عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە 1959 جىلى, 1960-1961 جىلدارى وڭتۇستىك ولكەسىنە ءۇش رەت ساپار شەگىپ, سول ساپارىندا سالقار سوزاق ساقاراسىن ارمانسىز ارالاعان. سول ساپارىندا مۇحتار اۋەزوۆ ساۋىندىق اسۋىنداعى تالى, بۇلاعى, بەيىتى بار بالىقشى اۋليەنىڭ باسىنا تۇنەپ, ءوزى بىلەتىن اتالارىنان ەستىگەن تاريحىن ايتىپ, قاسىنداعى باسشى-قوسشىلارىنا جوندەۋسىز جاتقان اۋليەنىڭ باسى جوندەۋ كورمەگەنىن, قاسيەتتى جەردى تازا ۇستاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ اسقان ۇقىپتىلىقپەن قاراۋدى تاپسىرادى.
سوندا «وسكەن وركەن» رومانىنا ەنگەن «وڭتۇستىك ساپارىنان» جولجازباسىندا عالامات جازۋشى تومەندەگىدەي دەرەك قالدىرىپتى: ء«بىز كەنتاۋعا بالىقشىداعى شوپاندار دەمالىس ۇيىنەن شىعىپ, قاراتاۋدىڭ قالىڭ قاتپارىن ارالاي وتىرىپ جەتكەن ەدىك... قاراتاۋدىڭ ءىشى-تىسىن, بار جەرىن جاقسى بىلەتىن «سوزاق» سوۆحوزىنىڭ اگرونومى بالتابايعا وسى وڭىردەگى قاراتاۋدىڭ كەنتاۋعا دەيىن كەزدەسەتىن كورىنىستەرىن ايتقىزىپ ەدىك. ول ساناعان جەر اتتارى ءبىر شەجىرەدەي. بۇل جولدا كەزىگەتىندەر: كوكتوبە, اقتوبە, اقنازار, سانانىڭ سازى, قىزتوككەن (بۇل ءبىر قىز, ءبىر جىگىتتىڭ ءولىمىن اڭىزبەن باياندايتىن جەر), سودان ءارى بالىقشى اۋليە, بوكەنباي اۋليە, قۇلمەتەي اۋليە (اتتارىنا قاراعاندا, ءبىر داۋىردە قاراتاۋدى كەرنەگەن يشان-پىرلەردىڭ, قوجا-مولدانىڭ كاراپايىم قازاقتان دا قاس اۋليەلەر جاساپ جۇرگەندەرىن تانىتادى), تاعى دا جولداعى جەرلەر اتاۋىن اتاساق, ءبوجىنىڭ بەلى, جامانتاس, مۇزبەل, قوعاشىق وزەنى, كوكساراي (قويتاس) بوپ سانالادى دا, سودان ءارى قاراي تۇركىستان اۋدانىنا كەتەتىن ەڭىس, بوكتەرلەر باستالادى. اۋداننىڭ جۇمىسشى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى مال باسىنداعى شوپاندار بولعاندىقتان وبلىستىق پروفسوۆەت كومەگىمەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتى, اتقارۋ كوميتەتى زەر سالىپ ءجۇرىپ, وتكەن جازدا قاراتاۋدىڭ قالىڭ ورتاسىنداعى مول توعايلى, جەمىستى «بالىقشى اۋليە» اتانعان ءمولدىر بۇلاق باسىنا شوپانداردىڭ دەمالىس ءۇيىن قۇرعان. ول دا ءالى كوبىنشە كيىز ءۇيلى دەمالىس جايى بولعاندىقتان, سوزاقتىڭ جولدارىنداي اۋىر قاتىناسىنداي, ارتەزيان قۇدىقتار قامىنداي كومەك, تىلەك ەتەدى.
بايتاق سوزاق ساحاراسىنا سوناۋ وتكەن عاسىرلاردا ساۋدا كەرۋەنىن باستاپ كەلگەن مىڭ سان ساۋداگەرلەر, ماشايىقتار, اۋليەلەر مەن عۇلاما عالىمدار, ءدىندارلار مەن ساياحاتشىلار, ديۋانالار مەن جيھانگەرلەر, باقسى-بالگەرلەر, جىرشىلار مەن ءانشى-كۇيشىلەر, سايقىمازاقتار ارقانىڭ التىن قاقپاسى سۋىندىق اسۋى ارقىلى كەلگەن... سول سەبەپتى بۇل اسۋ كەزىندە توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ساۋدا كەرۋەندەرى ايالدايتىن ورتالىق بولعان. وسى سۋىندىق اسۋىنان سوزاق وڭىرىنە اياق باسقان, باتىستى بوكتەرلەپ اقسۇمبە, شيەلىگە قاراي, شىعىستى بوكتەرلەپ بابااتا, قۇمكەنتكە قاراي, تىكە بوقتىشا (كەيدە بوقشا) ارقىلى شۋدىڭ القابىنا قاراي سان تاراۋ سۇرلەۋگە تۇسكەن. سۋىندىق اسۋىندا بوكەنباي اۋليە, بالىقشى اۋليەلەر سياقتى بەلگىلى, بەلگىسىز بىرنەشە دانالارىمىز وسى جەرلەردە ماڭگىلىككە تىنىس تاپقان. بۇل اسۋعا اياق باسقان سوڭ, جازىقتى الاڭقايلاردا كوپتەگەن داڭقتا ادامدار جەرلەنگەن كيەلى مەكەندەردىڭ نوبايىن بايقاۋعا بولادى. بىلايشا ايتقاندا ۇلى دالا پانتەونى بولعان دەسەدى.
ءبىز سۋىندىق اسۋىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, سارىارقانىڭ نەگىزگى قاقپاسى رەتىندە باعالاپ, ۇلتتىق ساياباق بولمىسىندا ۇلىقتاي بىلسەك رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنداعى ۇلاعاتتى ءىسىمىزدىڭ باسى بولار ەدى». مىنە, ۇلى مۇحاڭنىڭ وڭتۇستىك ساپارى كەزىندە قاسىندا بولعان قازىر كوزى ءتىرى, جاسى توقساننان اسقان بەلگىلى جازۋشى ەركىنبەك تۇرىسوۆ تا, باسقا دا قالامگەرلەر شىعارمالارىنا اۋليە باسىنداعى اۋەزوۆتى ارقاۋ ەتكەن. سوندا قاسىنداعىلارعا «كەزىندە اتالارىمىز وسىندا بيە بايلاپ, قىمىز ىشكەن. وسى سۋىندىقتا جاتقان بالىقشى مەن باسقا دا اۋليەلەردىڭ ءبارى اراب اسكەرلەرىنىڭ قولباسىلارى, مۇنى مەن كىشكەنتاي كەزىمدە اتام ومارحاننان ەستىگەنمىن», دەگەن ەكەن عۇلاما جازۋشى قاسىنداعى كىسىلەرگە.
سۋىندىق اسۋىندا الىستان بوي تۇزەگەن بيىك بايتەرەكتەر كوزگە ەرەكشە تۇسەدى. ورتاسىنداعى اقشاڭقان كيىز ۇيلەر ادەمى كەيىپتە كورىنەدى. جاقىنداعاندا اڭعاردىق, وتكەن كۇزدە بۇلاق باسىنداعى تەرەكتىڭ ءبىرى كەسىلگەنى بىلىنەدى. جاس اعاشتى كەپتىرۋ ءۇشىن كەسكەن بە دەپ تە ويلايسىز. اسۋ باسىنان كوكتوبە اۋىلىنا بايدالى اتا كەسەنەسىن باعىتقا الىپ تاسقوراعا قاراي بەت بۇرعانىمىزدا بۇلاق باسىنداعى تەرەكتەر الىپتىعى بايقالىپ ەدى. ەندى كيىز ءۇي تۇبىندە سۇلاپ جاتقان اعاشتى كورىپ انىق اڭعاردىق. بۇلاق باسىندا شاپشىعان بالىقتار تىنىسى دا بولەك دەرسىز. ءبىر ءسات بۇل بيىك اعاشتاردىڭ قيانداعى جاركەنت ماڭىنداعى الىپ اعاشتارمەن نە بايلانىسى بار ەكەن دەپ ويلادىق. بۇل سۇراقتى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جەكەن مامۇتوۆقا قويعان بولاتىنبىز. ول كىسى بۇل جايتتىڭ ۇقساستىعىن بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەردى:
– اعاش تۇبىنەن بۇرقىلداي قايناپ شىعىپ جاتقان بۇلاقتىڭ, باستى قاسيەتى دە وسىندا بولسا كەرەك. جارىقتىق, بۇلاق تا كەلگەن كىسىگە ەركەلەي ويناقشىپ, بۇلاڭداي بوي كورسەتىپ جاتقان ەكى-ءۇش قارا-الا بالىق ويقاستاي سەكىرىپ, بايىرقالاپ قويادى. بيولوگيا عىلىمىنداعى ومىردە ءوزىن-ءوزى اقتاعان تاجىريبەسىنە قاراعاندا ءبىر جەردە بىردەي جاعدايدا ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردىڭ ىشىنەن ويدا جوقتا جۋانداپ كەتۋى سونداعى كلەتكالاردىڭ ءبولىنۋىن تەزدەتەتىن كامبي دەگەن كاتاليزاتورعا بايلانىستى ەكەن. ول قانداي زات دەيسىز عوي. مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەز كەلگەن شىبىقتىڭ قابىعىن ارشىساڭىز, سول كەزدە بالىقتىڭ قابىعى سياقتى شىرىش پايدا بولادى. بۇل سۇيىق شىرىش اعاشتاردىڭ ءوسۋىن, جۋانداۋىن, جەردەن ءنار الاتىن تامىرلاردىڭ تەرەڭدەپ كەتۋىن تەزدەتەدى ەكەن.
بيىك بايتەرەكتەر. بۇلاق ماڭىندا وسكەن ءبارى دەرلىك ءتورت كىسىنىڭ قۇشاعى جەتپەيتىن اعاشتارعا تاڭداي قاعا تاڭعالاسىز. سۋىندىق اسۋىنداعى بۇلاق باسىندا سەرىك نارىمبەت, باتىرحان ساپارباي, سەرىك دۇيسەك ۇلى دانيار اقساقالدىڭ تۋعان جەر توسىندەگى قىزىقتى اڭگىمەسىن تىڭداپ قالدى.
ساپارباي پارمانقۇل,
«Egemen Qazaqstan»
تۇركىستان وبلىسى
