تاريح • 19 تامىز، 2019

الىپتار جايلى ءۇش ۇزىك سىر

399 رەتكورسەتىلدى

كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان ادامدار بولادى. ول اڭىز ءبىرتۋار ازاماتىن سۇيگەن ىرزا حالىقتىڭ، مىرزا كوڭىلىنەن تۋادى. ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتەتىن، سونى تۋىندىلارىمەن عانا ەمەس، ازاماتتىق، ەرلىگىمەن دە ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ جايلى دا اڭىز اڭگىمەلەر از ەمەس. مەن اڭىز ەمەس، ءوز كوزىممەن كورگەن، ءوزىم كۋا بولعان جايلاردان سۋىرتپاقتاپ سىر شەرتە وتىرىپ، قايتالانباس حاس تالانتتىڭ كوپكە تانىس ەمەس كەيبىر قىرلارى مەن سىرلارى جايلى اڭگىمەلەكپىن.

ءبىرىنشى سىر

جالعىز تامشى جاس

ءالى ەسىمدە، 1969 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پروزا رەداكتسياسىندا رەداكتور بولىپ جۇرگەن كەزىمدە باسپانىڭ ديرەكتورى ءىلياس ەسەنبەرلين شاقىرىپ الدى دا، كەزەكتى قولجازبانى قولىما ۇستاتتى. قاپ-قالىڭ قولجازبانى اشىپ قاراسام «سۋرەتكەر پارىزى» دەپ اتالاتىن ماقالالار جيناعى ەكەن. كولەمى – كولدەي، وتىز باسپا تاباق. اۆتورى – عابيت مۇسىرەپوۆ. مەن وزىنە دە، وزگەگە دە قاتاڭ تالاپ قوياتىن ءارى پاڭ، ءارى كىرپياز قالامگەرمەن ىستەس بولۋعا جۇرەكسىنىپ، ءبىراز قاشقالاقتاپ ەدىم، ىلەكەڭ:

– سەنى عابەڭنىڭ ءوزى قالادى. ءسوزدى قوي دا، ىسكە كىرىس، – دەپ كونبەدى. قولجاز­با­نى وقۋ بارىسىندا اڭعارعانىم – ج­يناقتى قۇ­راستىرعان بەلگىلى ادەبيەتشى، فيلو­لو­گيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابدىل­حا­ميت نارىمبەتوۆ عابەڭنىڭ ءار جىلداردا جا­زىلىپ، ءارتۇرلى گازەت-جۋرنالداردا جا­ريا­لانعان ادەبي سىن ماقالالارىن ىزدەپ، تابۋ باعىتىندا اسا ىجداعاتتىلىقپەن ەڭبەك ەتكەن ەكەن. ايتسەدە، قولجازبادا بىر­دەن كوزگە ۇرىپ تۇرعان ءبىر كەمشىلىك – كەزىندە جازى­لىپ، كەزىندە ايتىلعان سوزدەر ءۇتىرى، نۇكتەسىنە دەيىن وزگەرمەستەن سول كۇيىندە ۇسىنىلعان. ۋاقىت تىنىسىن سەزىنۋ، ادەبيەت تاريحىن زەردەلەۋ ءۇشىن بۇل دا ءجون شىعار. دەي تۇرساقتا، بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قاراعاندا، ءبىراز ەلەپ، ەكشەۋ­دى قاجەت ەتەتىن تۇستار دا بارشى­لىق ەدى. ءبىر عانا مىسال، عابەڭنىڭ ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» پەساسى تۋرالى كولەمى وتىز بەتتىك ماقالاسى بىرىڭعاي سىناۋ مەن مىنەۋ. سىن بولعاندا دا عابەڭە دە، مۇقاڭا دا جاراسا قويمايتىن اشىق بولعانمەن تىم اششىلاۋ سىن ەكەن. مەن كوپ ويلانىپ، بۇل ماقالانى مىنا جيناقتان الىپ قالۋ كەرەك دەپ شەشتىم. وسى ويىمدى الدىمەن ءبىر بولمەدە بىرگە وتىراتىن ارىپتەس اعالارىم جايساڭبەك مولداعاليەۆ پەن ماعزۇم سۇندەتوۆكە ايتىپ ەم، ولار مەنى قولدادى. ال ىلەكەڭ وت باسقانداي ىرشىپ ءتۇستى.

– سەنىڭ ەسىڭ دۇرىس پا؟  – دەپ دۇرسە قويا بەردى ول. – عابيت مۇسىرەپوۆكە تۇزەتۋ جاسايتىن سەن كىمسىڭ؟ ءارىپ قاتەسىن جوندە دە، ءبىر ءسوزىن دە قىسقارتپاي قولجازبانى سول كۇيىندە تەزىرەك وندىرىسكە جىبەر.

قولجازبانى وقىپ بولعاننان كەيىن عابەڭە تەلەفون شالدىم.

– عابە، قولجازبانى وقۋ بارىسىندا ءبىراز سۇراق تۋىندادى. ءسىزدىڭ اقىل-كەڭەسىڭىز كەرەك بولىپ تۇر، – دەدىم اتقاقتاي سوققان جۇرەك ءلۇپىلىن ارەڭ باسىپ.

– ءيا، ... – دەپ از-كەم ءۇنسىز تۇردى دا، – ەرتەڭ ساعات وندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەل، – دەدى عابەڭ.

بۇل مەنىڭ عابەڭنىڭ ۇيىنە ءبىرىنشى رەت كەلۋىم. ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى 49-ءۇيدىڭ ءۇشىنشى قاباتىنا كوتەرىلىپ، 25-پاتەردىڭ قوڭىراۋىن باستىم. ەسىكتى رايا اشتى. ءدالىزدى بويلاي ءجۇرىپ، سولعا بۇرىلدىم دا، زال ارقىلى عابەڭنىڭ جۇمىس بولمەسىنە ءوتتىم. عابەڭ ماعان ءبىرتۇرلى كوڭىلسىزدەۋ كورىندى. قاباعى قاتىڭقى. مەنىڭ سالەمىمدى سالقىنداۋ العان ول تابالدىرىقتان اتتاي بەرىپ تۇرىپ قالعان مەنى كوز قيىعىمەن ءبىر شولىپ ءوتتى دە:

– كەل، انا ورىندىقتى ال دا مىنا جەرگە وتىر، – دەپ ءوزى وتىرعان جازۋ ۇستەلىنىڭ شەت جاعىنان ورىن ۇسىندى. قولجازبانى جازۋ ۇستەلىنىڭ ءبىر شەتىنە قويىپ ەدەننەن توبەگە دەيىن جەتكەن كىتاپ سورەلەرىنە قاراي قالعان مەنىڭ ويىمدى عابەڭنىڭ:

– ءيا، – دەپ از بوگەلىپ بارىپ، – كانە، قانداي ساۋالدارىڭ بار؟ – دەگەن داۋسى ءبولدى. مەن قولجازبانى الدىما جايىپ سالىپ، «وسى قالاي؟» دەگەن جايلاردى سۇراپ، سۋىرتپاقتاپ سىر تارتا باستادىم. العاشقىداي ەمەس ەتىم ۇيرەنە كەلە ەركىن سويلەدىم. سودان عابەڭ ەكەۋمىز ەكى كۇن بويى ءار ماقالا، ءار بەتتى مۇقيات قاراپ شىقتىق. ازداعان قىسقارتۋلار مەن تۇزەتۋلەرگە تەز كەلىسكەن عابەڭ «حان كەنە» پەساسى جايلى ماقالانى جيناقتاپ الىپ قالۋ جايلى ۇسىنىسىمدى قابىلدامادى. جاستىعىم بولار، مەن دە ءوز پىكىرىمدى دالەلدەۋگە تىرىسىپ باقتىم. «وسىنىم بەكەر بولدى ما؟» دەپ قوبالجىپ ءجۇر ەدىم، ارادا ءۇش كۇن وتكەسىن عابەڭ تەلەفون سوعىپ:

– سەنىڭ ءسوزىڭنىڭ جانى بار ەكەن. سول ماقالانى وسى جيناققا قوسپاي-اق قوي، – دەدى.

كەيىن «سۋرەتكەر پارىزى» باسپادان كىتاپ بولىپ شىققاندا عابەڭ: ء«بىرىنشى قولعا تۇسكەن داناسىن قادىرلى ءىنىم، تالانتتى ءىنىم سابيتكە تارتامىن، 10.08.1970 ج.» دەپ ءوز قولىمەن سىيلادى.

ەرەكشە ەستە قالعان ەكىنشى وقيعا – مەنىڭ پوۆەسىمنىڭ قولجازباسىن وقىپ، پىكىر ايتۋى. ادەتتە، عابەڭ كوركەم شىعارمانى قارىنداشپەن جازۋشى ەدى. ۇناماعان ءسوز، سويلەمدەرىن وشىرگىشپەن ءوشىرىپ، قايتا جازاتىن، ايتار ويلارىنىڭ تەزيسىن سيا­مەن جازىپتى. ءۇشىنشىسى – عابەڭنىڭ ۇسىنىسىمەن ەكەۋمىزدىڭ سواۆتور بولۋىمىزبەن ايگىلى فوتوشەجىرەشى بلەحمان جايلى «قىمبات قازىنا» دەگەن اتپەن كولەمدى وچەرك جازىپ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالاۋىمىز. عابەڭمەن ۇزاق جىلدار بويى دامدەس-تۇزداس، پىكىرلەس بولا ءجۇرىپ ەستە قالعان تاعى ءبىر ءسات 1980 جىلى بولىپ ەدى. سول جىلدىڭ جازىندا عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان بار بولعانى ون ادامنان تۇراتىن دەلەگاتسيا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارىپ ءسابيت مۇقانوۆتىڭ  سەكسەن جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارالارعا قاتىناسىپ قايتتىق. وندا كورگەندەر مەن كوڭىلگە  تۇيگەندەر جەكە ەڭبەكتىڭ ەنشىسى...

عابەڭمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان جىل­دار­داعى بەسىنشى ءبىر بەلەس – ولجاس سۇلەي­مە­نوۆتىڭ باستاماسىمەن جازۋشىلار ودا­عىنىڭ جانىنان قۇرىلعان اعالار القا­­سىندا بىرگە جۇمىس ىستەۋىمىز بولدى. ع.مۇسىرەپوۆ، ع.مۇستافين، م.قاراتاەۆ، ءا.ابىشەۆ، د.سنەگين، ز.سامەدي، ءا.سار­سەن­باەۆ، ءا.ءشارىپوۆ سىندى دارا دا دانا تۇلعالار توبىندا حاتشىلىق قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، اياۋلى اعالارىمنىڭ تالاي تاماشا قاسيەتتەرىنە ءتانتى بولدىم. ول ءوز الدىندا بولەك، ۇلكەن اڭگىمە...

1985 جىلى 5 قاڭتاردا عابيت، عابيدەن، ءالجاپپار اعالارىمدى ۇيگە شاقىرىپ، داستارقانىمنان ءدام تاتتىرعان ساتتە دە عۇلامالارعا ءتان تالاي عيبراتتى مول اڭگىمە ەستىگەنىم دە كوكىرەگىمدە سايراپ تۇر. ۇيگە كۇندىزگى ساعات ون بىردە كەلىپ، كەشكى ساعات سەگىزدە تاراعان اياۋلى اعالارىمنىڭ قالجىڭدارىنىڭ ءوزى قانداي جاراسىمدى ەدى! پرەفەرانس ويناۋدى جاقسى كورەتىن ولار ايىنا ءبىر رەت ءبىزدىڭ ۇيدە باس قوسىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋعا پرەفەرانس ويناۋعا ۋاعدالاسىپ ەدى-اۋ سوندا.

1985 جىلى قاڭتار ايىنىڭ 20 جۇل­دى­زىن­دا عابيدەن اعا قايتىس بولدى جا، ول  ويلارى ورىندالمادى.

اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا مۇستافينمەن قوشتاسۋ ءراسىمى ءوتىپ جاتتى. كەڭساي زيراتىنا بارار الدىندا تەاتر ديرەكتورىنىڭ كابينەتىنە كەلىپ اياق سۋىتقان مۇسىرەپوۆ ماعان قاراعان كۇيى ۇزاق ۋاقىت ويلانىپ وتىردى دا، ءبىر ءسات بىلاي دەدى:

– ءسابيت، عابيدەن ەكەۋمىز ەندى سەنىڭ ۇيىڭە بارا المايتىن، پرەفەرانس ويناي المايتىن بولدىق...

وسىلاي كۇيزەلە سويلەپ، ىشتەي كۇڭىرەنگەن مۇسىرەپوۆ تەرەڭ كۇرسىندى. سول ءسات ونىڭ جانارىنان جالعىز تامشى جاس ءۇزى­لىپ ءتۇستى.

 

ەكىنشى سىر

جازۋشىنىڭ  شىعارماشىلىق ءۇش ەرەكشەلىگى

ءبىر شىعارماسىنان ءبىر شىعارماسى اسىپ ءتۇسىپ جاتاتىن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جا­زۋشىلىق شەبەرلىكتەرى مەن جازۋ ەرەك­شە­­لىكتەرىن سان سالاعا ءبولىپ تالداۋعا بو­لار ەدى. مەن اڭگىمە ۇزاپ كەتپەس ءۇشىن حاس شەبەردىڭ ءۇش ەرەكشەلىگىنە قىسقاشا توق­تال­ماقپىن.

الدىمەن جازۋشىنىڭ شىعارما­شى­لىق لابوراتورياسىنان ەلەس بەرەتىن از عانا ەستەلىك. جىل وزعان سايىن الىستاپ بارا جاتقان سوناۋ ءبىر جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆ مۇراجايىندا اپتاسىنا ءبىر رەت زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى اسا كورنەكتى جازۋشى، عا­لىم­دارمەن جۇزدەسىپ تۇراتىن جاقسى ءبىر ءداستۇر بار ەدى. كەزدەسۋگە كەلگەن اتاق­تى­لا­رىمىز ءومىر مەن ونەردىڭ وزەكتى تاقى­رىپ­­تارى جايلى اڭگىمەلەپ، كوپ­شى­لىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوكەيكەستى سۇ­راق­تا­رىنا جاۋاپ بەرەتىن.

ءالى ەستە، ءبارى ەستە. 1975 جىلعى اقپان ايىنىڭ جيىرما سەگىزىنشى جۇلدىزى، جۇما. سول كۇنى كەشكىسىن عابەڭ اۋەزوۆ مۇرا­جايىنا ءداستۇرلى كەزدەسۋگە كەلدى. ىرعا­لا باسىپ، مىنبەگە باياۋ كوتەرىلگەن عابەڭ زال تولى حالىققا قىدىرتا كوز تاس­تاپ، از-كەم ءۇنسىز تۇردى دا، ءار ءسوزىن باپپەن سال­ماقتاپ، اسىقپاي ايتاتىن ادەتىمەن سويلەپ كەتتى. عابەڭنىڭ قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر داۋسىمەن جەتكىزگەن قۋاتتى ويلارى كاۋسار بوپ قۇيىلىپ، جۇرەككە ءسىڭىپ جاتتى... جازۋشىنىڭ سول اڭگىمەسىن قويىن داپتەرگە جازىپ الىپ ەدىم. عابەڭنىڭ سوندا ايتقاندارىن ەش وزگەرىسسىز سول كۇيىندە باياندايىن.

«قادىرلى جولداستار! از عانا ەسكەرتۋ كەرەك بولىپ تۇر. ساباق بەرۋ مەنىڭ ىستەمەگەن ءىسىم، ۇيرەتۋ دەگەن ىڭعايىم بولماعان ءىسىم. مەن قازاق ادەبيەتى تۋرالى ويلارىمدى جانە دە وكسىتىڭكىرەپ جۇرگەن وكىنىشتەر، قىزدىرىڭقىراپ جۇرگەن نارازىلىقتار تۋرالى ايتۋعا كەلدىم. 1929 جىلى قازاپپ-تىڭ قاتارىنا الىندىم. «تۋلاعان تولقىندا» دەگەن پوۆەسىم شىققان ەدى. قازاپپ-تىڭ بيلەتىنە قول قويعان تايىر ەدى. اسقار، ءابدىلدالار مەنەن بۇرىن كىرگەن. باقىتتى ەكەنمىن. الىپتار توبىنىڭ... ونەگەلەرىن كوردىم. ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياس، ءسابيت الىپتار توبى. مەن وسىلاردىڭ شاكىرتىمىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلى اتاسى – اباي، اكەلەرى – ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياس، ءسابيت. سول ۇلكەن توپتان اسىپ كەتكەنىمىز شامالى، ءالى جەتە الماي كەلە جاتىرمىز. كوركەمدىك، تەرەڭدىك جاعىنان ولقى سوعىپ وتىرمىز. «تار جول، تايعاق كەشۋ» ەندى ەشكىم جازا المايتىن كىتاپ. مەن مۇنى ەشقاشان رومان دەگەن ەمەسپىن. «اباي جولى» رومان، ءبارىمىزدىڭ ءالى قۇشاعىمىزعا سىيا الماي كەلە جاتقان رومان. «كۇي»، «كۇيشى»، «قۇلاگەر» – ءىلياس شىققان شىڭ، سوڭعىلاردىڭ شىعا الماي كەلە جاتقان شىڭى. «اداسقاندار» بۇعان جەتتى. «شۇعا» الپىس جىل بۇرىن جازىلعان. ءالى جاڭا.

ءباسپاسوز بۇگىن ەل بولساڭ ەرتەڭ قۇرىلا الاتىن ورىن ەمەس. دراما، وپەرا تەاتر­لارى، جازۋشىلار وداعى بەس-التى ادامنىڭ – الىپتار ەڭبەگىمەن قۇرىلدى.

ديماش احمەت ۇلى جۇلدىز تاپ­سىر­عان­دا، مەن بىلاي دەدىم: «الىپ­تار ورىنىن اۋىس­تىرايىق، باسىندا ساكەن تۇرماسىن» دەي­تىندەر بار ەكەن. عا­لىم­­سىماق قازاق حاندىعى پەتكادان باس­تالادى دەپ سايا­سي ساۋداگەرلىك جاساعان. جازۋشى بيىگى ءوزى كوتەرىلگەن بيىكتە بولادى. جازىقسىز جازاعا ۇشىراعان اقىننىڭ اقىرەتىن جۇلمالاي بەرۋ قاي كورگەندىك؟..»

شالاعايلاۋ بولا تۇرسا دا «تۋلاعان تول­قىندانى» بەيىمبەت، ءىلياس، «سەن قايدا جۇرگەن قارا پۇشىقسىڭ؟» – دەپ باسىپتى.

1932 جىلى «بەسەۋدىڭ حاتىنان» كەيىن جازالاۋ جولىمەن باتپاققارعا جىبەردى. و جاقتا التى اي ءجۇردىم. ءىلياس ەلدىڭ ىشىندە. و كەزدە ارادا حاتتار جۇرەدى. حاتتار، ارينە، ساقتالعان جوق.

الىپتاردا بەتكە ايتۋ بار ەدى.  وتىزىنشى جىلدار ورتاسىندا رومان وقۋعا شاقىردى. ءبىر جاستىقتا ەكى باس: ءىلياس، ساكەن. شاشىن بۇراي ءتۇسىپ، ىسقىرىڭقىراپ قويىپ بەيىمبەت وتىر. ءىلياس: «قوي، ەشكى، سيىر، جىلقى ءبارى ارالاسىپ كەتكەن ەكەن، ءبىر جىلسىز ايىرا الماسسىڭ»، – دەدى.

بەيىمبەت اسا مومىن ادام ەدى. مۇحتار مەن ءسابيت «اقان سەرى» تۋرالى وپەرا ليبرەتتوسىن جازدى، اتى – «اقان». مۇحتارمەن قولداستىق.

قازىر الىپتار تۇگەل، تاۋسىلدى. وكشەلەستەر سەلدىرەپ قالدى. قالام ۇستا­عان­نىڭ قالىڭ كوپشىلىگى جاستار.

جاستارعا ايتارىم: شىعارما بەلگىلى وقيعالار تىزبەگى ەمەس، ءوز ويىڭدا، جۇرە­گىڭ­دە قايناپ شىعىپ، وقۋشى جۇرەگىنە قۇيىلار جان ءسوزىڭ.

قوسا، باسا ايتقىم كەلەدى:

  1. ەسكى ءوندىرىس ورىنىنداعى ۇيىندىلەر...
  2. عافۋ انا تۋرالى ولەڭ جازىپ ەدى، كولەڭكەلەرى كوبەيىپ كەتتى.
  3. قازىر ءۇش جۇزدەي جازۋشى بولسا، ەكى جۇزدەيى الماتىدا، ەڭبەكشى ومىرىنەن اۋلاق، ءوزىن ءوزى تانىپ وتىر. سانباەۆ پاۆلودارعا كەتتى، ءومىردى بىلۋگە...
  4. ادەبيەتتىڭ ىشىنە كىرۋ، جازۋشىعا كومەك بەرۋ باسەڭسىپ كەتتى.
  5. ءتىل قاساڭسىپ كەتتى. ءورىسى تار. سول جانىما باتىڭقىراپ ءجۇر.

وكىنىش:

  1. ا.مارچەنكو «اباي» رومانىن دات­تا­عان. سوعان ءبىر پەندە جاۋاپ بەرگەن جوق. اقتاۋ كەرەگى جوق. ادەبيەت ينستيتۋتى، سىنشىلار ءۇن قاتپادى.
  2. سوۆەت ادەبيەتىنىڭ 40 جىلدىق تويىن­دا قازاق ادەبيەتى اۋىزعا الىنبادى. فەدين اۋەزوۆ سىيلىق العاندا، تيحونوۆ ءسابيتتىڭ 70 جىلدىعىندا ايتىپ ەدى.

قالاي جازامىن:

«ۇلپاننان» كەيىن توي تويلاپ ءجۇرمىن. «ويانعان ولكەنىڭ» ەكىنشى كىتابى...

ءوز باسىم ءوز ۇستەلىمنەن باسقا جەردە جازا المايمىن. بەلگىلى ۋاقىتتا جازا المايمىن، تەلەفوننان كەيىن ەكى ساعات، ارىزدان سوڭ بەس ساعات...

«قوزى – كورپەشتى» 15 كۇن، «اقان سەرىنى» 12 كۇن، «ويانعان ولكەنى» 8 اي، «ۇلپاندى» 2 اي، «قازاق سولداتىن» 45 كۇن، «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينەنى» 1 اي جازدىم.

ۋاقىتىمنىڭ كوبى جازۋعا ازىرلىككە، ويلانۋعا كەتەدى.

قايىرعاليمەن 3 اي وتىردىم.

«ويانعان ولكەدە» ءبىر جارىم جىل تاقى­رىپ­تى توڭىرەكتەپ ءجۇردىم. قارا­عان­دىعا بەس-التى رەت باردىم. ارنارسەگە اركىمنىڭ كوزىمەن قارادىم، «كوكوزەك» ۋشاكوۆ ءۇشىن نە، يگىلىك ءۇشىن نە، كولىكشى ءۇشىن نە؟..»

سول ءبىر كەشتە عابەڭ ايتقان سول ءبىر اڭگى­مە ارادا ەلۋ ءتورت جىل ۋاقىت وتسە دە ماڭىزىن جويعان جوق.

«ويانعان ولكەدەن» باستالىپ «جات قولىن­داعىعا» جالعاسقان شىعارمالار شوعى­رىندا عابەڭ قازاق جۇمىسشى توبى­نىڭ قالىپتاسۋىن عانا ەمەس، ۇلتتىق سانا­نىڭ ءوسۋىن دە سوم تۇلعالى سونى بەينە­لەر ارقىلى وزىنە ءتان سۇڭعىلالىقپەن سۇلۋ سۋرەتتەپ بەردى. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينەدە» قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ بيىك بەينەسىن ساكەن سەيفۋللين تۇلعاسى ارقىلى تانىتقان حاس شەبەر ء«سوز جوق، سونىڭ ىزدەرىندە» وتىز جەتىنشى جىلدىڭ تراگەدياسىن قازاق ادەبيەتىندە ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ استارلى ويلارمەن اجارلى اشتى.

«دۇنيەدە ايەلدىڭ كوزىنەن ارتىق قى­زىق­­تىرا الاتىن، ايەلدىڭ كوزىنەن ارتىق سيقىرلاپ تارتىپ كەتە الاتىن كۇش جوق قوي دەيمىن. قانداي دا بايلىق، باق، مانساپ، ءتىپتى قوعامدىق دارەجە دەگەندەردىڭ بىردە-بىرىندە ونداي كۇش جوق. ءبارى بىرگە قوسىلىپ كەلىپ مويى­نىما اسىلا كەتسە، وقتاي قادالعان ايەل كوزىنە قاراي جۇرە بەرەر ەدىم». ورالىپ وتۋگە بولمايتىن جازۋشىلىق ءۇشىنشى ەرەكشەلىكتى عابەڭنىڭ ءۇش ءجۇز وتىز جەتىنشى قويىن داپتەرىندەگى وسى سوزدەرگە ورايلاس وربىتۋگە بولار. انا تۋرالى اڭگىمەلەرىنەن باستالىپ، «ۇلپانعا» ۇلاسقان شوق جۇلدىزدى شىعارمالار شوعىرىندا ايەل – انالاردىڭ سىمباتتى بولەك سۇلۋلىعى مەن ۇلىلىعى قوس ءورىم بوپ قابات ورىلەدى. ايگىلى اقان سەرى: «سەنىڭ اپپاق كوكىرەگىڭە  شىبىن قونسا قىزعانامىن» دەپ شەكسىز سۇيگەن اجارىنا اقىلى ساي اقتوقتى; كۇيلى، مۇڭلى قوزىعا: «جەل بايان دەپ ىزىڭدايدى، كول بايان دەپ تولقيدى، تاۋ بايان دەپ تەبىرەنەدى، انام بايان دەپ مۇڭايادى. سونىڭ ءبارى ءبىر بايان – قىز بايان، قايدا سول بايان؟!» دەگىزگەن سۇلۋ بايان سىندى سان قىرلى، الۋان سىرلى وبرازدار گالەرەياسى – قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان اسىل قازىنالار.

«ەڭ جامان دەگەن ايەلدىڭ قولىنان ادام جاساۋ كەلەدى» دەيتىن عابەڭنىڭ قۇنارلى قالامىنان «ايەل اسقاقتاسا – جىلاعانى، ەركەك اسقاقتاسا – قۇلاعانى»، «ايەل اشۋلانسا جەڭىلەدى، ەركەلەسە – جەڭەدى» دەگەن سەكىلدى ماقال، ماتەلگە اينالىپ كەتكەلى تۇرعان قاناتتى سوزدەر دە كوپتەپ تۋدى.

ادەبيەت بىلگىرلەرىنىڭ ءبىرى گەورگي لوميدزە عابيت مۇسىرەپوۆ تۋرالى «تا­لانت­تىڭ قىران قاناتتارى» اتتى ماقا­لاسىندا ءبۇي دەيدى: «مۇسىرەپوۆتىڭ جازعاندارىنان ەشتەڭەنى الىپ تاستاۋ دا، قوسۋ دا مۇمكىن ەمەس. ول ەڭ سارا دا سالماقتا ءسوزدى ساراپتاي بىلەدى». جالعىز لوميدزە ەمەس، ءسوز ساۋلەسىن، ءسوز سالماعىن تۇسىنەتىن ادەبيەتشى دە، وقۋشى دا مۇسىرەپوۆ تالانتىنا ءتانتى.

الەم ادەبيەتىن جاڭا ءبىر بيىككە كو­تەر­گەن «جاپون باللادالارى» سىندى جاۋ­ھار­لاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە ءبىز شولىپ وتكەن وسى ءۇش ەرەكشەلىكتىڭ ءوزى-اق عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ كوركەمسوزدىڭ اسا كورنەكتى شەبەرى ەكەندىگىنە ايقىن ايعاق.

تالانتتار دا تاۋ سياقتى. القاراكوك شىڭ­دارى اسپانمەن تالاسقان اسقار تاۋ­لار­عا الىستان قاراساڭ – سۋىق سۇستى، جانىنا بارساڭ – ول جەل جاقتاعى – ساياڭ، ىق جاقتاعى – پاناڭ. ءوزىمىزدىڭ عابەڭ – عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ تە سونداي، تاۋ تۇلعا­لى، تاۋ مىنەزدەس تالانت ەدى!.. 

 

ءۇشىنشى سىر

جازۋشىنىڭ ازاماتتىق ءۇش ەرلiگi

شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعى ءتاندى، سايا­سا­تتىڭ اڭىزاق اپتابى جاندى شىجعىرىپ تۇرعان ايگىلى 1932 جىل. كۇنمەن بىرگە عابيت مۇ­سىرەپوۆتىڭ دە جۇرەگى جانىپ تۇر. كوڭىل نالا، جانى جارا جازۋشى كوپ ويلانىپ، كوپ تولعاندى. اشتىقتىڭ قاندى شەڭگەلى ءبۇرىپ، قان قاقساعان حالقىنا ارا تۇسۋگە بەكىنگەن ول جازۋ ۇستەلىنە وتىردى. سول كۇنى شىلدە ايىنىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزىندا دۇنيەگە كەلگەن «بەسەۋدىڭ حاتى» اراعا بىرەر كۇن سالىپ ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ  ءبىرىنشى حاتشىسى گولوششەكيننىڭ الدىنان ءبىر-اق شىقتى. ونىڭ ءبىر داناسى كرەملدەگى «كۇن كوسەم» اتانعان ماسكەۋدەگى مۇرتتى پاتشا ستالينگە دە جەتكەن ەدى.

قازاق زيالىلارىنىڭ اشىنعاننان شىققان اششى داۋىسىن ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى وشپەندىلىكتىڭ قارا قازا­نىندا بۇرق-سارق قايناعان كەكپەن قابىلدادى. وقتى كوز، وتتى ءسوزدىڭ سوڭى سول حاتتىڭ نەگىزگى اۆتورى، جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتى قىستىڭ كوزى قىراۋدا قيان شەتتەگى قوستانايدىڭ الىس ءبىر تۇكپىرىندەگى امانكەلدى اۋدانىنا ۇزاق مەرزىمدى ىسساپارعا جىبەرۋمەن اياقتالدى. مىلتىقسىز مايداندا بەت پەر­دە­سى سىپىرىلعان بيلىكتىڭ ونداعى ويى بەسە­نەدەن بەلگىلى بولاتىن. ونىڭ بەرىسى «اشتان قىرىلىپ جاتقان حالىقتىڭ ورتاسىنا ايداپ سالعان ايشىلىق، الىس ساپار «تەنتەك جازۋشىنى» تەزگە سالىپ، تاۋبەسىنە كەلتىرسىن»، ءارىسى ء«وزى دە سول اشتارمەن بىرگە ولمەسە ورەم قاپسىن» ەدى. قۇداي ساقتاپ، قازاقتىڭ باعىنا بۇل ازاپتى دا اۋىر، قيىن دا قاتەرلى ساپاردان ول الماتىعا امان-ساۋ ورالدى.

بۇل جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىنداعى حالقى ءۇشىن جاساعان ءبىرىنشى ەرلىگى ەدى.

سويتكەن قايران عابەڭ ارادا بەس جىل وتكەندە باسىن بايگەگە ەكىنشى رەت تىكتى. بۇل وقيعا بىلاي بولىپ ەدى.

جاقسىلاردىڭ باسىن جالماعان ايگىلى 1937 جىل. ولكەلىك پارتيا كوميتەتىندە «حا­لىق جاۋى» بەيىمبەت مايلين جايلى جيىن ءوتىپ جاتتى. جيىندى باسقارىپ وتىر­عان بيىك بيلىك يەسى:

– جازۋشى نەگە ۇندەمەيدى؟ بۇل ماسە­لە­دە­گى مۇسىرەپوۆتىڭ پىكىرىن بىلەيىك، – دەيدى.

ورنىنان تۇرىپ، ىرعالا باسىپ بيىك مىنبەگە كوتەرىلگەن عابيت مۇسىرەپوۆ زال تولى حالىققا قىدىرتا كوز تاستاپ الدى دا، بىلاي دەدى:

– تاريحتىڭ تار كەزەڭىندە جازۋشى ءۇنسىز قالا المايدى. بەيىمبەت جاۋ بولسا، مەن دە جاۋمىن!

بۇل ەرلىك تە قىمباتقا ءتۇستى. ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى عابيت مۇسىرەپوۆ جۇمىستان قۋىلىپ، پارتبيلەتتەن ايرىلدى.

بۇل وقيعا 1985 جىلدىڭ 28 جەلتوق­سا­نىن­دا بولعان ەدى. عابەڭ «قالام ۇستاۋعا ءحالى بولماعاندىقتان كوڭىلىن سۇراۋعا اۋرۋحاناعا كەلە قالعان ءالجاپپار ابىشەۆ پەن مۇحتار ماعاۋينگە ايتىپ جازدىرعان» سول سوڭعى حات – سوڭعى ەرلىكتەگى سوم التىن ءسوز، اقىرەت ساپارىنا اتتانىپ بارا جاتقان ساتتەگى اقىرعى تىلەك مىناۋ:

«تۋعان ەلگە سوڭعى ءسوز. كەشەگى وتكەن عابيدەن دوسقا: «ەندى ەكى جىل جۇرسەك جەتپەي مە؟!» دەگەنىم بار ەدى. سول مولشەرىم مولشەر ەكەن. قوينى سۋىق قاسيەتتى قارا جەر قۇشاعىنا، مىنە، مەن دە كەتكەلى جاتىرمىن.

ۇمىتپەن، كۇرەسپەن، سەنىممەن وتكىزگەن ۇزاق عۇمىرىمدى قورىتا قاراسام، قۋا­نى­شىم دا، رەنىشىم دە مول ەكەن. جاڭا قازاق مەملە­كەتىنىڭ بيىك تۋى مەنىڭ كوز الدىمدا كوتەرىلدى. بۇگىندە كۇللى الەم نازارى اۋعان ىرگەلى ەلگە اينالدىق، بىراق ادەبيەت پەن ونەر ۇلى بولماعان جاعدايدا ۇلت ۇلى بولىپ ەسەپتەلمەيتىنىن ۇمىتپايىقشى. جان سۇيسىنتەر بىرلىك جوق جەردە، سانالى تىرلىك تە جوق. كەيدە مىستىڭ التىنعا، قىراننىڭ قارعاعا تەلىنىپ جاتاتىنى وسىنىڭ كەسىرى. ۇلكەن ونەردىڭ ۇلكەن تازا مىنەزى بولۋعا كەرەك. ءوزىم ىرگەتاسىن قالاسقان قازاقتىڭ اتا ادەبيەتى اتىنان وتىنەمىن: مەنى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالاردا وسى اقتىق تىلەگىمدى ەسكە الىڭدارشى...

ال، قاسيەتتى ەلىم، جەرىم، قيىسپاس دوس-جاران، اعايىن-تۋىس، ساۋلەلى جاس ۇرپاق، حوش، حوش بولىڭدار!»

بۇل ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىندا قارا باسىنىڭ ەمەس، حالقىنىڭ قامىن ويلاپ وتكەن، ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرگەن سۇڭعىلى سۋرەتكەر  عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءۇشىنشى – ەڭ سوڭعى ەرلىگى ەدى.

سول كۇنى قازاق حالقى عابيت مۇسىرە­پوۆ­پەن عانا ەمەس، نەبىر سىن ساعاتتاردا مىقتىلاردان ىقپاعان، سوڭعى دەمى بىتەر ساتتە دە ەرلىك تۋىن جىقپاعان الىپتار توبىنىڭ ەڭ سوڭعى وكىلىمەن قوشتاسىپ ەدى... 

ءسابيت دوسانوۆ،
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

 الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار