وبلىس ورتالىعىنداعى پەريناتالدى ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, اكۋشەر-گينەكولوگ ايىمگۇل ماحانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر بۇل ماسەلەنىڭ ابدەن ۋشىققانى سونداي, ءاربىر ونىنشى بالانى بالالار ومىرگە اكەلىپ جاتىر.
– قازىر نە كوپ؟ وڭ جاقتا وتىرىپ, جۇكتى بولۋ وقيعاسى جيىلەپ كەتتى, – دەيدى ۇلاعاتتى ۇستاز راۋزا بايكەنوۆا, – بۇل ەڭ الدىمەن وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ولقى تۇسۋىندە. شىنىن ايتۋىمىز كەرەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى قوعامىمىزداعى وسىنداي ماسەلەلەردى جويىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن قايتا جاڭعىرتىپ, ساۋىقتىرۋعا ارنالعان دەپ تۇسىنەمىن. سان عاسىر بويى جاقسى مىنەزىن بويىنا جيناعان ۇلتىمىزدا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن ينستيتۋت بولدى عوي. قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم سالدىق. ار-ۇيات دەگەندى ۇيرەتتىك. وبال-ساۋاپتى بىلگىزدىك. سول مۇرا ۇرپاقتان-ۇرپاققا كوشىپ وتىردى. قايىن ەنەلەرىمىزدەن سىڭگەن قاعيدانى ءبىز قىلتيىپ بويجەتىپ كەلە جاتقان جاس تولقىنعا ۇيرەتتىك. بۇگىندە وسى ساباقتاستىقتىڭ ءتىنى ءۇزىلىپ قالدى. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن – وتباسىنداعى تاربيە. ودان قالدى ءبىلىم وشاقتارىنداعى تاربيە ساعاتتارى. مەن ءوزىم قىرىق جىل ۇستاز بولعان اداممىن. سوندىقتان ەكپىن تۇسىرە ايتۋعا حاقىم بار دەپ ويلايمىن. انەبىر جىلدارى ءبىلىم وشاقتارىندا ەتنوپەداگوگيكا دەيتىن فاكۋلتاتيۆتىك ساباق جۇرگىزىلدى عوي. پايداسى زور ەدى. ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ ەلباسىنىڭ ءوزى نۇسقاپ وتىرعان جولعا تۇسسەك, جاڭىلمايمىز. ارىدەگى قازاق ارلى ەدى. ەگەر ءوز رۋىنىڭ, ايتپەسە تايپاسىنىڭ ءبىر قىزى جاڭىلىس باسسا, ءتامام ەل ايىپتى بولاتىن. سۇيەككە تۇسكەن تاڭبا-تۇعىن. مۇنداي سۇمدىق وقيعا ورىن العان اتالاس, ايتپەسە رۋلاس اعايىن ەل ىشىندەگى ايت پەن تويعا بارا الماي, بەتىنەن باساتىن. قازىر شە؟ اعايىن ارلانۋدىڭ ورنىنا كۇڭكىلدەپ اۋىلداسىن تابالايدى. ءبىر كەزدە وسى كوكشەتاۋدا مۇسىلمان ايەلدەر ليگاسى دەيتىن ۇجىم قۇردىق, ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىس ىستەلدى. ۋاقىت توزاڭىنىڭ استىندا قالعان قانشاما اسىلىمىزدى ارشىپ الدىق. وتباسى مەن ءبىلىم وشاقتارىندا ولقى ءتۇسىپ جاتقان كەمشىلىكتى جويۋعا اتسالىستىق. قازىر سونداي جۇمىستاردى قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. ايتپەسە كوپ رەتتە اتا-انانى ەمەس, مۇعالىمدى كىنالايتىن ادەت پايدا بولدى. مۇعالىم قازىر ءبىر ەمەس, ەكى كۇندەلىك تولتىرىپ اۋرە. تاربيە بەرۋىنەن قاعازباستىلىعى باسىم.
ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ پىكىرىن تەرىس دەي الماساق كەرەك-ءتى. وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ويسىراي جۇدەۋىنىڭ اسەرى كوزگە ۇرىپ تۇر. تاراتىپ ايتالىق. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا بۇگىندە بوي جەتپەگەن قىزداردىڭ 5,6 پايىزى, ەر جەتپەگەن بالالاردىڭ 19,5 پايىزى جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا تۇسەدى ەكەن. ال ولاردىڭ 17 جاسقا جەتكەندەرىنىڭ 75 پايىزى جىنىستىق اۋرۋلارعا دۋشار بولعان. دابىل قاعاتىن-اق ماسەلە ەمەس پە؟!
وسى جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا 15 پەن 18 جاس ارالىعىنداعى 79 قىز بالا جۇكتىلىگى سەبەپتى دارىگەرلەر باقىلاۋىنا الىنعان. جازا باسقانداردىڭ بىلتىرعى سانى – 69. ءبىر داتكە قۋاتى – جاساندى تۇسىك جاساۋشىلار ازايعان.
– بالكىم ولار باسقا قالالارعا كوشىپ كەتكەن بولار, ايتپەسە جەكەمەنشىك كلينيكالاردا دا جاساندى تۇسىك جاساتىپ جاتىر عوي, – دەيدى ايىمگۇل ماحانوۆا, – سوندىقتان ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر كەي ساتتە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى ءدال كورسەتە المايدى.
بۇل ماسەلەگە جەتكىلىكتى كوڭىل اۋدارىلماعاندىقتان اۋرۋدىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنى الاڭداتادى.
– سارالاپ كورەلىك, – دەيدى جيتس-تىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ دارىگەرى گۇلبارشىن جاقسىلىقوۆا, – قازىر ۆيچ اۋرۋىمەن اۋىراتىنداردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ كەتتى. 2014 جىلى وبلىس بويىنشا 66 ادام بولسا, 2018 جىلى 148 ادامعا جەتتى. 2014 جىلى بۇل اۋرۋمەن 26 ايەل اۋىرسا, 2018 جىلى 52 ايەل اۋىردى. 2014 جىلى 14 جاستان 29 جاسقا دەيىنگى ادامداردىڭ 15-ءى وسى اۋرۋعا شالدىقسا, 2018 جىلى 18 ادامعا جەتىپ وتىر. 2014 جىلى وسى اۋرۋعا شالدىققان ءبىر ءسابي دۇنيەگە كەلسە, 2018 جىلى 3 بىردەي ءسابي سىرقات كۇيىندە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشتى. ءبىز قازىر بەيكۇنا بالالاردىڭ وسىنداي داۋاسىز دەرتپەن دۇنيەگە كەلۋىنەن قورقاتىن بولدىق. كەي ساتتە ءدارى دە, دارىگەر دە دارمەنسىز.
ت ۇلىمى جەلبىرەگەن, جازا باسقان جاس قىزداردىڭ بارار جەر, باسار تاۋى دا جوق. مۇندايدا شاراپاتى مول «انا ءۇيىنىڭ» جاناشىرلىعىن كورۋدە. بىراق ونىڭ ءوزى جەتىسكەننەن بولىپ جاتقان ءىس ەمەس.
– جازا باسقاننان كەيىن وتباسىنداعى احۋال بەلگىلى عوي, – دەيدى انالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى قۇرالاي جۇمابەكوۆا, – سوندىقتان تاعدىرمەن جالعىز ارپالىسپاس ءۇشىن قوعامداعى دەرتكە قارسى ءبىز دە كۇرەسىپ جاتىرمىز. بايعۇستاردىڭ وزدەرى دە ءالى بالا عوي. نە ءسابيلى بولارىن, نە پەرزەنتىنەن باس تارتارىن بىلمەيدى. انالار ءۇيى وسى كەسەلمەن كۇرەسۋگە باعىتتالىپ وتىرعان جوبا. جوبانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى وتىز جاسقا دەيىنگى انالارعا ءسابيلى بولعاننان سوڭ 18 ايعا دەيىن كومەك كورسەتەدى.
جان اۋىرتارلىق جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەبى, ءبىزدىڭ قوعامعا سىرتتان كەلەر اسەرگە سۇزگى قويىلماۋىنان. جاقسى ادەت پە, جامان ادەت پە – ۇزدىكسىز توعىتىلىپ جاتىر.
– اسىرەسە باتىستىڭ ىقپالى كوپ, – دەيدى ەل اعاسى قادىرباي جۇماباەۆ, – بۇل جايىندا مىڭ رەت ايتىلىپ, ءجۇز رەت جازىلدى. انەبىر جىلدارى ەكونوميكالىق بايلانىستار ىدىراپ, ەل داعدارىپ قالعاندا, تاربيە جۇمىسىندا دا بوس كەڭىستىك پايدا بولدى. ونىڭ ورنىن شەتەلدىڭ زياندى تاربيەسى باستى. ەندى سول كەسەلدى ۇلت بويىنان سىلىپ تاستاي الماي جاتىرمىز. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن جالعىز-اق دۇنيە – ۇلتتىق نامىس. ەگەر ءبىز كەرى كەتىپ بارا جاتقان كەيبىر جاستىڭ ساناسىنداعى ساۋلەسىن جاعىپ, نامىسىن قامشىلاي الساق قانا تىعىرىقتان شىعامىز.
كوپتى كورگەن اقساقالدىڭ پايىمى وسى. ال ءسىز قالاي ويلايسىز؟!.
كوكشەتاۋ
