– بۇگىندە ادامزات ۋاقىت تالابىنا قاراي يكەمدەلە باستادى. بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, رومانداردىڭ كولەمى كىشىرەيىپ, پوۆەستەر قىسقارىپ, اڭگىمەلەر ءبىر-ەكى بەتپەن شەكتەلەتىن بولدى. ادەبيەتشىلەر كەزىندەگى ۇلى كلاسسيكتەر سياقتى شابىتىن قالامىنىڭ ۇشىنان ىزدەمەي, ۋاقىتقا تاۋەلدى بولىپ قالدى. وسى سەبەپتەردەن دە جازۋشى وقىرمانىن كوركەم تىركەستەرمەن ەمەس, وقيعا, كورىنىستەرمەن باۋراپ الۋعا تىرىسادى. ەندىگى كەزەكتە دراماتۋرگ پەن جازۋشى اۆتورلىق مىندەتىنە قاراي ءبىر-بىرىمەن جاقىنداسىپ, ومىرلىك وقيعالاردى تارتىمدى ءارى قىزىقتى دراماتۋرگيالىق قۇرالدارمەن تولىقتىرا ءتۇسۋى ءتيىس. كوپشىلىك وقىرمانعا ارنالعان الەمدىك پروزا دا بۇقارالىق سيپات الا باستادى. ورىستىڭ ۇلى كلاسسيكتەرىنە ەلىكتەۋ ەسكىرىپ قالدى. سوندىقتان دا قازاق ادەبيەتىندە ەكزيستەنتسيالدى فيلوسوفيا, ياعني ادامدار قارىم-قاتىناسىنىڭ فيلوسوفياسى قارقىن الۋى قاجەت. سوندا عانا كەيىپكەرلەر ارەكەتىنىڭ قيسىنىن تۇسىنە وتىرىپ, تۇلعانىڭ ويىن, تاريحي ورىستەۋ باعىتىن تاني الماقپىز.
– ال رومان تاقىرىبى قالاي تاڭدالدى؟
– وسىدان ءبىر جارىم جىلداي بۇرىن بەلگىلى پروديۋسەر ارمان اسەنوۆ («قازاق حاندىعى») شىڭعىس حاننىڭ اناسى تۋرالى ستسەناري جازساڭىز دەگەن وي تاستاعان بولاتىن. تاقىرىپ تا, مازمۇنى دا كۇردەلى. ءارى قىزىقتى. تاريحي ادەبيەتتەردى وقىپ, وي قورىتىپ, جوشىنىڭ وبرازىن اشۋعا كىرىسىپ كەتتىم دە اشىلماعان ارالعا تاپ بولعانداي اسەردە قالدىم. ويتكەنى, جوشى تۇلعاسى قازاق ادەبيەتى ءۇشىن دە, عىلىمىندا دا تىڭ تاقىرىپ.
– ءسوزىڭىزدىڭ جالعاسىن ءالى كۇنگە شىڭعىسحان تاقىرىبىنىڭ الەم تاريحشىلارى مەن ادەبيەتشىلەرى تاراپىنان تولىققاندى اشىلىپ بولماعاندىعىمەن بايلانىستىرار ەدىم. ال جوشى سىندى تاريحي تۇلعانى زەرتتەۋدە قانداي ادەبيەتتەرگە يەك ارتتىڭىز؟
– ماعان فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى رەتىندە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ بارىسى ايان. ارينە مەن كوپتەگەن عىلىمي ادەبيەتتەرمەن جۇمىس ىستەدىم. سونداي-اق كونە تاريحي ماتەريالداردى قاراستىردىم. ولاردىڭ قاتارىندا قىتاي, اراب, ورىس جانە ازيا عالىمدارىنىڭ قولجازبالارى بار. عىلىمدى تانۋ تۇسىنىگىمەن قاتار, ادەبيەتتى تانۋ بار. العا قويعان ماقساتىم قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, وقىرماندى تاريحقا, ونىڭ كەيىپكەرلەرىنە جاقىنداتا ءتۇسۋدى كوزدەدىم. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنىڭ ءمالىم بەتتەرىن, تاريحشىلار ۇسىنعان دەرەكتەر ارقىلى جوشى وبرازىن, اناسى بورتەنى, وياندى باستى كەيىپكەرلەر رەتىندە الا وتىرىپ, وقيعانى جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي تارتىمدى كورىنىستەرگە, جىلدام وقيعالارعا قۇرۋعا تىرىستىم. مەنىڭ كوزقاراسىمدا ويان مەن بورتە – بولاشاق قازاق ەتنوسىنىڭ جانە حالىقتىڭ اناسى. ويان – شىڭعىسحاننىڭ اناسى بولسا, بورتە – جوشىنىڭ اناسى. ولار بالالارىنا ءتىلىن ۇمىتپاۋدى مىندەتتەپ وتىردى. ال انا ءتىلى حالىقتى جويىلۋدان ساقتاپ قالعان يدەنتيفيكاتسيالىق كودقا اينالدى. بۇل تۋرالى قازاق ادەبيەتىندە بىردە-ءبىر ءسوز ايتىلمايدى. انا ءتىلى تاقىرىبى قانداي ۇلى تاقىرىپ ەكەنىن بىلسەڭىز عوي! ال وقىرمان قابىلداۋىنداعى جوشى كىم دەسەك, مەنىڭشە, بۇل جاڭاشا تاقىرىپ ءارى ءبىر جىلداردا بولات جانداربەكوۆتىڭ ء«توميريسى» سياقتى جاڭا تاقىرىپتىڭ باستاۋىنا اينالاتىن شىعارما بولاتىنى ءسوزسىز. ارينە سىن ايتىلاتىنى انىق. كوپ تومدىق ەمەس, بىراق ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن وقىلاتىنداي دۇنيە جازىلدى دەپ ويلايمىن. بالكىم جاڭا قازاق پروزاسىنىڭ باستاماسى بولار. سوڭعى اپتادا بايقاعانىمداي, جوشى تۋرالى روماندى قاراعاندار سانى 13 مىڭنان اسىپتى. ياعني, كىتاپتىڭ كەيىپكەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق بار. ولاي بولسا, جوشى تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە دە سۇرانىس بار دەگەن سەنىمدەمىن.
– سىزدىڭشە زاماناۋي پروزا قانداي بولۋى كەرەك؟
– جوعارىدا توقتالىپ وتكەنىمدەي, بۇگىنگى كۇننىڭ جازۋشىسى ءوز شىعارماسىنىڭ وقىلىمدى بولۋى ءۇشىن دراماتۋرگ ءتارىزدى ويلاۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ءالى كۇنگە وتكەن عاسىرداعى باستىسەۋروپالىق مونولوگيالىق رومانداردىڭ اسەرى بار. قازىرگى زاماناۋي پروزا اۆتور ءسوزىن شەكتەپ, دراماتۋرگيا ەلەمەنتتەرىن ۇلعايتۋدى تالاپ ەتەدى. ال دراماتۋرگيانى ستسەناري جازا الاتىندار جاقسى مەڭگەرگەن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ەسىمىن, بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ مىقتى پروزاشى دراماتۋرگى مۇحتار اۋەزوۆ, ودان كەيىن اكىم تارازي, دۋلات يسابەكوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, سماعۇل ەلۋباەۆ دەپ ساۋساقپەن ساناپ قانا ايتا الامىز. ال 500 بەتتىك اڭگىمە, 1500 بەتتىك روماندار قازىرگى وقىرماندى جالىقتىرادى. بۇل جەردە بەيىمبەت مايلين شىعارمالارىنىڭ ۇتىمدى تۇستارىن ايتۋعا بولادى. ب.مايلين – ۇلى نوۆەلليست. بۇل جازۋشىلاردىڭ باعىتى الەمدىك دەڭگەيدەگى شەبەر جازۋشى و.گەنريگە كەلەدى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگىزىندە تابيعي ىقشامدىلىقپەن قاتار ءپىشىم بەرۋ دە, سيۋجەتتەگى شەبەرلىك تە بار. سوندىقتان دا زاماناۋي ادەبيەت سوزبەن ەمەس, وقيعا, كورىنىستەرىمەن ۇيلەسىمدى. بۇل پروزاداعى دراماتۋرگيا ينسترۋمەنتتەرىنىڭ كورىنىسى. وسى تۇستا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ەگەر مەن 5-ءشى بەتكە دەيىن باس الماي وقىسام, وندا ونىڭ جاقسى ستسەناري بولعانى» دەگەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. بۇگىندە قىسقا, شاعىن پروزالاردى وكىنىشكە قاراي, جازۋشىلار ەمەس, دراماتۋرگتەر جازىپ جاتىر. سوندىقتان قازاق جازۋشىسىنا فيلوسوفيالىق قور جيناۋ داعدىسىن مەڭگەرۋ قاجەت.
– ولاي بولسا, جوشى وبرازى ءدال كىتاپتاعىداي كينودا دا ءوز كورەرمەنىن باۋراپ الادى دەگەن سەنىم جوعارى عوي. «جوشى» ءفيلمى قاشان ءتۇسىرىلىپ, جارىققا شىعادى.
– سولاي دەپ سەنەمىز. ال كينو – رەجيسسەردىڭ تۋىندىسى ءارى باياۋ جاسالاتىن ءوندىرىس بولعاندىقتان, ونى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق...
– ءسىزدىڭ بار ءومىرىڭىز كينومەن بايلانىستى ءوتتى. بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيستەر ينستيتۋتىن ءبىتىردىڭىز, ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتىڭىز. ەڭبەك جولىڭىز دا «قازاقفيلممەن» تىكەلەي بايلانىستى. تاجىريبەلى ستسەناريست رەتىندە قانداي ۇستانىممەن جۇمىس ىستەيسىز؟
– ستسەناريست ول جازۋشى عانا ەمەس, تەرەڭ ءبىلىمدى مامان. ءارى مول تاجىريبە كەرەك. كەزىندە مەنى «قازاقفيلمنەن» شىعارىپ جىبەرگەننەن كەيىن 1983 جىلى م.اۋەزوۆ تەاترىنا جۇمىسقا كەلدىم. ەكى جوعارى ءبىلىمىم بولا تۇرا ءبىر جىل دەكوراتسيالاردى تاسىپ ءجۇرىپ, تەاتردىڭ بارلىق تىرشىلىگىن ساحنا سىرتىنان باقىلادىم. بۇل كەز كەلگەن شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن باعا جەتپەس قور. مەن ەشقاشان جۇمىستان نامىستانعان ەمەسپىن. بيكەن اپا, ءاسانالى اعامىز پەسا جازۋ ءۇشىن ساحنانىڭ ءيىسىن سەزىنۋ كەرەك دەگەندى ءجيى قايتالايتىن. ودان تەاتردان كەتىپ, ۇلتتىق تەلەۆيدەنيەنىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسىندا 14 جىل جۇمىس ىستەدىم. ال كينودراماتۋرگيانى تەرەڭنەن ءتۇسىنۋ ءۇشىن فيلوسوفيانى مەڭگەرۋ قاجەت بولدى. وسى ورايدا ءوز بەتىمشە فيلوسوفيانى مەڭگەرۋگە تىرىستىم. ال كانديداتتىقتى فيلوسوفيا سالاسىنىڭ كاسىبي ماماندارى الدىندا قورعاعان ساتىمدە اكادەميك ابدىمالىك نىسانباەۆ اعامىز ەڭ باستىسى ونەرگە دە, ادەبيەتكە دە كاسىبي فيلوسوفيانى اكەلۋ ەكەندىگىن قاداپ ايتقان بولاتىن.
– الدىڭعى بۋىن جانە قالىپتاسقان ءتول دراماتۋرگيامىز بار. دەسەك تە وتاندىق دراماتۋرگياعا قاتىستى ۇنەمى سىن-پىكىرلەر ەستىپ جاتامىز. ونىڭ بۇگىنگى دامۋ ءۇردىسى قانداي؟
– كينەماتوگرافيا كەڭىستىگىندە ادەبيەت مەكتەبى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن ۇلتتىق دراماتۋرگيامىزدىڭ جارتى عاسىرلىق تاريحى بار. زەرتتەۋشىلەر بۇگىندە قازاقستاننىڭ وزىندىك دراماتۋرگيا مەكتەبىنىڭ قالىپتاسقاندىعى تۋرالى ايتا بەرمەيدى. كەزىندە بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيستەر ينستيتۋتىن جيىرماداي ستسەناريست بىتىردىك. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, ەرمەك تۇرسىنوۆ, سەرگەي بودروۆ سياقتى تالانتتى ماماندار ستسەناريست بولىپ باستاپ, رەجيسسۋراعا كەتتى. بۇگىندە ولار ءوز قالاۋلارىنا قاراي كينو ءتۇسىرىپ ءجۇر. ال ش.قۇسايىنوۆ, ل.احىنجانوۆا جانە مەن ستسەناريست رەتىندە, كەڭەيتىپ ايتقاندا كينەماتوگرافيا سالاسىنىڭ جازۋشىلارى بولىپ قالا بەرمەكپىز. ال «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ رەپەرتۋارى سوڭعى ونجىلدىقتا وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاعان تاقىرىپتارمەن تولىعىپ كەلەدى. ستۋديا جىل سايىن وننان استام تولىقمەتراجدى, قىسقامەتراجدى, دەرەكتى, انيماتسيالىق فيلمدەرمەن تولىعۋدا. بۇگىندە اۋديوۆيزۋالدى ونەر دامىپ كەلەتىندىكتەن, كينودراماتۋرگ ماماندىعىنا سۇرانىس جوعارى.
– كەزىندە ەكى مىڭ دانامەن جىلدام تارالعان «پەرىشتە» اتتى پوۆەسىڭىز قازاقستاندىق بەستسەللەر اتانعانى بەلگىلى. بۇگىندە وسى مازمۇنداعى كىتاپتارعا سۇرانىس جوعارى. «پەرىشتە» وقىرمانىن قانداي ەرەكشەلىگىمەن ءتانتى ەتتى؟
– «پەرىشتەنىڭ» ەرەكشەلىگى ءۇش ساعاتتا وقىپ بىتىرۋگە بولاتىن شاعىن شىعارما ەدى. كىتاپ بۇقارالىق سيپات الدى. «پەرىشتە» پوۆەسىنە «قازاقفيلم» قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, 2008 جىلى العاشقى ۇلتتىق تەلەۆيزيالىق فيلم بولىپ 13 سەريامەن جارىققا شىقتى. بۇل ادەبي ماتەريالعا جان بىتىرگەن رەجيسسەر رىمبەك الپيەۆ بولاتىن. فيلمگە شىڭعىستىڭ ءتورت وقيعاسى عانا كىردى, ال كىتاپ بويىنشا ول ون وقيعاعا قۇرىلعان. دەسەك تە, «پەرىشتە» 2008 جىلى ەكى سىيلىققا يە بولدى. يالتادا بالالار ءرولى ءۇشىن, ال ماسكەۋدە وتكەن IX تەلەۆيزيالىق فورۋمدا ەكرانداعى بالالار تاقىرىبىن الىپ شىققان اۆتورلىق جۇمىس رەتىندە باس جۇلدەنى ەنشىلەدى. ەڭ باستىسى, كىشكەنتاي كەيىپكەر شىڭعىس جەرىمباەۆتىڭ شىنايى اتى-ءجونى كورسەتىلگەن پوۆەستە جەتىم بالانىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەۋ ارقىلى مەن وقىرمان جۇرەگىنە جول تاپتىم دەپ ويلايمىن.
– ال Amazon.com ينتەرنەت كەڭىستىگىندە Lambert عىلىمي باسپاسىنان شىققان وقۋلىقتارىڭىز جوعارى باعامەن ساتىلۋدا. ستۋدەنتتەر, عىلىمي ىزدەنۋشىلەر تاراپىنان سۇرانىسقا يە مۇنداي وقۋلىقتار وتاندىق نارىقتا نەگە تانىلماي كەلەدى؟
– بۇل كىتاپتار وتاندىق ستۋدەنتتەر ءۇشىن اسا قاجەت. بۇل ەكى وقۋ قۇرالىنا وكىنىشكە قاراي, ت.جۇرگەنوۆ اكادەمياسى دا, استانا ونەر ۋنيۆەرسيتەتى دە نازار اۋدارمادى. مەنىڭ جۇمىستارىمدى عىلىمي كىتاپحانا سايتىنان الەمدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي Lambert باسپاسى تاۋىپ الىپ, ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. كەلىسىممەن ونشاقتى كۇن وتە وقۋلىق جىلدام جارىققا شىقتى. قازىرگى ساتتە بۇل كىتاپتاردىڭ ينتەرنەت كەڭىستىكتەگى باعاسى 50-52 ەۋرونى قۇرايدى. ال ستۋدەنتتەرىمىزگە قولجەتىمسىز بولعاندىقتان, ەلەكتروندى نۇسقاسى ارقىلى تانىسۋعا مۇمكىندىك جاسالعان. وندا كوركەم ءفيلمنىڭ ادەبي ستسەناريىن جاساۋ, اۆتورلىق فيلم نەمەسە سەريالعا ارنالعان ادەبي قولجازبامەن جۇمىس سياقتى تەوريالىق ماعلۇماتتار بەرىلگەن. وقۋ قۇرالىندا سونداي-اق ستسەناريگە قازىرگى ادەبيەتتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى.
– قىسقا ءارى بۇگىنگى ءومىر بولمىسىن سيپاتتايتىن سيۋجەتتى اڭگىمەلەر وتاندىق جاس ادەبيەتشىلەر تاراپىنان ءتاپ-ءتاۋىر تارالىممەن جارىققا شىعۋدا. الايدا بەلگىلى ءبىر وقىرماندار ورتاسى بولماسا, مازمۇنى دا, بەزەندىرىلۋى دە تالاپقا ساي مۇنداي كىتاپتار ازىرگە اۆتورلارىن اتاقتى جاساي قويعان جوق. ونىڭ سەبەپتەرىن نەمەن بايلانىستارعان بولار ەدىڭىز؟
– ارينە جاس جازۋشىلاردىڭ ادەبيەتتەگى قادامى, ىزدەنىستەرى قۋانتادى. الايدا ولارعا كوپ جاعدايدا كاسىبي ءبىلىم جەتىسپەي جاتادى. كەزىندە اكىم تارازي اعامىز قازاقستاندا ادەبيەت ينستيتۋتى جوق ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. سوندىقتان دا بىزدە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە جازۋشىلىققا باۋليتىن ءبولىم بولۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمى وچەرك جازۋدان ارىگە بارا المايدى.
– جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءۇش جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەگەنىڭىزدەن دە حاباردارمىز. بولاشاق جازۋشىلارعا قاي باعىتتا ءدارىس بەردىڭىز؟
– جۋرفاكتا باق-تاعى دراماتۋرگيا كۋرسىن اشتىم. جۋرناليستەر دراماتۋرگيانى قالاي پايدالانۋى كەرەك, جاڭالىقتاردى, توك-شوۋ, ۇلكەن باعدارلامالاردى جۇرگىزە ءبىلۋ شەبەرلىگىنە باۋلىدىم. ءمانيپۋلياتيۆتى تەحنولوگيالار كۋرسىن ءوتتىم. الايدا, جۋرفاكتان شىققان جازۋشى – ول جازۋشى ەمەس. جۋرناليستيكا – كاسىپ. ول قانداي جاعدايدا دا بيلىككە قىزمەت ەتەدى. ال جازۋشى جەكە-دارا بولۋى كەرەك. كەزىندە م.گوركيدىڭ «سىرتتان باقىلاپ تۇرۋ ءۇشىن مەن پارتيادان شىعامىن» دەگەنى بار ەدى عوي. اتاقتى دجوردج و́رۋەللدىڭ كىتاپ دۇكەنىنىڭ ساتۋشىسى ستەينبەك گازەت ساتۋشىسى بولا ءجۇرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى شىعارمالار جازعانى ءمالىم. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە جازۋشى ول كىشىگىرىم دانا ادام. ال ءبىز كەرىسىنشە, جازۋشىنىڭ لاۋازىمى, قانداي دا ءبىر ىقپالدى قىزمەتى بولۋى كەرەك دەگەن قيسىنسىز قاعيدالارعا يەك سۇيەپ العانبىز. وسى ورايدا وداقتىڭ مۇشەلىگىنە ءوتۋ ءۇشىن ەكى كىتابىڭ جارىققا شىعۋى كەرەك دەگەن تالاپتىڭ دا جاقسى جازۋشى بولۋدىڭ دارەجەسىن كورسەتپەيتىندىگىن ايتقىم كەلەدى. بۇگىندە جازۋشىلارىمىز كوپ دەيمىز, ال ولاي بولسا ادەبيەتىمىز نەگە دامىماي جاتىر؟ وسى تۇستا ۇستازىم ە.گابريلوۆيچتىڭ «ەگەر دە كاسىپقوي بولعاندارىڭدى سەزىنسەڭدەر, پروزاعا كەتىڭدەر» دەگەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. بىراق ول ءوز كەزەڭىنىڭ ۇلى كينودراماتۋرگى بولىپ قالدى. مەنىڭ قابىلداۋىمدا كينو – ول كورىنىس. ال ادەبيەت – تەرەڭ ءارى ماعىنالى الەم. ۋاقىت وتە كەلە مەنىڭ دە پروزا سالاسىن تاڭداۋىمنىڭ سەبەبى وسىندا جاتىر.
– كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرنەشە جۇلدەگە يە بولعان «ورالمان» ءفيلمىنىڭ ءسىزدىڭ ستسەناريىڭىز بويىنشا جازىلعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. وسى ءفيلمنىڭ ستسەناريى قالاي جازىلدى, وقيعا قالاي ءوربىدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە كەتسەڭىز...
– «ورالمان» العاشقى نۇسقاسىندا قاعازعا «تورەتام» بولىپ ءتۇستى. سماعۇل ەلۋباەۆ اعامىز «نۇرلان, مۇنى كىتاپ ەتىپ جاز» دەپ ايتىپ جۇرەتىن. وقيعالى ستسەناري بولعانىمەن, جارىققا شىعارۋدىڭ ءساتى ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن تۇسپەدى. بۇل شىعارمادا قىزىلوردانىڭ تورەتام ەلدى مەكەنىندەگى ادامداردىڭ تاعدىرى جايلى ايتىلادى. 2017 جىلى ءسابيت قۇرمانبەكوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن «تورەتام» «ورالمان» بولىپ جارىققا شىقتى. بەس باس جۇلدەگە يە بولدى. تىپتەن ساپاسى جاعىنان وسكارعا ۇسىنۋعا لايىقتى تۋىندى ەدى... وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, كينو تۋرالى زاڭنىڭ شىعۋى وتاندىق كينو نارىعىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىنى ءسوزسىز. ال مۇنداي جاعدايدا كينو الەمىنە تەك ۇزدىكتەر عانا شىعاتىنى انىق.
– كەزىندە «اللاجار» ءفيلمى دە جوعارى باعاسىن الىپ, ۇزدىك فيلمدەر قاتارىنا ەنگەن بولاتىن. الايدا «اللاجار» توڭىرەگىندە الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر ءالى كۇنگە سەيىلمەگەن سىڭايلى...
– كەزىندە «اللاجاردىڭ» 19 نۇسقاسى قاعازعا ءتۇستى. ول كەزدە جاسىم 33-تە ەدى. ءالجاپپار ابىشەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, قاليجان بەكحوجين اعالارىمىز وسى ستسەناريىمدى جاقسى باعالاپ, دراماتۋرگيا ادەبيەتتىڭ ەرەكشە سالاسى ەكەندىگىن ايتقان. ال فيلم ستسەناريىن رەجيسسەر قالدىباي ابەنوۆ باسقاشا سيپاتتا ءوربىتتى. ەكى جاستىڭ ماحابباتىن ارقاۋ ەتكەن شىعارما ساياساتتان مۇلدە اۋلاق بولاتىن. قاتەلىك وسىندا جاتىر. ونەر ساياسي ۇراندارمەن الماستىرۋعا كەلمەيتىن كيەلى ۇعىم. ول جەردە باقىتسىز ماحاببات قانا ايتىلدى. ف.دوستوەۆسكي ايتقانداي, كەيىپكەردىڭ كوز جاسىندا بار الەم كورىنىس بەرەدى. ستسەناري وزگەرگەننەن كەيىن تيتردان اتى-ءجونىمدى الىپ تاستاۋدى ءوتىندىم. تىپتەن «اللاجار» سىيلىققا ۇسىنىلعان كەزدە مەنى «اسفالتتا وسكەن قازاق» دەپ مۇقاتقاندار دا تابىلدى. نەگىزىندە بۇل فيلم جاڭا رەاليزمنىڭ ءونىمى ەدى. سوندىقتان دا ونى الداعى ۋاقىتتا پوۆەست رەتىندە شىعارسام دەگەن ويدامىن.
– سىزبەن اڭگىمەمىزدە ءوزىڭىز سومداعان قوجا تاقىرىبىن اينالىپ وتە المايمىز. بۇگىندە وسى دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن فيلمدەر بار ما؟
– ول ءۇشىن ابدوللا قارساقباەۆتاي رەجيسسەرلەر بولۋى كەرەك. ءارى قوجاعا رۋحاني جاقىن كەيىپكەرلەردىڭ تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن جاقسى شىعارمالار جازىلۋى قاجەت. ازىرگە بۇل دەڭگەيدە شىعارما دا جازىلمادى, فيلم دە تۇسىرىلمەدى.
– قازىر قانداي ستسەناريمەن جۇمىس ىستەۋدەسىز؟
– قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كينودراماتۋرگ, كينورەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆپەن بىرگە جەر اۋىپ كەلگەن پولياك, قۇنانبايدىڭ, تاتىمبەتتىڭ جانە باراق سۇلتاننىڭ جولداسى بولعان ءارى قازاق حالقىنىڭ تازالىعىنا ىنتىزار بولعان ادولف يانۋشكەۆيچ تۋرالى «جاڭعىرىق» ستسەناريىن دايىندادىق. الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇلكەن ەپيكالىق تۋىندى بولىپ جارىققا شىعادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
– دراماتۋرگيا سالاسىنا كەلۋگە وتباسىڭىزدىڭ قانشالىقتى ىقپالى بولدى؟
– ومىردەگى ماقساتىم عىلىمعا, فيلوسوفيا سالاسىنا بارۋ ەدى. وسكەمەندەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءتامامداپ, عىلىم جولىنا ءتۇستىم. الايدا مەنىڭ كينوعا دەگەن ىنتىزارلىعىم جوعارى بولدى. كينو ءۇشىن وقيعالار تاپسام دەگەن ويلار ۇنەمى مازالاپ جۇرەتىن. وسى باعىتتا مەن بەردىبەك سوقپاقباەۆقا ەلىكتەدىم. مەنى جازۋشىلىق قىزىقتىردى. وزىندىك ويلارىمدى ايتۋعا, دراماتۋرگياعا قاتتى قىزىقتىم. ال وتباسىنىڭ ماماندىق تاڭداۋىما ىقپالى بولدى دەسەم قاتەلەسەرمىن. اكە-شەشەمىز وتباسىنداعى سەگىز بالاسىن دا جوعارى ءبىلىم بەرىپ وقىتتى. بۇگىندە ءبارى دە بەلگىلى عالىمدار. انام 91 جاسقا كەلگەن شاعىندا ومىردەن ءوتتى. اكەم كوممۋنيست بولدى. 1924 جىلدارى كسرو جوعارعى سوتىندا قىزمەت ەتتى. كەيىننەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوتىنا جىبەرىلدى دە, ىزىنشە تۇتقىندالىپ كەتتى. اباقتىدا ساكەن سەيفۋللين, االى توقامباەۆپەن بىرگە وتىردى. كسرو پروكۋرورى ۆىشينسكي اكەم جازعان وتىنىشتەردەن فاميلياسىن كورىپ بوساتۋدى سۇراپ, 1948 جىلى پارتيا بيلەتىن قايتارىپ بەردى. اكەم اقتالىپ, قىزمەتىن جالعاستىردى. 1949 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىندە قىزمەت ىستەدى. بىراق زەينەت جاسىنا شىعىپ ۇلگەرمەستەن, اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمدى.
اكەمىز داۋلەتتى فەلدشەردىڭ بالاسى بولعان ەكەن. ازان شاقىرىپ قويعان اتى – شىنجىل. رەپرەسسيا كەزىندە اتىن سانجار, فاميلياسىن سەگىزباەۆ دەپ وزگەرتكەن ەكەن. اكەمنىڭ اتىن شىعارۋ ءۇشىن انامنىڭ ايتۋىمەن سانجار باقتىباي ۇلىنىڭ ەسىمىن قايتارىپ, 1999 جىلدان سانجار ۇلى بولىپ كەلەمىن. اعام تيمۋر سەگىزباەۆتىڭ ومىردەن وتكەنىنە دە ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى... كەزىندە قالادا قازاق تىلىندە مەكتەپتەر سيرەك بولعاندىقتان, ورىس تىلىندە ءبىلىم الدىم. بىراق مەنىڭ ورىسشا ءبىلىمىم قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋىمە ەش كەدەرگى بولعان جوق. ازدى-كوپتى جاساعان ەڭبەكتەرىم ارقىلى مەن قازاق ەكەنىمدى دالەلدەدىم دەپ ويلايمىن. ال ءوز وتباسىمدا ەكى قىزىم, ءبىر ۇلىم بار. ۇلكەن قىزىم پەتەربوردا تۇرادى. ۇيدەگى ەكى بالاما جاقسى ءبىلىم الۋى ءۇشىن قولىمنان كەلگەنىمدى جاساپ كەلەمىن. ولار دا مەنىڭ كوڭىلىمدى تابۋعا تىرىسادى. سوندىقتان دا مەن بۇرىنعىدان دا ءونىمدى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
