قۇرىلىستا اقشا بار
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا قۇرىلىس سالاسىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 11,1%-عا كوبەيىپ, 1 ترلن 433,9 ملرد تەڭگە بولدى. ال قاڭتار-ءساۋىر اراسىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن ءۇي سانى دا ايتارلىقتاي ءوسىپ, 3,5 ملن شارشى مەترگە جەتىپ وتىر. بۇل تاريحي ەڭ جوعارى كورسەتكىش رەتىندە تىركەلدى. وسىلايشا, سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيا دا, وسى ارالىقتا پايدالانۋعا بەرىلگەن ءۇي كولەمى دە رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتى.
جالپى, 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەسپۋبليكا بويىنشا 13,1 ملن شارشى مەتر ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. وتكەن جىلعى جوسپار 12,1 ملن شارشى مەتر بولعانىمەن, جىل قورىتىندىسى بويىنشا كورسەتكىش 12,5 ملن شارشى مەترگە جەتكەن ەدى. بيىل دا قۇرىلىسشىلار جوسپاردى ارتىعىمەن ورىندايتىنعا ۇقسايدى.
مەملەكەتتىك يپوتەكا سۇرانىستى ارتتىردى
دەگەنمەن, سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ قارقىنى كوبەيگەنىمەن, سۇرانىستىڭ دا قارقىندى ءوسىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. سۇرانىستىڭ ارتۋىنىڭ باستى سەبەبى – ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ارقىلى قولجەتىمدى باسپانانىڭ كوپتەپ سالىنۋى. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ موينىنداعى يپوتەكالىق قارىز كولەمى بىلتىرعى ساۋىردەگىدەن 24,8 پايىزعا ۇلعايىپ, 1,4 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ال 2018 جىلدىڭ سوڭىندا كورسەتكىش 1,3 ترلن تەڭگە بولعان ەدى. جالپى, 2017 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىڭ باسپانا نارىعىنداعى باعدارلامالارى ءالسىز بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. ونى 2014 جىلى يپوتەكالىق نەسيەنىڭ 919,2 ملرد تەڭگە بولىپ, 2015-2016 جىلدارى كورسەتكىشتىڭ تيىسىنشە 916,9 ملرد تەڭگە جانە 870,5 ملرد تەڭگەگە ازايىپ كەتۋىنەن بايقايمىز. ال 2017 جىلدان باستاپ يپوتەكالىق قارىزدار كولەمى جىلىنا 20 پايىزدان ارتىق ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى.
يپوتەكالىق نەسيەنىڭ ارتۋىنا تۇرتكى بولعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ەڭ باستىسى «7-20-25» ەكەنى انىق. اتالعان باعدارلامامەن 2019 جىلدىڭ 30 مامىرىنداعى مالىمەت بويىنشا, جالپى كولەمى 91,4 ملرد تەڭگەگە 7,9 مىڭ ءوتىنىم بەرىلگەن ەكەن. «7-20-25» باعدارلاماسى قۇرىلىس كومپانيالارىن تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرى تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى باسەكەلەستىككە دە وڭ اسەر ەتىپ, قۇرىلىسقا دا پايداسىن تيگىزىپ وتىر.
باعانىڭ قىمباتتاۋىنا يپوتەكا نارىعىنىڭ قايتا جاندانعانى ىقپال ەتكەن بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلعى ماۋسىمداعى تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋدىڭ تىركەلگەن مامىلەلەرىنىڭ سانى 29 543 مىڭدى قۇراپ, وتكەن ايمەن سالىستىرعاندا 7,4 %-عا ارتقان. ال قاڭتار-ماۋسىمداعى تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىنىڭ سانى وتكەن جىلعى ءتيىستى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 21,2% ۇلعايعان.
سونىڭ ىشىندە ساۋدا ەڭ قارقىندى كوبەيگەن ايماق – الماتى قالاسى. وڭتۇستىك مەگاپوليستەگى ءۇي ساۋداسى بىلتىرعى العاشقى بەس ايمەن سالىستىرعاندا بيىلعى بەس ايدا 49 پايىزعا كوبەيسە, ەكىنشى ورىندا جامبىل وبلىسىندا 27 پايىزعا, ودان كەيىن پاۆلودار مەن اتىراۋ وبلىستارىندا تيىسىنشە 25,7 جانە 23,6 پايىزعا وسكەن.
سۇرانىستىڭ ارتۋى باعانى كوتەردى
سۇرانىستىڭ ارتۋى مەن ساۋدانىڭ كۇشەيۋى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتكەنى انىق. بىلتىردان بەرى مەگاپوليستەر مەن وبلىس ورتالىقتارىندا ءۇي باعاسى ايىنا ورتا ەسەپپەن 2-3 پايىزدان قىمباتتاپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتسە, جاڭا ۇيلەردىڭ قىمباتتاۋى قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەرگە دە جاناما اسەر ەتىپ, «ەسكى» ۇيلەردىڭ دە باعاسى ازداپ بولسا دا تۇراقتى ءوسىم كورسەتۋدە.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن ايمەن سالىستىرعاندا اباتتاندىرىلماعان تۇرعىن ۇيلەردى الىپ ساتۋ باعالارى – 0,6%, اباتتاندىرىلعان تۇرعىن ۇيلەردى الىپ ساتۋ – 0,5%, جاڭا تۇرعىن ۇيلەردى ساتۋ 0,1%-عا ءوستى. ناقتىراق ايتار بولساق, جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇنى 2018 جىلعى جەلتوقسانداعىمەن سالىستىرعاندا بيىل ماۋسىم ايىندا 2,4 پايىزعا وسكەن.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 2016 جىلى 3,6 پايىزعا ارزانداعاننان كەيىن, جەكە ۇيلەردىڭ باعاسى ءۇشىنشى جىل قاتارىنان قىمباتتاپ كەلەدى. ال اباتتاندىرىلعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇنى بىلتىرعى جەلتوقسانداعىمەن سالىستىرعاندا بيىل ماۋسىم ايىندا 2,4 پايىز قىمباتتادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اباتتاندىرىلعان ءۇيدىڭ قۇنى 2016-2017 جىلدارى ارزانداپ, بىلتىردان باستاپ قانا قايتا وسە باستادى. جالپى بىلتىرعى قاڭتار-ماۋسىممەن سالىستىرعاندا بيىلعى العاشقى التى ايدا جاڭا ءۇي باعاسى 3,1 پايىزعا, اباتتاندىرىلعان ۇيلەر مەن اباتتاندىرىلماعان ءۇي باعاسى 2,9 پايىزعا قىمباتتادى.
قۇرىلىس زاتتارىنىڭ ارزانداۋى باعاعا اسەر ەتە الار ەمەس
ءبىر قىزىعى, قۇرىلىس زاتتارى جىل باسىنان بەرى ارزانداپ جاتقانىنا قاراماستان, ءۇي باعاسى قىمباتتاۋىن توقتاتار ەمەس. ماسەلەن, 2019 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا قۇرىلىستاعى باعا 0,7%, ماشينالار مەن جابدىقتارعا – 3,2%, وزگە دە جۇمىستار مەن شىعىندارعا – 2,7% ءوستى, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنا – 0,3% تومەندەدى. جىل باسىنداعى التى ايدا مۇناي جول بيتۋمدارىنىڭ باعاسى 4,7%, قىش تاقتايشالار مەن تاقتالار – 4,5%, تسەمەنت – 3,4%, شاعىل – 2,3%, قۇم – 1,3%, قيىرشىقتاس 1%-عا ءوستى. ال اك پەن عانىش 5,9%, بوياۋلار مەن ەمالدار – 4,2%, قۇرىلىس ەرتىندىلەرى – 2,9%, لاكتار 1,3%-عا ارزانداپتى.
قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى بىلتىرعى قاراشا ايىنان بەرى تۇراقتى ارزانداپ كەلە جاتسا, ماشينا مەن جابدىقتار ەكىنشى اي قاتارىنان قىمباتتاپ كەلەدى, ال وزگە دە جۇمىستار مەن شىعىندار بيىلعى اقپاننان بەرى ارزانداۋ ۇستىندە. جالپى, قۇرىلىستاعى باعا يندەكسى بىلتىرعى قاراشادان بەرى تومەندەگەنىمەن, سوڭعى ءۇش اي وزگەرىسسىز ساقتالۋدا.
جىل سوڭىنا دەيىن باعا قالاي وزگەرەدى؟
قازىر ءۇيدىڭ باعاسىنا سۇرانىس قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. ال سۇرانىستى مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلامالار كۇشەيتتى. قۇرىلىس زاتتارىنىڭ ارزانداۋى مەن سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كوبەيۋى نەگىزىنەن قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنىن ازايتاتاتىن فاكتور بولعانىمەن, باعانىڭ اي سايىن تۇراقتى تۇردە 2-3 پايىزعا دەيىن كوتەرىلۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, نارىقتاعى تاپشىلىقپەن بايلانىستى. ياعني, حالىقتىڭ سۇرانىسى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءۇي باعاسىن كوتەرۋىنە ىقپال ەتتى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى ءوز كەزەگىندە جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالاردى كوبەيتتى. «7-20-25» باعدارلاماسى جاڭا ۇيلەردىڭ كوپتەپ سالىنۋىنا جول اشسا, «باسپانا حيت» باعدارلاماسى قايتالاما نارىققا قان جۇگىرتتى. بۇدان بولەك, «اسكەري باسپانا» سەكىلدى سالالىق باعدارلامالار مەن الەۋمەتتىك توپتاعى ازاماتتار ءۇشىن اشىلعان 2 پايىزدىق باسپانا ەلدىڭ جاپپاي ءۇي ىزدەۋىنە تۇرتكى بولدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەت قاراجاتىمەن سۋبسيديالاناتىن باعدارلامالار. مۇنداي كەزدە بانكتەر دە يپوتەكا بەرۋگە قورىقپايدى. ويتكەنى مەملەكەت كەپىلدىك بەرىپ وتىر. دەمەك, جاز ايلارىنداعى ماۋسىمدىق قىمباتشىلىقتى بىلاي قويعاندا, «مەملەكەتتىك باسپانالار» جىل سوڭىنا دەيىن جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى باعانى كوتەرە بەرەدى دەگەن ءسوز.
قورىتا ايتار بولساق, قازىرگى ءۇي باعاسى ء«وزىن ءوزى» اقتامايدى.بۇل جاپپاي يپوتەكالىق قارجىلاندىرۋدان تۋىنداپ وتىر. ەگەر الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ بۇل سالاداعى ساياساتى وزگەرىپ, قۇرىلىسقا بولىنگەن سۋبسيديا كەسىلەتىن بولسا نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋشىلار ازايىپ كەتسە, ءۇي باعاسى «ساباسىنا تۇسەدى». الايدا الداعى بىرەر جىلدا ۇكىمەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى حالىقتى ۇيمەن قامتۋ بولىپ قالا بەرەتىنى دە انىق. بەلگىلىسى, قازىرگى تاڭدا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءۇيدى ءوز باعاسىنان اسىرا قىمباتقا ساتىپ جاتقانى.
