەرتتەپ، تۇگىن قالدىرماي ءسىڭىرىپ الۋعا تىرىسامىن. ولاردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستى تۇسىنۋگە، قۋانىشىنا قوسىلا شاتتانىپ، قايعىسىنا قاتار تۇرىپ ەگىلۋگە، ءوزىڭدى ايالاعانداي جاقسى كورۋگە ءتيىسسىڭ. ويتپەسەڭ، وكىنەسىڭ. دەي تۇرعانمەن، سولاردىڭ ىشىنەن ۆوكالدىق تۇرعىدان داۋىسىما ىڭعايلى ءارى جۇعىمدىسى – كورنەكتى كومپوزيتور م.تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان – سارا» وپەراسىنداعى سارا مەن الەمدىك كلاسسيكادان دج.ۆەرديدىڭ «تراۆياتا» وپەراسىنداعى ۆيولەتتانىڭ پارتياسى جانىما جاقىن.

ءوزىڭ سومداعان وبرازدان كوپكە دەيىن شىعا الماي ءجۇرۋ ونەر ادامىنىڭ بارىنە ءتان قۇبىلىس قوي. ە.راحماديەۆتىڭ «قامار سۇلۋ» وپەراسىنداعى قاماردىڭ پارتياسىن ورىنداماس بۇرىن س.تورايعىروۆتىڭ «قامار سۇلۋ» رومانىن تاعى ءبىر مارتە تۇشىنا وقىپ شىعۋعا تۋرا كەلدى. ايتايىن دەگەنىم، وسىدان كەيىن كوپكە دەيىن ءوز-وزىمە كەلە الماي ءجۇردىم. ءتۇر-تۇرپاتى، مىنەز-قۇلقى جاعىنان قامار وپەرادا اسەمدىكتىڭ، اقىلدىلىقتىڭ سيمۆولىنداي تۇلعا دەسەك، اۆتور مۇنى ء«بىر نارسەنى كوڭىلدەرى ۇناتىپ، ماقتاعىسى كەلسە، «ۋاي، شىركىن، مىناۋ قامارداي ەكەن!» دەسۋشى ەدى» دەپ سيپاتتايدى. قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرىمەن، حالىق دانالىعىمەن كومكەرىلگەن شىعارما ادىلەتسىزدىك پەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى، ناداندىق پەن ز ۇلىمدىقتى قازاق قىزىنىڭ باسىنداعى تراگەديا ارقىلى وتكىر سىناپ-مىنەيدى. احمەت پەن قاماردىڭ ءمولدىر سەزىمى مەن ساعىنىش جىرى ماحابباتقا سوعىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەي مەنمۇندالايدى. مۇنىڭ وپەرادا جاڭعىرىپ، قايتا دۇنيەگە كەلۋى كەزدەيسوق بولماسا كەرەك-ءتى. قامار سۇلۋ – ساحنادا ءالى دە كەمەلدەنە بەرەتىن، كەۋدەسى كەڭ دە، تىنىسى ەركىن بەينە.

– تەاتر سىنشىلارى، ساراپشىلار ونەرىڭ تۋرالى نە دەيدى؟

– وبلىستىق تەاترلاردىڭ ءداستۇرلى «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالى تۇسىندا بەلگىلى سىنشى، مارقۇم اشىربەك سىعاي اعامىزدىڭ ءوز اۋزىنان: «داۋسىڭ دا، ساح­نالىق ءتۇر-سيپاتىڭ دا، بارلىعى ساح­ناعا لايىق-اق. باعىڭ تاڭدايىڭا بىتكەن قىز ەكەنسىڭ. وسى قالپىڭنان تايماي، ونەرىڭدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەر. شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىن» – دەپ قولىمدى الىپ قۇتتىقتاعان ەدى. ونەرىمىزگە قاراپايىم كورەرمەن اق باتاسىن كۇندە جاۋدىرىپ جاتادى. سونىڭ ءبارى ماعان قانات بىتىرەدى، ورگە تالپىندىرادى.

– وپەرا ءانشىسى قانداي قاعيداعا سۇيەنىپ ءومىر سۇرەدى؟

– ۇدايى ىزدەنىس ۇستىندە بولۋ، دا­ۋىس جاتتىقتىرۋ، ورىندايتىن ءاربىر ءرولى مەن پارتياسىنا دامىلسىز دايىندىق – بۇلجىماس باستى قاعيدا. ءوزىڭ ورىندايتىن كەيىپكەرىڭە قاي جاعىنان بولسىن ساي بولۋعا ءتيىسسىڭ. داۋىسىڭ مەن سىرتقى سيپاتىڭ، ءجۇرىس-تۇرىسىڭ مەن ساحناداعى ءاربىر بەت-الپەت قوزعالىسىڭا دەيىن ۇيلەسۋى لازىم. وپەرادا جاساندى، كوزبوياۋشىلىققا بارا المايسىڭ، ونداي شىنايى بولمىستان اجىراپ قالعان نارسەلەر كوزگە تەز شالىنىپ قالادى. زالداعى جۇرتقا العان دەمىڭە دەيىن ايقىن سەزىلەدى...

– تەاتردا كىمدەردىڭ ەڭبەگى ايرىقشا بولە-جارىپ اتاپ وتۋگە لايىق؟

– وپەرا – بۇل ەجەلدەن ۇجىمدىق ونەر، تۇتاس اعزا. وعان ءبىر عانا ادام يەلىك ەتە المايدى. ول – جۇمىلا كوتەرىلەتىن جۇك. مىسالى، تەاتردىڭ جەتەكشى ءسوليسى ەرلان جاندارباي، حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى مارات ورازمەتوۆ، مادەنيەت قايراتكەرى ورازكۇل داۋلەتوۆا، تەاتر رەجيسسەرى ءارى سوليست قايرات ق ۇلىنشاقوۆ، تۇڭعىش پرەزيدەنت–ەلباسى قورى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايگۇل ازاتوۆا، حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى گۇلجان راسقاليەۆا، الەكسەي سكيبين، گاۋحار احەتوۆا، مارگاريتا كين، ءمادىحان دۇيسەەۆ (كوركەمدىك جەتەكشى)، نۇرجان جۇسىپبەكوۆ سياقتى ت.ب. ارىپتەستەرىمنەن باستاپ، جارىق بەرۋشىگە دەيىن مۇنداعى ءار ادامنىڭ وزىنە تيەسىلى قىزمەتى، ءرولى بار. ماقسات-مۇرات، مۇددە – ورتاق. بارىنەن كاسىبي جوعارى بىلىكتىلىك تالاپ ەتىلەدى.

–  قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرىنىڭ دامۋى ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ ۇلتتىق تەاتر ونەرى التىن قورىنا ەنگەن «قىز جىبەك» وپەراسىنان باستاۋ الاتىنى ءسوزسىز. ۇلتتىق ناقىشتاعى ايگىلى كلاس­سي­كالىق تۋىندى وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا بۇرىنعى نۇسقا­لا­رى­نان مۇلدە بولەك سارىندا ساحنا­لان­عان ەكەن. سەن ورىنداعان جىبەك نەسى­مەن ەرەكشەلەندى؟

– اسا بيىك تالعاممەن جازىلعان وپەرانىڭ ءمان-مازمۇنى، مۋزىكالىق ادەبي كوركەمدىگى، ساحناعا قويىلۋى ءوزارا تاماشا ۇندەسىپ، قۇندى تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. سول قۇندىلىق ءالى كۇنگە ءمانىن جوعالتقان جوق. بىزدەگى ماحاببات داستانى رەسپۋبليكا تەاترلارىندا قويىلىپ جۇرگەن نۇسقادان مۇلدە بولەك سارىندا ساحنالاندى. وپەرالىق قويىلىمدا جەسىر قالعان قىز جىبەك ارادا سەگىز جىل وتكەن سوڭ امەڭگەرلىك جولمەن تولەگەننىڭ ءىنىسى سانسىزبايعا تۇرمىسقا شىعىپ، سپەكتاكل ەپوستا جىرلانعانداي مەرەكەلىك توي-دۋمانعا ۇلاسادى. مەنىڭ جىبەگىمنىڭ تاعدىرى وزگە ارىپتەستەرىم سومداعان ارۋدان وزگەشە. ليرو-ەپوستىق جىردىڭ كەڭەستىك ءداۋىر ساياساتىنا سايكەس كەلە بەرمەيتىن تىڭ نۇسقاسى. مۇنى مەن ءبىزدىڭ تەاترىمىزدىڭ قازاق ۇلتتىق ساحنا ونەرىنە قوسقان سۇبەلى ۇلەسى دەپ ەسەپتەيمىن.

–  كەز كەلگەن وپەرا ساڭلاعى لا سكالا ساحناسىندا ءان سالۋدى ارمانداي­دى. ءوزىڭ ونەردىڭ بيىك شىڭىن باعىن­دىرا الدىڭ با؟

– «ارمانسىز ادام – قاناتسىز قۇسپەن تەڭ» دەگەندەي، الدىنا ماقسات قويا بىلگەن ادامعا قازىر وسۋگە، كەڭىستىككە كەدەرگىسىز قۇلاش سەرمەۋگە مۇمكىندىك مول. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ساحناسىندا ونەر كورسەتۋ بۇرىن ارمان بولاتىن. ءبىز ولاردىڭ، ولار ءبىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمىزدەن بەيحابار ەدى. تاۋەلسىزدىك رۋحى ەڭ اۋەلى مادەنيەت پەن ونەردىڭ ەركىندىگىنە جول اشتى. يتاليا، پولشا، گەرمانيا، فينليانديا، شۆەتسيا، ەستونيا، قىتاي، تۇركيا، تاجىكستان، وزبەكستان مەملەكەتتەرىندە ونەر كورسەتتىم. يتاليا­دا (پارما قالاسى) دجۋزەپپە ۆەردي اتىنداعى كاسىبي مۋزىكا ارتىستەرىنە ارنال­عان ينتەرناتسيونالدىق اكادەميادا فابريتسيو كاسسي مەن يزابەللا فراتتي شەبەر­لىك سىنىبىنان ءوتىپ، بىلىكتىلىك ارتتىر­دىم. وسى ساپارلار مەنى وپەرا ونەرى­نىڭ كوپتەگەن سىرىنا قانىقتىردى.

پولشادا وتكەن ءداستۇرلى «مۋزى­كال­نىي ساد ريۋبەتساليا» حالىقا­را­لىق كوركەمدىك-اعارتۋ جوباسىنا، ەۋروپا وپەرا شەبەرلەرى، پولشالىق داريۋس گرابوۆسكي مەن اۋستريالىق فرانتس لانگەر شەبەرلىك سىنىپتارىنا قاتىستىم. جوبا بارىسىندا پولشا، گەرمانيا، اۋستريا ەلدەرىندە ونەر كورسەتىپ، زور قوشەمەتكە بولەنگەن جايىم بار. ۇلكەن ساحنادا ءان سالىپ تۇرعان شاعىمدا بويىمدى قۋانىش سەزىمى بيلەدى. ل.ءحاميديدىڭ «بۇلبۇل» ءانىن ورىندادىم. زالداعىلار ۇيىپ تىڭدادى. جىبەرمەي، ۇزاق قول سوقتى. ءبىر عانا ءاننىڭ قۇدىرەتى مۇنشاما الاپات اسەرگە بولەيدى دەگەن ويىمدا جوق. قايران قالدىم. مۇنداي قازىنا قازاقتا قانشاما! بىلگەنىم، تۇيگەنىم – بىزدەن باي حالىق جوق الەمدە. سول سەبەپتى ۇلتتىق وپەرانى ونەردىڭ شىڭى دەپ ەسەپتەيمىن.

– يتاليانىڭ ايگىلى مۋزىكانتتارى ماۋرو ماۋر مەن فرانسۋازا دە كلوسسەنىڭ وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترى­نا كەلۋىنىڭ ءوزى مادەني ايتۋلى وقيعا سانالادى. الداعى ۋاقىتتا تاعى قان­داي جوبالار بار؟

– الەمگە ايگىلى مۋزىكانتتاردىڭ كونتسەرتى حور ارتىستەرى (باس حورمەيستەر باعلان التاەۆ) مەن وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ سيمفونيالىق وركەسترى سۇيەمەلدەۋىمەن وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكەن ەدى. يتاليانىڭ قازاقستانداعى مادەنيەت جىلى اياسىندا الەمگە ايگىلى مۋزىكانتتاردىڭ قاتىسۋىمەن جاقىندا «ۆەليكايا مۋزىكا يتاليانسكوگو كينەماتوگرافا» كونتسەرتى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستان مەن يتاليا اراسىنداعى مۇنداي مادەني بايلانىستاردىڭ وپەرا تەاترى ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور. ال شىرايلى شىمكەنت شاھارى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن يەلەنىپ، ەلىمىزدەگى ون جەتىنشى ايماققا اينالدى. بۇل – قالانىڭ رۋحاني كەلبەتىنە جاڭادان قان جۇگىرتۋ، كەلەشەكتە ول مادە­نيەت پەن ونەردىڭ ورتالىعىنا اينالادى دەگەن ءسوز. شىمكەنتتى الەمدىك تۇرپاتتاعى مەگاپوليسكە اينالدىرۋ ءۇشىن قازىر قولدان كەلگەننىڭ بارلىعى جاسالۋدا. ارينە، 25 ملن حالقى بار شانحايعا، بولماسا 9 ملن حالىق تۇراتىن لوندونعا جەتۋ ازىرگە قول جەتپەس ارمان شىعار، الايدا ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى قالا رەتىندە وركەنيەتتى بەتكە العان قادامى قۋانتادى. الەمدىك دەڭگەيدەگى ونەر وشاقتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا، بەلگىلى تۇلعالارمەن ءتيىمدى جوبالار ازىرلەۋگە جول اشىلۋدا.

– شىمكەنت وپەرا تەاترى ساحناسىندا دج.ۆەرديدىڭ – «تراۆياتا»، «ريگولەتتو»، ر.لەونكاۆاللونىڭ – «پاياتسى»، پ.چايكوۆسكيدىڭ – «ەۆگەني ونەگين»، «ششەلكۋنچيك»، س.راحمانينوۆتىڭ – «الەكو»، ۋ.گادجي­بە­كوۆتىڭ – «ارشىن مال الان»، گ.دونيتسەتتيدىڭ – «ماحاببات شىرىنى»، پ.ماسكانيدىڭ – «سەلسكايا چەست»، دج.ءروسسينيدىڭ – «سەۆيل شاشتارازى»، ي.موروزوۆتىڭ – «دوكتور ايبوليت»، ر.سالاۆاتوۆتىڭ «قارلى حانىم» سپەكتاكلدەرى قويىلىپتى. الدا­عى ۋاقىتتا تاعى قانداي قويى­لىم­دار جوسپارلانىپ وتىر؟

– تەاتردا جىلىنا كەمىندە ءبىر جاڭا قويىلىم ساحنالانادى. بۇگىنگى تاڭدا رەپەرتۋاردا 15 وپەرا، 3 بالەت جانە جاستارعا ارنالعان زاماناۋي 1 ميۋزيكل بار. جاقىندا XI تەاتر ماۋسىمىنىڭ جابىلۋىنا وراي وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا تانىمال مۋزىكالىق اۋەزگە تولى، ءوزىنىڭ درامالىق سيۋجەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن، ايگىلى ج.بيزەنىڭ 4 اكتىلى «كارمەن» وپەراسى تۇڭعىش رەت ساحنالاندى. الداعى 2020 جىلى ف.لەگاردىڭ «كوڭىلدى جەسىر» («ۆەسەلايا ۆدوۆا») وپەراسى قويىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.

– ء«بىز ەستىمەگەن ءبىر ءان، ءبىر كۇي» جوباسىندا حالىق ءانى «اق كويلەكتى» ورىندادىڭ، سول سياقتى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جەتەكشى ءسوليسى ەرلان جانداربايمەن بىرگە شىرقاعان «ەگىز-لەبىز» (ي.ساپارباي، ج.قىدىراليەۆ) ءانى دە وزگەشە راۋىشتە تۇلەگەنى راس. بۇل كىمنىڭ يدەياسى؟

– سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەل­دە­ۋىمەن كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى اندەر­دى دە جاڭعىرتىپ زاماناۋي ۇلگىدە ۇسىنىپ جۇرگەنىمىز راس. ال «ەگىز-لەبىز» انىنە كەلسەك، جۇرەككە جاقىن، جانعا جايلى، سەزىمگە قۇرىلعان ليريكالىق جۇمساق ءاندى جۇرت سۇيىسپەنشىلىكپەن قابىلدادى. دۋەت قۇرۋ ەرلاننىڭ يدەياسى بولاتىن. ەكەۋمىزدىڭ ورىنداۋىمىزداعى رەترو ءان جۇرتقا ۇناعاندىقتان قايتا-قايتا ءوتىنىپ سۇراپ جاتادى. بىرنەشە حالىقارالىق ءان بايقاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى، يتاليادا ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەن ەرلان جاندارباي بۇگىنگى تاڭدا تۇركيا كونسەرۆاتورياسىندا اسپيرانتۋرادا وقيدى. تەاتردىڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدا قالىپتاسىپ دامۋىنا ونىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

– ۇلتتىق وپەرا ونەرى اۋىز ادەبيەتى جانرلارىنىڭ جيىنتىعى دەگەن پىكىر­گە قالاي قارايسىڭ؟

– وپەرا ونەرى تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردى كوپ وقىدىم. قولىما بىردە جيەنبەك ىءرىسالىنىڭ «وپەراعا دەيىن» دەگەن كىتابى ءتيدى. مۇندا ءاندى وپەراعا اينالدىرۋ، جالپى قازاقستاندىق وپەرانىڭ تۋ تاريحى، قالىپتاسۋ كەزەڭى جايىندا كوپ وي قوزعالادى. سول ايتقانداي، ءبىز ءاندى وپەراعا ۇشتاستىرۋدان باس تارتپاۋىمىز كەرەك، ۇلتتىق كلاسسيكالىق وپەرانىڭ نەگىزىن حالىقتىڭ ەجەلگى سارىنى مەن بايىرعى ءداستۇرلى مۋزىكالىق شىعارمالارىنىڭ، اۋىز ادەبيەتى جانر­لا­رىنىڭ قۇراۋى تەگىن ەمەس. وزگەنىڭ جاداعاي جاتتاندىسى، كومەسكى كوشىرمەسى بولۋدان وسىعان دەيىن ءدىن-امان ساقتالىپ كەلۋىمىز سودان. شەتەلدىك كلاسسيكانى شەبەر مەڭگەرۋمەن استە ولاردى تاڭعالدىرا المايسىز، ءتول دۇنيەنىڭ ءبىز ءۇشىن قاشاندا قاستەرلى بولىپ قالا بەرەتىنى سوندىقتان. قازاقتىڭ كاسىبي مۋزىكاسى – از ۋاقىتتىڭ عانا جەمىسى. سول ارالىقتا حالىق انىنەن وپەراعا دەيىن، كۇيدەن سيمفونياعا دەيىن ءوسىپ جەتىلدى. قازىرگى مۋزىكالىق مادەنيەتىمىز ونەردىڭ الۋان جانرىن تۇگەل قامتيدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. بۇلاردى بىرىنەن-ءبىرىن بولە-جارىپ اجىراتا قاراستىرۋ – قاتە.

– قازاق انشىلەرى شەتەلدىك ارىپتەس­تە­رىنەن نەسىمەن ەرەكشەلەنۋى ءتيىس؟

– داۋىس تەمبرىڭ، ساحنالىق ادەپ، ءتىپتى سىرتقى ءتۇر-تۇرپاتىڭا دەيىن ولاردان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنىڭ بايقالادى. مىسالى، مەن شەتەلگە بارعاندا مىندەتتى تۇردە قازاقى ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتالعان ۇلتتىق كوستيۋممەن ونەر كورسەتەمىن. «ەڭ ادەمى كيىم – ۇلتىڭنىڭ كيىمى» دەمەكشى، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ ۇلگىسى سان الۋان. نەمىس – تارحتەنمەن، اراب – ابايا­مەن، ءۇندى – ساريمەن، قىتاي – حانفۋمەن، جاپون كيمونوسىمەن ماقتانادى، ال بىراق قازاقتاي ۇلتتىق كيىمگە باي جەر بەتىندە بىردە-ءبىر حالىق جوق. ءتىپتى وركەنيەتتى سانالاتىن كەي ەلدەردە ۇلتتىق كيىم مۇلدە اتىمەن جوق كورىنەدى. بىزدە شاپاننىڭ ءبىر ءوزى سىرمالى شاپان، قاپتال شاپان، قيمالى شاپان دەپ نەشە تۇرگە بولىنەدى. وسى ماسەلەدەن-اق وي قورىتا بەرىڭىز. قازاق زەرگەرلەرىنىڭ بۇلارعا قوسا ومىراۋشا، ءوڭىر جيەك، بويتۇمار، ىلگەك، ساۋكەلەگە ارنالعان ورنەكتى تانا-شىلتىر، تۇيرەۋىش سياقتى اشەكەي بۇيىمدارى تاعى بار. ساحناعا شىعا كەلگەن ساتىڭدە جۇرت انىڭە ەمەس، اۋەلى سانىڭە قىزىعىپ قول سوعادى. قالاي تەبىرەنبەيسىڭ. ءارى قاراي قازاق ءانى اۋەلەپ، زال ءىشى سىلتىدەي تىنا قالادى. ۇيلەسىمدىلىك، گارمونيا دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟!

– بىزدە كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ ناسيحاتتالۋ جاعى قالاي؟

– ارقا، قاراتاۋ، سىر، جەتىسۋ، باتىس ءداستۇرلى ءان مەكتەپتەرى سياقتى يتاليادا دا روسسيني، پۋچينني، ۆەردي سىندى الەمگە ايگىلى كومپوزيتورلاردىڭ مەكتەپتەرى ساقتالعان جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۆوكالدىق تۇرعىداعى ورىندالۋ ەرەكشەلىگى بولەك. ءبىر-ءبىرىن قايتالامايدى. سونىمەن قاتار ءار كومپوزيتوردىڭ كىندىك كەسكەن توپىراعىندا ونىڭ اتىندا تەاتر بار. ولاردىڭ سانى قانشا، ناقتى ەسەبى جوق، بىراق ءبىز اتباسىن تىرەگەن جەردىڭ بارىندە سولاي. مۇندا قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى بولماعانمەن، وقتىن-وقتىن وپەرالىق قويىلىمدار، جەكەلەگەن كونتسەرتتەر ءوتىپ تۇرادى. مۇنى ءوز كوزىمىزبەن كورىپ كەلدىك. سونداي تاريحي ورىننىڭ ءبىرى  دجۋزەپپە ۆەردي اتىنداعى تەاترعا باس سۇقتىق. ونداعى ءداستۇر عاجاپ اسەرگە بولەدى. ۇيرەنەتىن شۋاقتى تۇستار وتە كوپ ەكەن. ادامزات بالاسىنا ورتاق، كوكجيەگى كوركەم عاجايىپ جاۋھار تۋىندىلارعا كۋا بولدىق. شىركىن، قازاقتا ونداي ءىنجۋ-مارجان از با؟! ءبىز قاشان وركەنيەت كوشىنە ىلەسىپ، حالىقتىق قايناردان ءنار العان ۇلتتىق وپەرالارىمىزدى سول دەڭگەيگە جەتكىزىپ، مارقايامىز؟

كلاسسيكالىق مۋزىكانى تەك ەۋروپالىق مادەنيەت دەيتىن كەرىتارتپا تۇسىنىك ءالى بار. ءبىراز سىنشىلاردىڭ: «وڭتۇستىككە وپەرا تەاترى نە ءۇشىن قاجەت؟» دەپ قاراداي شوشىعان باياعى قارقىنى قازىر سايابىر تاپقانمەن ەتەك-جەڭسىز ەسكى سارىن ارا-تۇرا قىلاڭ بەرىپ قالىپ جاتادى. بىراق ساحنا ونەرى قۇدىرەتىنىڭ ارقاسىندا ابدىراعان الاڭ كوڭىل بۇرىنعىداي ەمەس، وپەرا تەا­ترىن بەتكە العان حالىقتىڭ قاراسى مەيلىنشە ارتا تۇسكەن. جۇرت ءبىزدى ىزدەيدى، سۇيەدى. كوپتىڭ وسى ماحابباتى العا سۇيرەيدى، ارمانعا جەتەلەيدى.

دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قالاي قوسىلامىز؟ مادەنيەت پەن ونەرسىز ەل وسە مە؟ وسى ورايدا كلاسسيكالىق مۋزىكا ناسيحاتتالۋى مەن دارىپتەلۋى جاعىنان قاعاجۋ تارتىپ، قارا ءدۇرسىن داڭعازا مۋزىكانىڭ تاساسىندا تابانداپ قالماسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. ەسترادالىق اندەرگە قارسىلىعىم جوق، بىراق ادىلدىكتى تۋ ەتكەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز دەسەك، ويلانايىق. كوپە-كورنەۋ قيانات جاسامايىق. ەفيردى قۇدايشىلىعىنا قاراپ بولەيىك. ءتالىم-تاربيەلىك ءمانى جوق ءتۇرلى شوۋلاردى، ءماتىنى ءماز ەمەس، اۋەنى اۋلەكى اندەردى تىيىپ، پينكەرتوننىڭ، ريگولەتتو مەن ۆيولەتتانىڭ ارياسىن سايراتپاساق تا، ءوزىمىزدىڭ اباي مەن ايداردىڭ، اجار مەن سارانىڭ اريالارىن تەلەراديودان اۋەلەتىپ قويساق، قولىمىزدان كىم قاعادى؟ ماسەلە – نيەتىمىزدىڭ تۇزەلۋىندە.

 

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي

                               

سوڭعى جاڭالىقتار